At Gjergj Fishta

[Don Roberti]

Gjergj Fishta në 135-vjetorin e lindjes


Sot, kur emri i Gjergj Fishtës, Fishta ynë, ka zënë vendin e merituar në Panteonin e Shkrimtarëve tanë, shtrohet çështja: kur themi “Fishta ynë”, a është njësoj sikundër themi “Naimi ynë”, “Migjeni ynë”, “Lasgushi ynë”, apo nënkuptojmë diçka tjetër? Dhe çfarë do të ishte kjo diçka tjetër?

Nga Tonin Çobani

1.

Diçka tjetër do të ishte ta artikulonim këtë “Fishta ynë”, si do të donin disa: “Fishta i jonë”. Kjo do të thoshte që Fishta të ishte vetëm i gegërishtfolësve; do të thoshte të mbetej i pa integruar meritueshëm në programet shkollore; do të thoshte, më në fund, të përdorej emri dhe vepra e tij për të mbajtur ndezur një debat tanimë të vjetruar midis gjuhës së toskëve dhe të gegëve, çfarë do t’i binte ndesh thelbit programatik të veprës fishtjane që është skalitur në vargun “Bini, toskë, ju, bini gegë!\ Si dy rrufe, që shkojnë tue djegë!”.



2.

Diçka tjetër do të ishte ta artikulonim këtë “Fishta ynë”, si do të bënin disa: “Pader Gjergji i jonë”. Kjo do të thoshte që Fishta të konsiderohej vetëm i shqiptarëve katolikë apo, më pak, vetëm i Provincës Françeskane Shqiptare. Këtu dua të sqarohem, sepse për shkak të këtij formulimi kam pasur shumë përballje hapurazi dhe kulisave (apo me pseudonime). Asnjëherë nuk më ka shkuar ndërmend t’ia zhvesh Fishtës zhgunin e fratit, asnjëherë nuk më ka shkuar ndërmend t’ia shkul Fishtën Provincës Françeskane apo Kishës Katolike dhe kulturës që përfaqëson ajo në Shqipëri.

Por kur themi “Fishta ynë”, nënkuptojmë se ai nuk mund të jetë vetëm i një province, por i të gjithë shqiptarëve, brenda dhe jashtë kufijve të sotëm të Shqipërisë dhe pavarësisht nga religjioni. Përndryshe do t’i binim ndesh thelbit të shqiptarizmës së Fishtës që ka gjetur kuptim në thënien e tij proverbiale: “Besë, nder e burrni shqiptare\ E mos na lashtë Zoti pa myslimanë”. Dhe kjo është formuluar në Konferencën e Paqes në Paris, kur disa diplomatë ia kishin me hile trojeve shqiptare kur propozonin një Shqipërizë edhe më të vogël se sa është sot, një Shqipërizë që të përfshinte vetëm trojet e populluara prej shqiptarëve katolikë.



3.

Por edhe kur disa thonë “Fishta ynë” dhe nënkuptojnë “Fishta i tyre” ia kanë me hilera Fishtës dhe thelbit përmbajtësor të veprës së tij. Një i huaj, që nuk ka mundur ta shijojë veprën e Fishtës në origjinal, mund të ketë një mendësi të tillë; një intelektual i sotëm, që nuk është ulur për të lexuar qoftë edhe një prej veprave të Fishtës pa qenë i paragjykuar për vlerat e saj, mund të këtë një mendësi të tillë; një qytetar çfarëdo, që për shkak të propagandës 50-vjeçare antifishtjane nuk ka mundur të krijojë një kontakt të vetin me veprën e Fishtës, mund të ketë mendësi të tillë.

Gjithsesi, mund të kenë mendësi të tilla individë me shije të ndryshme leximi, por jo institucionet akademike e shtetërore, shkollat publike të të gjitha niveleve dhe përgjithësisht media. Këta institucione të tranzicionit, asgjë mangut nuk i lënë viteve të diktaturës kur mohohej krejtësisht vlera e një poeti, një thelb i së cilës shpërthente me vargun e tij blasfemik “O Perëndi, a ndjeve? Tradhtarët na lanë pa atdhe... ”.



4.

Por edhe kur disa të tjerë thonë “Fishta ynë” dhe me të kuptojnë një pronë të vetën, të cilën mund ta përdorin për kredibilitet të ideve të tyre kinse bashkëkohore, sigurisht që jo vetëm Fishta dhe kultura shqiptare janë të tradhtuara, por të gjithë ata që e quajnë veten sadopak shqiptarë duhet të vënë duart në kokë me kuje. Kështu do të bëjë cilido, kur të lexojë shkrimin e një farë Arben Marku (ndoshta pseudonim), kur shkruan në revistën Hylli i Dritës, numri i fundit (2006\2) artikullin “Kurora e maleve” e Njegoshit dhe “Lahuta e Malcis” e Fishtës – Testamenti i Vjetër dhe Testamenti i Ri i një lëvizjeje kombëtare”:



së pari, Nuk mund të jetë e njëjta lëvizje kombëtare ajo e malaziasve, që ishte pjesë e pansllavizmit me qendër Moskën, me lëvizjen për pavarësi të shqiptarëve, pavarësi e cila historikisht është kontestuar prej Moskovit, siç e ironizon Fishta te Lahuta e Malcis;



së dyti, Nuk mund të ndodhte që “Njegoshi të ishte për Fishtën mësuesi”, si shprehet artikullshkruesi, kur dihet se Njegoshi (1813-1851), rritur i mbyllur manastiresh sllavo-ortodokse, princ e kryepeshkop trashëgimtar i Malit të Zi, duket sikur edhe “detyrën” e poetit kombëtar e kishte me testament. Ndërsa Fishta (1871-1940), një bir fshatari i Zadrimës katolike ndër shekuj, dërgohet me studime shkollave françeskane derisa mbaron me rezultatet të shkëlqyeshme studimet e larta për teologji e filozofi. Me këtë dua të them që, pavarësisht se shkollimi i tij bëhet kolegjeve dhe seminareve që ishin në territoret sllave, kultura e françeskane ishte dukshëm perëndimore, kudo që të ishin shkollat e tyre;



së treti, “Kurora e Maleve” e Njegoshit nuk mund të ishte “poema që e ndikoi më dukshëm Fishtën në të shkruemit e Lahutës”, si shprehet përsëri artikullshkruesi, sepse ka njëmijë e një argumente që e kundërshtojnë këtë mit. Njëri, dhe më kryesori, mund të ishte fakti se konflikti kryesor i Kurorës së Njegoshit është lufta fetare në gjirin e malaziasve, d.m.th, jo lufta e malaziasve kundër turqve, por kundër turqelinjve, që ishin malaziasit (edhe shqiptarët) të konvertuar në fenë myslimane për shkak të rrethanave të krijuara nga robëria shumëshekullore osmane.

Ndërsa te Lahuta konflikti kryesor është lufta për mbrojtjen e kufijve etnikë të shqiptarëve kundër malaziasve. Unë nuk mund të paragjykoj tani se hatrin e kujt mban artikullshkruesi kur i heq Lahutës së Malcis këtë thelb, pra, konfliktin jetik në mes të shqiptarëve dhe sllavëve të Ballkanit, por mund të vijoj arsyetimin tim se konflikti i Lahutës midis sllavëve dhe shqiptarëve është jetik edhe sot e kësaj dite kur politikanët serbomëdhenj kërcënojnë paqen në rajon e më gjerë për shkak të statusit të Kosovës;



së katërti, Aq më pak, mund të pranohet se për “Kurorën e maleve” të Njegoshit dhe “Lahutën e Malcis” të Fishtës “mundemi me thanë se kanë të njëjtin raport që ka Testamenti i Vjetër me Testamentin e Ri” qoftë edhe për analogji, si shprehet artikullshkruesi. Për analogji mund të themi me plot gojë se për shqiptarizmën eposi fishtjan është edhe Testament i Vjetër edhe Testament i Ri, pa qenë nevoja për t’u ballafaquar kësisoj me Kurorën e Njegoshit, që nuk ka asgjë të përbashkët me Lahutën e Malcis së Fishtës, veçse, nëse marrim për bazë interpretimet e këtij artikullshkruesi, që ka guxuar ta sterilizojë këtë vepër prej konfliktit kryesor dhe prej miteve shqiptare, si është rasti me Dragonjtë, pikërisht, sepse në mitologjinë sllave ata janë ndryshe nga ç’paraqiten në Lahutë;



së fundi, Nuk mund të pranohet që pikërisht në një revistë si “Hylli i Dritës”, themeluar prej Gjergj Fishtës, të denigrohet në këtë farë mënyre vepra e tij, së paku, pa një shënim distancues të redaksisë.



5.

Diçka tjetër e pranueshme do të ishte ta artikulonim këtë “Fishta ynë” dhe të mendonim thjeshtë “Kultura jonë”, sikundër mendojnë të gjithë popujt e qytetëruar për shkrimtarët e tyre, të cilët për një periudhë kohe, sado të shkurtë, kanë qenë pjesë e jetës intelektuale të vendit, ndoshta, ashtu siç e konsiderojnë serbë e malazes Njegoshin poetin e vet kombëtar, pavarësisht se ç’mund të mendojë një kushdo tjetër për vlerat ideo-artistike të veprës së tij letrare.

[Don Roberti]

GJERGJ FISHTA
(1871-1940)



Mjaft deshmi shkrimore kane pohuar origjinen e Fishtes nga Mirdita, ndersa deshmite gojore te qojne tek “kulla” e te pareve te tij ne Domgjon te Fanit te Mirdites. Familja e tij ishte shperngulur ne Zadrime ashtu si mjaft familje mirditase asokohe. Femijeria e poetit qe fshihte brenda gjeniun e ardhshem u perkund duke u mekuar me folklorin karakteristik te Mirdites. Si te mos mrekullohej shpirti i tij nga ajo materie e çuditshme qe rreshqiste mbi telat e lahutes e te çiftelise, here ne trajten e lirikes elegjiake, here ne formen e satires origjinale? Por nuk do te ishin vetem origjina, femijeria apo folklori qe do t'a shpinte poetin e madh vazhdimisht te vendlindja e te pareve te tij, te Mirdita krenare.


Thuajse menjehere pas perfundimit te arsimit te larte, aty nga viti 1893, Gjergj Fishta do te caktohej famullitar ne Gomsiqe, ku do t'u printe punimeve per ndertimin e nje pjese te kishes. Aty fillojne lidhja, miqesia, bashkepunimi me Abatin e Mirdites Prend Doçi, i cili qe nder te paret qe parandjeu tek Fishta poetin e madh te kombit. Dihet nxitja qe ai i beri Fishtes te vazhdonte te shkruarit e Lahutes, duke kenduar si nje rapsod homerian i maleve shqiptare.


Si e percjellin studiuesit koheqendrimin e Fishtes ne Gomsiqe te Mirdites?Karl Gurakuqi shkruan se “Fishta ne Gomsiqe te Mirdites ne perpjekje te perditshme me popullin e maleve, gurre e paster gjuhe dhe jete shqiptare, nxori ato visare te çmueshme frazeologjike, gojedhenash, dokesh, kanuni, mendesie dhe natyre arbnore, qe me aq mjeshteri e natyrsi dijti t'i gershetonte nder veprat e ndryshme te veta e sidomos ne kryevepren “Lahuta e Malesise”.


Namik Resuli shton se “koheqendrimi i Fishtes ne Mirdite, ne nje nga krahinat me konservatore te Shqiperise, ku tabiatet dhe doket ishin njesh, qe nje faktor percaktues ne formimin e poetit te ardhshem, ngaqe tashme ai qe ne lidhje te drejteperdrejte me kulturen e Malesise, e vetmja ndoshta Mirdita, qe kishte mbetur e pacenuar dhe rrezatonte karakteristikat me thelbesore te malesoreve shqiptare ne gjendjen e tyre natyrore… vlera qe pati qendrimi i Fishtes ne Mirdite shihet qarte ne kryevepren e tij “Lahuta e Malesise”.


Edhe Engjell Sedaj pohon se “qendrimi ne keto krahina te veriut, ne fillim si famullitar i ri ne Gomsiqe, do te jete nje faktor vendimtar ne pergatitjen e poetit te ardhshem, ne njohjen me te drejteperdrejte te kenges popullore, te lahutarit shqiptar”.

Pal Dukagjini veren se “kontakti i perditshem i Fishtes me mirditasit, e shtyni famullitarin ta kundronte shqiptarin ma per se afermi… ai si psikolog i vertete depertoi ne shpirtin fisnik te fshatarit. Aty, syni i tij i mprehte pau e lexoi, me nje pelhure te endun ne vege ilirase, se bujaria, ndera, besnikeria, trimnia, urtia, zotnimi i vetes, squetsia e deri krenaria e fisit, ashtu porsi drejtesia kanunore, ndonjehere e vrazhde kryqezoheshin e laracoheshin me vuajtje, vorfni e pashkollim…”





VEPRAT:
Veprat epike: Lahuta e Malsise, Mois Golemi i Dibres e Deli Cena
Veprat satirike: Anzat e Parnasit, Gomari i Babatasit e Taralloqja e Ballkanit
Veprat lirike: Mrizi i zanavet, Vallja e Parrizit e Pika veset
Veprat dramatike: Shen Françesku i Asizit, Shen Luigji Gonzaga, Barite e Betlemit, Juda Makabe, Odisea, Shqyptari i gjytetnuem,
Shqyptarja e gjytetnueme, Ifigenija n'aulli, Jerina ase Mretnesha e lulevet
Vepra te tjera: Parathania e Kanunit


(Materiali eshte pjese e botimit studimor "Toka e Katedraleve" me autor Ndue Dedaj)

[luisi]

Fragment nga" LAHUTA E MALSISË"

Kish ta dij, ç`ka aj Oso Kuka,
Qi tue i shkue s`asht sande buka
S` po i shkon buk as mishi i dashit:
Kot nget tryezes a ndejë për rrashit*,
Tue përdredhë njato musteqe!
Thonë, ka pa nji anderr t`keqe.
Anderr t`keqe, thonë, ka pa
Mbramë, qi shkoi, porsa ka ra.
Ka pa n`anderr se prej Rjeket
Kenka nisë nji hije deket
Ndezun flakë, si flakë lugatit,
Qi tue hecun fushës e shpatit
E nper kneta e nper zallina,
Fill po vite kah Vranina.
Kur n`Vraninë ajo ka mrri,
N`xhebehane**, paska hi,
Edhe i dhanka zjarrë barotit,
Kur ka dhanun zjarrë barotit,
Ka plasë kulla e ka marrë gjamë
Asht dridhë toka për nen kamë,
Ka ushtue Lqeni, mali e lumi,
Edhe Osos po i del gjumi.
Pa ket anderr Oso Kuka,
E prandej nuk po i shkon buka,
S`po i shkon buka as mishi i dashit
Kot nget tryezes a ndejë rrashit.

MRIZI I ZANAVE

Qitë dhambët përjashta, por si lata t'prehta
Zgavërr kërrçikët e plasarit shtanguem,
Kosën pështetun përmbi kocka t'ngrehta
T'cepit t'shpulpuem,
Atje n'moje t'mjerueme t'rruzullit,
Zymtë e me i hije t'trishtueme, t'përmnershme
Lshue krahëve' i havër t'zezë, si re thellimit,
Rrin Deka e tmerrshme.
Prej avisit t'humnerëve t'zgavrueme
Kthellët në rrashtë të thatë, plot mizori,
Të hapët tërthoren e natyrës s'krijueme
Kundron në mni,
E idhtë asa' i kërcënohet. Nji t'përqethët
Acar, at botë, natyrës i shkon, n'për tejza,
Amull të cilët mbrendë ia ngurron të njethët
E jetës ndër fejza.
Me u zbe nisë rrezja shi n'krue t'vet shkëlqyeshëm
Bres dryshku njeshet, n'atë shauret mbi rrota
Së moknes s'rrokullis e boshtit rryeshëm
I vjen rreth bota.
Felgruemun njerzit nën tjara struken;
Për nën kunora pshtimin ato lypin!
Depërtojnë retë e nalt kah qiella zhduken;
N'andrra t'dheut zdrypin.
Por kot. Mizore ajo kosë t'vet ka sjellë,
Shungllon thellimi për nën kupë t'Empirit;
Gjarpër rrufeja lvitet nëpër qiell
E nën kambë të nierit.
Kthellë shpërthe gjini i tokës. Tue bulurue
Gugson vullkani zhari, flakë e shkndija;
Tallaz m'tallaz nis deti me gjimue,
Ulëron stuhia.
E para dekës, atë herë, bijnë rob e mbreta;
Shkrehen mbretni, qytet kulm rroposen;
Shuhen krenija, po, dhe shkimet jeta
Ka' ajo sjell kosën.
T'poshtrat me t'eprat vise pshtiellen n'vaj,
E mnert kah kosa cepit t'dekës të shkulet;
Kah m'kërdhokla londit kërçiku i saj
Shekulli përlulet.
Vetëm s'përkulet para Dekës njai trimi,
N'zemër t'cilit nuk randojnë punë t'liga,
E që s'e ndalë ku atë ta lypë perlimi (detyra)
As paja as friga.
Për nën mburojë t'ndërgjegjes s'vet t'kullueme;
Atje n'kufi t'Atdheut ase n'truell
T'elterit shenjtë, pa u tutë, ai dekës s'shëmtueme
I rrin kundruell.
Përpara tijë shkon moti t'uj u endun:
Vjen fati i nierit tu u terrnue pa da;
Tash mreten n'burg, tash shkartha n'fron t'përmendun
Kanë për t'u pa.
Por, ngulë ai synin n'ideal t'naltueshëm,
Si' i kep, qi vala smundet n'det m'e e lkundun,
Sido qit t'dajë ndeshtrasha e dheut t'mjerueshëm,
Ngelë n'vend pa u tundun.
Jo po: as n'flakë t'armëve nuk veton ai sye,
As buzës humnerës nuk i dridhet themra:
Sheklli, po, mbarë me pasë për t'u shpërthye
S'i ban lak zemra.
Rekton mbarë jeta për nën fyell t'kërçik'e
Të dekës s'shëmtueme, s'përmnerëshme mizore:
Vetëm BURRNIJA - një BURRNI çelike
Asaj i rrshet dore.


SHQYPNIJA

Edhè hâna do t' a dije,
Edhè dielli do t' két pá,
Se për qark ksaj rrokullije,
Si Shqypnija 'i vend nuk ká !
Fusha t' gjâna e kodra t' blera,
Zijes s' mnershme larg kû âsht droja,
Me gaz t' vet ktû i veshë Prendvera,
Si t' Parrizit t' larmet shtroja.
Nën nji qiellë përherë t' kullueme,
N' rreze e n' dritë përshkue unjí,
Bjeshkë e male të blerueme
Si vigâj shtiellen n' ajrí.
Ke ato bjeshkë e ke ato male
Kroje t' kjarta e t' cemta gurra,
Tue rrëmbye npër mriza hale,
Gurgullojn npër rrâjë e curra.
Mbi ato male e bjeshkë kreshnike
Léjn mande' ata djelm si Zâna,
Armët e t' cillvet, përherë besnike,
Janë përmendë ndër fise t' tana.
Atje léjn, po Toskë e Gegë,
Si dý rreze n' flakë t' nji dielli:
Si dý rrfé, qi shkojn tue djegë,
Kúr shkrepë rêja nalt prej qielli.
Oh! Po, e din i prûjtë anmiku,
Se âsht rrfé zogu i Shqyptarit,
Rijtun gjakut kah çeliku
N' dorë t' ktij shndritë për vend t' të Parit.
Ato male të madhnueshme,
Ato, po, kanë mûjtë me pá
Se sa forca e pafrigueshme
N' turr t' Shqyptarit pît ka rá.
Dridhet toka e gjimon deti,
Ndezen malet flakë e shkndija,
Ka' i frigueshëm, si tërmeti,
Atje rrmben kû e thrret Lirija.
Lume e shé para atij ngelin,
I a lshojn udhën dete e male;
Mbretënt fjalën s' mund t' i a shkelin,
Turrin ferri s' mund t' i a ndalë.
Shkundu pluhnit, prá, Shqypní,
Ngrehe ballin si mbretneshë,
Pse me djelm, qi ngrofë ti n' gjí,
Nuk mund t' quhesh, jo, robneshë.
Burrë Shqyptár kushdo i thotë vetit,
Qi zanát ka besë e fé,
Për Lirí, për fron të Mbretit
Me dhânë jetën ka bâ bé.
Sy për sy, po, kqyr anmikun;
Përse djemt, qi ti ke ushqyue,
S' i ka pá, jo, kush tue hikun:
Friga e dekës kurr s' i ka thye,
Kaq të bukur, kaq të hieshme
Perëndija t' fali i Amshueshëm,
Sá 'dhe deka âsht për tý e shieshme:
N' gjí t' and vorri âsht i lakmueshëm.
Po, edhè hâna do t' a dijë,
Edhè dielli do t' két pá,
Se për qark ksaj rrokullije,
Si Shqypnija 'i vend nuk ká !
Rrnosh e kjosh, prá moj Shqypní,
Rrnosh e kjosh gjithmonë si vera,
E me dije e me Lirí
Për jetë t' jetës të rrnoftë tý ndera.


Gjuha Shqype

Porsi kanga e zogut t'verës,
qi vallzon n'blerim të prillit;
porsi i ambli fllad i erës,
qi lmon gjit e drandofillit;
porsi vala e bregut t'detit,
porsi gjáma e rrfès zhgjetare,
porsi ushtima e nji tërmetit,
ngjashtu á' gjuha e jonë shqyptare.

Ah! po; á' e ambël fjala e saj,
porsi gjumi m'nji kërthi,
porsi drita plot uzdajë,
porsi gazi i pamashtri;
edhe ndihet tue kumbue;
porsi fleta e Kerubimit,
ka'i bien qiellvet tue flutrue
n't'zjarrtat valle t'ameshimit.

Pra, mallkue njai bir Shqyptari,
qi këtë gjuhë të Perëndis',
trashigim, që na la i pari,
trashigim s'ia len ai fmis;
edhe atij iu thaftë, po, goja,
që përbuzë këtë gjuhë hyjnore;
qi n'gjuhë t'huej, kur s'asht nevoja,
flet e t'veten e lèn mbas dore.

Në gjuhë shqype nanat tona
shi prej djepit na kanë thánun,
se asht një Zot, qi do ta dona;
njatë, qi jetën na ka dhánun;
edhe shqyp na thanë se Zoti
për shqyptarë Shqypninë e fali,
se sa t'enden stina e moti,
do ta gzojn k'ta djalë mbas djali.

Shqyp na vete, po pik' má para,
n'agim t'jetës kur kemi shkue,
tue ndjekë flutra nëpër ara,
shqyp má s'pari kemi kndue:
kemi kndue, po armët besnike,
qi flakue kanë n'dorë t'shqyptarëvet,
kah kanë dekë k'ta për dhé t'Parvet.

Në këtë gjuhë edhe njai Leka,
qi'i rruzllim mbretnin s'i a, xúni,
në këtë gjuhë edhe Kastriota
u pat folë njatyne ushtrive,
qi sa t'drisë e diellit rrota,
kanë me kenë ndera e trimnive.

Pra, shqyptarë çdo fès qi t'jini,
gegë e toskë, malci e qyteta,
gjuhën t'uej kurr mos ta lini,
mos ta lini sa t'jetë jeta,
por për té gjithmonë punoni;
pse, sa t'mbani gjuhën t'uej,
fisi juej, vendi e zakoni
kanë me u mbajtë larg kambës s'huej,
N'per gjuhë shqype bota mbarë
ka me ju njohtë se ç'fis ju kini,
ka me ju njohtë për shqyptarë;
trimi n'za, sikurse jini.

Prandaj, pra, n'e doni fisin,
mali, bregu edhe Malcija
prej njaj goje sod t'brohrisim:
Me gjuhë t'veten rrnoftë Shqypnia!

[Don Roberti]

Historia e panjohur e botimit ilegal të "Lahutës Malcisë" me paratë që austro-hungarezët i kishin dhënë Faik Konicës për librin e Filip Shirokës dhe ndihma e At Pashko Bardhit


Fjalimi i panjohur i Aleksandër Xhuvanit në varrimin e Fishtës

--------------------------------------------------------------------------------

Presidenti Moisiu, "Nderi i Kombit" për Gjergj Fishtën

Pak ditë më parë në kuadrin e 90-Vjetorit të Pavarsisë dhe festës së Çlirimit të Shqipërisë nga pushtuesit nazi-fashistë, Presidenti i Republikës, Alfred Moisiu, dekoroi me medaljen e artë "Nderi i Kombit", Padër Gjergj Fishtën, njërin prej figurave e personaliteteve më të shquara të historisë së Shqipërisë, i cili gjatë viteve të regjimit komunist të Enver Hoxhës, ishte shpallur armik e reaksionar dhe gjithashtu vepra e tij ishte e ndaluar që në vitet e para të pasluftës. Është për t'u përshëndetur kjo nismë e Presidentit Moisiu, për të rivlersuar dhe për të vënë në vëndin që u takon shumë prej personaliteteve të fushave të ndryshme të historisë së Shqipërisë, të cilët gjatë periudhës së regjimit komunist, jo vetëm që u lanë në harresë, por çështë më e keqja, u denigruan dhe u poshtëruan në mënyrën më të paskrupullt nga politika dhe propaganda e atij regjimi. Ajo dekoratë e Presidentit Moisiu e akorduar për Fishtën, i bashkangjitet atyre që poeti, shkrimtari, politikani dhe publicisti i famshëm pati marrë nga Greqia, Turqia, Austro-Hunagria dhe Italia. Shumë prej këtyre figurave të ndritura të historisë së Shqipërisë, "Gazeta Shqiptare" është munduar prej vitesh që t'i pasqyrojë në faqet e saj, e do të vazhdojë që t'i pasqyrojë ato edhe në të ardhmen.


Dashnor Kaloçi

Si vetimë u përhap an' e kand të Shqipnisë lajmi i hidhët i vdekjes së poetit t'onë Kombëtar, At Gjegj Fishtës dhe e mahnitun mbeti sot mbarë bota shqiptare, tue kujtue emnin zamadh të autorit të "Lahutës së Malcisë" që ka këndue, si dikur Omeri, burrnin e besën e fist tonë, që ka ndezë zemrat e Shqiptarëvet, si dikur Tirteu, i vjetërsisë. E me të drejtë i kan thënë Fishtës "Tirteu i Shqipnisë, se sikurse ai me elegjitë e tij ndezi zemrat e Spartanëve për luftë, njashtu dhe epopeja e "Lahutës", odet dhe elegjitë e "Mrizit të Zanave" e të poezive të tjera kanë mbledhë në zemër të djelmnisë sonë dashuninë e pamasë për truellin e të parëve dhe për gjuhën amtare. Këto dy ideale: Atdhedashunia dhe rujetja e gjuhës si dritë e synit, lavarimi dhe përdorimi e saj kanë qenë polet rreth së cilave shtrihej vepra e çmueshme e Fishtës. E s'ka kush tjetër veçse ne arsimtarëve që kemi pasë e kemi nëpër duer edhe ua kemi mësu nxënësve poezitë e tij, që e çmon ma mirë veprën zamadhe të tij, e cila sot si një far (Dritë) i madh dritëdhanës ka ndriçue mendjen e djelmënisë sonë, si një Ungjill shkëndimadh morali ka zbutë e ka edukue zemrën e saj".

Këto fjalë të panjohura deri më sot, janë fjalët e para të Prof. Dr. Aleksandër Xhuvanit, njërit prej lëvruesëve më të shquar të gjuhës shqipe, të mbajtura plot 62-vjet më parë në ceremoninë mortore të varrimit të poetit të madh, Padër Gjergj Fishta, në qytetin e Shkodrës. Ndonëse Prof. Dr. Aleksandër Xhuvani gjatë viteve të regjimit komunist për shumë kohë ishte i zgjedhur në funksionin e deputetit dhe anëtarit të Kryesisë së Frontit Demokratik të Shqipërisë, edhe pse ai gjatë atyre viteve ishte një njeri shumë nderuar dhe i respektuar për punën e tij të madhe në fushën e gjuhësisë, fjalimi i tij në ceremoninë e varrimit të Poetit Kombëtar, Padër Gjergj Fishtës, nuk e pa kurrë dritën e botimiti, pasi Fishta dhe vepra e tij u ndaluan që në vitet e para të pasluftës. Po çfarë ka thënë tjetër Prof. Aleksandër Xhuvani në atë fjalim që nuk është bërë asnjëherë publik që nga ajo kohë dhe kush ishin personalitetet e tjera të politikës e artit që morrën pjesë apo dërguan telegrame ngushëllimi në varrimin e tij? Lidhur me këtë bën fjalë shkrimi i mëposhtëm, që "Gazeta" e boton në kuadrin e ciklit të publikimit të figurave dhe personaliteteve të spikatura të histrorisë së Shqipërisë, të cilat u lanë në heshtje apo u denigruan nga regjimi komunist i Enver.

Pagëzimi i Fishtës nga De Martino

Gjergj Fishta u lind më 23 tetor të vitit 1871 në katundin Fishtë të zonës së Zadrimës dhe ishte i biri i Ndokës së Simon Ndocit e i zonjës Prenda të Lazër Kuçit. Pas lindjes së tij, të dy prindërit që ishin besimtarë të më mëdhenj, e dërguan në kishë për ta pagëzuar ashtu si ishin ritet fetare të katolikëve. Ai fëmijë i porsalindur pati fatin që të pagëzohej nga Padër Leonardo De Martino, i cili përveçse detyrës së meshtarit që e kreu deri në fund të jetrës së tij, është tepër i njohur edhe si një nga poetët e shkrimtarët më të famshëm të arbëreshve të Italisë. Padër Leonardo De Martino e pagëzoi atë fëmijë të vogël me emrin Zef, i cili ishte dhe emëri i tij i vërtetë deri në periudhën që ai u dorzua si prift dhe mori emrin "Gjergj". Mësimet e para Fishta i mori në Kolegjin e Troshanit i cili në atë kohë ishte një nga më të njohurit jo vetëm në atë trevë të Shqipërisë Veriore, por edhe në Ballkan, për faktin se ai ishte direkt nën administrimin e kujdesin e Vatikanit dhe aty jepnin mësime disa nga klerikët më të famshëm katolikë të ardhur apsotafat nga Italia. Pasi përfundoi mësimiet në Kolegjin e Troshanit ku Fishta u dallue për inteligjencën e tij natyrore të rrallë, ai u mor nga pedagogët e tij (fretërit franceskan) dhe u dërgua për të ndjekur më tej studimet në fushën e teologjisë në Bosnjë të ish-Jugosllavisë, e cila në atë kohë ishte krahinë e perandorisë Austro-Hungareze. Pas diplomimit në atë Kolegj Franceskan, ai u kthye në Shqipëri dhe u caktua si meshtar në fshatrat e Lezhës ku edhe dha meshën e parë më 25 shkurt të vitit 1894. Në zonën e Lezhës e cila asokohe ishte nën administrimin e Prefekturës së Shkodrës, Fishta shërbeu si meshtar për disa vjet dhe më pas u caktua edhe në disa fshatra të tjerë si Gomsiqe të Pukës dhe në krahinën e Hotit në zonën e Mbi-Shkodrës. Në vitin 1902 Gjergj Fishta u emërua me detyrën e drejtorit të kolegjeve franceskane të qytetit të Shkodrës dhe punën e parë që bëri në ato shkolla, ishte futja e gjuhës shqipe në të gjitha lëndët mësimore. Nisur nga puna e madhe që bëri Fishta në ato vite për përhapjen e gjuhës shqipe, në vitin 1908 kur u mbajt Kongresi i Manastirit, që caktoi dhe alfabetin e Gjuhës Shqipe, ai u zgjodh në mënyrë unanime nga të gjithë delegatët e tij, si Kryetar i Komisjonit të atij Kongresi. Në vitet që vijuan më pas, Padër Gjergj Fishta themeloi revistën "Hylli i Dritës", të cilën e nxorri për herë të parë në vitin 1913-të, e cila vazhdoi më pas deri në vitin 1944, kur u mbyll nga komunistët që erdhën në pushtet. Nga viti 1916-të e deri në vitin 1918-të, Padër Gjergj Fishta drejtoi edhe gazetën "Posta e Shqypnisë" dhe vazhdoi të ishte antar i rregullt i Shoqërisë Letrare "Bashkimi" me qëndër në Shkodër, e cila ishte themeluar që në vitin 1899. Në vitet e pas shpalljes së Pavarësisë, Padër Gjergj Fishta iu kushtua edhe politikës dhe në vitin 1919-të, kur u mbajt Konferenca e Paqes në Paris, ai dërgua si antar i një prej delegacioneve shqiptare që mori pjesë me të drejta të plota në atë mbledhje, ku morën pjesë shumë delegacione nga vënde të ndryshme të Botës. Në vitin 1921 në zgjedhjet e para parlamentare, Padër Gjergj Fishta u zgjodh deputet i Prefekturës së Shkodrës dhe pak kohë më vonë u zgjodh edhe nënkryetar i Parlamentit. Nisur nga ai funksion që mbante, Fishta u dërgua si përfaqësues i Shqipërisë në konferencat ndërballkanike që u zhvilluan në Athinë, Stamboll e Bukuresht. Po kështu në vitin 1932 ai bëri një udhëtim të gjatë prej disa javësh në SHBA-së, ku mori takime me mërgatën shqiptare që ishte vendosur aty dhe shumë prej personaliteteve të saj.

Konica sponsorizoi "Lahutën e Malcisë"

Vepra madhore e Padër Gjergj Fishtës. "Lahuta e Malcisë" e filloi botimin e saj si fillim që në vitin 1905 me një vëllim të vogël me titull "Te ura e Rrazhnicës", i cili u shtyp nga shtypshkronja "Vitalini" në Zarë të Dalmacisë. Botimi i atij libri të vogël në formë broshure u bë i mundur vetëm në sajë të Faik Konicës, i cili i dërgoi Fishtës, 100 franga ari që ia kishte dhënë Ministria e Jashtme e Austro-Hungarisë për botimin e një libri të poetit shkodran Filip Shiroka. Duke qenë se në atë kohë që u dhanë ato para, Filip Shiroka nuk e kishte përgatitur akoma librin për botim, e nëse nuk kishte ndonjë vepër tjetër për t'u botuar në gjuhën shqipe, ishte vënë kusht që paret duhej të ktheheshin. Në atë kohë Faik Konica në një letër që i dërgoi Padër Pashko Bardhit, të cilin e kishte bashkëpunëtor të revistës "Albania", e pyeste nëse Shoqëria Letrare "Bashkimi" kishte ndonjë vepër për botim dhe Pashko Bardhi menjëherë e rekomandoi botimin e vëllimit të Fishtës të titulluar "Te ura e Rrazhnicës". Pas kësaj Faik Konica i dërgoi paratë me postë dhe libri u botua në mënyrë ilegale, pasi në atë kohë ishte e ndaluar me ligj që në tokat që ishin nën admistrimin e Austro-Hungarisë të të botoheshin libra në gjuhën shqipe. Botimi i librit u bë i mundur në saj të Padër Pashko Bardhit i cili shkoi tek Ministri Fuqiplotë i Austro-Hungarisë në Dalmaci dhe iu lut që të gjendej ndonjë mënyrë për botimin e librit të Fishtës. Pasi e dëgjoi deri në fund, Minsitri austro-hungarez i tha Pashko Bardhit që emrin e autorit të mos e vinin në faqen e parë të librit, por në faqen e fundit dhe përpara se të shpërndahej libri, faqia e fundit të shkëputej që andej dhe vetëm ashtu mund t'i shpëtonte ndëshkimit ligjor. Në këtë mënyrë u bë shtypja e atij libri në vitin 1905 dhe në të gjitha kopjet e atij botimi ku disa ekzemplarë ruhen ende dhe sot, nuk figuron fare emri i autorit, Gjergj Fishtës.

Ribotimet e "Lahutës"

"Lahuta e Malcisë" që është dhe vepra kryesore e Padër Gjergj Fishtës, është një vëllim me 30 këngë, e cila u botua e plotë vetëm në vitin 1937. Pas atij botimi ajo vepër pati një jehonë të madhe dhe nga kërkesat e shumta që iu bënë, Fishta u detyra dhe e ribotoi atë në vitin 1939. Pas këtyre dy botimeve, "Lahuta e Malcisë" u ribotua përsëri në vitin 1958 në diasporën shqiptare duke u përgatitur nga At Daniel Gjeçaj, në bashkëpunim me Prof. Martin Camajn dhe Dr. Petro Vuçanin. Ai ribotim kishte rreth 700 faqe sepse ishte i paisur edhe me shpjegime dhe komente të ndryshme. Përveç "Lahutës" që konsiderohet si një nga veprat më madhore dhe më të arrira të tij, Padër Gjergj Fishta shkroi edhe rreth 30 vepra të tjera, ku më të spikaturat janë: "Vallja e Parrizit", "Mrizi i Zanave", "Anzat e Parnasit", "Gomari i Babatasit", "Jerina" etj. Përveç këtyre veprave Fishta bashkëpunoi ngushtë duke shkruar në të gjithë shtypin shqiptar të asaj kohe që nga "Albania" e Faik Konicës, te "Kalendari" i Mithat Frashërit, në "Hylli i Dritës" dhe në të gjitha revistat letrare shqiptare. Asokohe Padër Gjergj Fishta konsiderohej si një nga polemistët më të spikatur dhe ndër polemikat e tij mbahet mënd ajo me titull "Gabove Hilë", në të cilën ai polemizonte me Ministrin e Arsimit, Hil Mosi, lidhur me mbylljen e shkollave private në Shqipëri. Ai artikull asokohe bëri një bujë të madhe në të gjithë vëndin dhe i gjithë shtypi shqiptar e komentoi gjatë atë.

Ceremonia e varrimit të Fishtës

Padër Gjergj Fishta vdiq më 29 dhjetor të vitit 1940-të në spitalin civil të qytetit të Shkodrës ku ai ishte shtruar nga një sëmundje e zemrës dhe e mushkrive. Varrimi i tij u krye një ditë më vonë në kishën Françeskane të Gjuhadolit ku morën pjesë me mijra e mijra vetë nga populli i Shkodrës, midis të cilëve dhe ajka e intelektualve shqiptarë dhe përfaqësues nga të gjitha shkollat e vëndit. Në mes shumë fjalimeve që u mbajtën në ceremoninë mortore të varrimit të tij e cila u bë në shkallët e godinës së Postës që qytetit, erdhën dhe shumë telegrame, ku midis tyre ishin ato të Prof. Eqerem Çabejt, Zenel Prodanit, Spiro Vinjaut, Muharrem Bajraktarit, Rexhep Mitrovicës, Bahri Omarit, Karl Gurakuqit, Frano Alkajt, Mihal Bellkamenit, Lasgush Poradecit, Ernest Koliqit dhe Hafiz Muratit. Fjala e fundit në atë ceremoni madhështore, u mbajt nga Prof. Aleksandër Xhuvani, që ishte një nga miqtë më të ngushtë të Fishtës, e cila ka qenë e panjohur dhe nuk është botuar asnjëherë deri më sot.

[Don Roberti]

In memoriam

Vepra e "Poetit Kombëtar"

At Gjergj Fishta (1871‑1940) një ungjill i ngrohtë atdhedashurie

"Shqipnia pat nji fat t' madh e t'jashtzakonshem, shka nuk e paten popujt e tjer, veçse mbas qindra vjetsh të nji jete letrare, pat të madhin, të naltuemin përmbi t'gjith, atë, qi u pshtet në popull t'vetin e n' gjuhen e tij e qi me vjersha t'veta ndezi flak zemrat n'popull, pat zhenin poetike t'At Gjergj Fishtes"

Maksimiliam Lamberc

nga Klajd Kapinova

New York, USA

Një "curriculum vitae" e shkurtër e Fishtës

Mësohet nga burimet familjare, se kishte lindur pas tre vëllezërve dhe një motër të cilën e donte shumë. Në moshën 7 vjeçare, nis mësimet e para të edukatës në qytetin e lashtë të traditës kulturore Shkodër në vitin 1878. Dy vjet më pas, vijon mësimet e rregullta në Seminarin e Troshanit (shkollë e klerikëve katolikë). 6 vjet më vonë shkon për të ndjekur studimet në Bosnje (në Kuvendin e Sutiekës), ku, merr dijet e qendrushme në degën filozofike, ndërsa në Kuvendin e Livnos, mëson me adhurim në linjën teologjike.

Në një ndër ditët e ftohta të 25 shkurtit të vitit 1894, në kishën e Troshanit çon meshën e parë, duke qenë i veshun me zhgunin e sandalet e zbathura të shën Françeskut të Asizit. Në vitet në vijim, ishte kapelan në famullinë e Lezhës, mësimdhënës e meshtar në Kolegjin e Troshanit dhe për 12 muaj gjendet në Gomsiqe të Pukës. Në bashkëpunim me abatin e Mirditës, imzot Prenk Doçi, i jep jetë tek themelon Shoqninë Letrare dhe Kulturore "Bashkimi", boton artikuj të rëndësishëm e të mprehtë, duke përhapur të vërtetën në një numër sa më të madh njerëzish. Ishte i pari që hapi klasat qytetëse, duke futur gjuhën shqipe në mësim, në kohën që ishte emëruar drejtor i shkollës fillore françeskane. Më pas ishte kryetar i Komisionit të Alfabetit të gjuhës shqipe në Manastir (1908), si dhe themelon dhe drejton deri sa mbylli sytë revistën e njohur kulturore‑shkencore "Ylli i Dritës" (Shkodër, 1913). Ai, hapi Shtypshkronjën Françeskane, nga ku nisën të dalin rregullisht periodikë të shtypit katolik dhe kulturorë në qytetin e Shkodrës. Krijoi lidhje dhe ura bashkëpunimi me të gjithë albanologët e njohur evropian asokohe, duke i pasur si bashkëpunëtorë dhe bashkëtrajtues të shumë temave interesante mbi Shqipërinë, gjuhën, visaret e kombit, traditën, letërsinë dhe krishtërimin e hershëm ndër shqiptarë. Në bashkëpunim me të madhin liberator Luigj Gurakuqin (të cilit i kishte venë në ambientet e Kuvendin Françeskan në Shkodër një dhomë përsonale në dispozicion, ku shpesh Gurakuqi strehohej, sa herë që nga kundërshtarët politikë vihej në rrezik jeta e tij, shënimi im K.K.), themelon "Komisien letrare" (1916) të Shkodrës dhe paralelisht me këtë drejton gazetën e rëndësishme "Posta e Shqypnisë".

Përvoja e tij e gjërë në zotimin për çështje nacionale shqiptare bëri të mundur që ai me veshjen e fratit, të përfaqësojë Atdheun e vet, në Konferencën e Paqes në Paris, ku, kryeson delegacionin diplomatik.

Duke përfaqësuar denjësisht alternativën e opozitës, Fishta ishte deputet i Shkodrës dhe zgjidhet nënkryetar i Parlamentit. Me dorën e vet, përuron hapjen e gjimnazit të njohur "Illyricum" në Shkodër, që pas vdekjes do të marrë emrin e tij, por komunistët e suprimojnë menjëherë me rë ardhur dhunshëm në pushtet. Në vitin 1924, merr pjesë në lëvizjet politike të kohës, duke qenë përkrah opozitës noliste dhe më pas emigron në Itali.

Për kulturën e gjerë që kishte, emërohet Lektor Jubilar në Teologji e Filozofi. Më pas, dy herë është përfaqësues i delegacionit shqiptar në Athinë e Stamboll. Për 3 vjet me radhë zgjidhet si Provinçial i Urdhërit Françeskan në Shqipëri (ky urdhër është ndër më të vjetrat në vendin tonë, së bashku me benediktinët, të cilët janë vendosur për herë të parë në shëk.XII‑XIII, shënim im K.K.) dhe një vit para se të mbyllte sytë ishte akademik i Italisë, një ndër titujt më të mëdhenj, që ende se ka fituar asnjë njeri i nacionit të vet deri më sot. Pikërisht për këtë fat dhe nder historiografia komuniste, e anatemoi Fishtën deri në përbaltje për gjysëm shekulli, duke mos thënë asnjëherë arsyen, se ishte një atdhetar dhe kundër shovinizmit pushtues barbar sllav.

5 ditë pas Krishtlindjeve, më 30 dhjetor 1940 mbylli sytë, ai, që i hapi sytë gjithë popullit shqiptar. Fishta varroset në Shkodër, mes lotëve dhe pikëllimit të madh të bashkëqytetarëve, bashkëluftëtarëve të idealeve të senjta të lirisë dhe demokracisë perëndimore, vëllezërve të dashur në Krishtin e Atdheun. Kur eshtrat e tij, ishin pajtuar me lumninë e pasosur, ndodhi ai akti më antinjerëzor, kur zvarroset nga regjimi ateist i Enver Hoxhës, ashtu sikurse kishin vepruar turqit me eshtrat e Pjetër Bogdanit autorit të "Çetës së Profetëve", serbët me babain e grumbulluesit të zellshëm e kodifikimit të "Kanunit të Lekë Dukagjinit" at Shtjefen Gjeçovit dhe së fundi përsëri komunistët eshtrat e Dedë Gjo Lulit fatosit trim të Kryengritjes së Malësisë së Madhe (më 6 prill 1911) të cilat me përbuzje i hodhën në ujërat e ftohta të lumit Drin... Pushtuesit e huaj dhe komunistët trathtarë me gjak e gjuhë shqiptari, kishin një emërues të përbashkët: të shkatërronin sa më themel, çdo vlerë dhe figurë të ndritur të trojeve amtare shqiptare.

6 vjet pas vendosjes së demokracisë, për vlerat e së cilës ai punoi e jetoi gjithnjë, më 28 dhjetor 1996, pas 56 vjetësh rivarroset me një cerëmoni, ku, merr pjesë gjithë hierarkia e klerit katolik, duke i bërë edhe një herë nderim relikeve të rigjetura të eshtarave të tij. Para atyre pak eshtrave që Zoti deshti t'i ruante, u bënë nderime e humazhe në qendër të kishës françeskane dhe filloi puna për të ribotuar serinë e veprave të tij...


Pa Fishtën historia e letrave shqipe do të ishte e mangët


Esencialisht, për të gjithë françeskanët e përvujtur, Fishta, ishte një intelektual dhe klerik i madh. Një njeri me vizione të kjarta. Vepra e tij u bë burim frymëzimi dhe dashurie për Fe e Atdhe dhe përparim, çka në mendjen e Fishtës, ato jetonin në një unitet, duke e ngritur gjeniun në nivele të reja cilësore, që i kanë qendruar kohës edhe sot.

Vlerësime pozitive kishte vazhdimisht sipas këndvështrimeve të ndryshme, për Fishtën e letrat shqipe, si njohës i kthjellët i tërësisë së kulturës së tabanit të lashtë autentik dhe përtej tij. Opinione pozitive kanë shprehur përmes pendës dhe mendjes në kohë dhe në rrethana të ndryshme shumë intelektualë të shquar, albanologë evropianë ashtu dhe bashkëatdhetarët e tij në Veri dhe Jug të Shqipërisë, shkrimtarë dhe studiues të kulturës shqiptare asokohe dhe sot.

Kështu Karl Shtainmes e krahason Fishtën me Gëten e Shilerin, ndërsa francezët e thërrasin "Tirteu i Shqipërisë". Albanologu i njohur italian at Fulvio Kordinjano, që punoi dhe jetoi për një kohë të gjatë në Shqipëri, radhiti këto fjalë të ngrohta zemre: "Pak kush kujtoj, në letërsi të mbarë botës, ia del at Fishtës si poet satirik, si i tillë me nji fui të çuditshme ther e pren aty ku djeg". Ndërsa 5 vjet më vonë, albanologu i shquar italian, prof. Gaetano Petrotta, me pendën dhe mendjen e tij ka lënë të gdhendur këtë vlerësim shumë domethënës: "Ndër veprat e këtij është shprehur e pasqyruar në mënyrë më të kthjellët shpirti i popullit shqiptar. Këto vepra kanë për të mbetur të pavdeshme e kanë për t'u bërë poezia e kombit të Skënderbeut...". I madhi për të madhin Faik Konica për at Gjergj Fishtën, në shenjë nderimi dhe respkti të thellë ka lënë si dëshmi të tij vlerësimin konçiz: "Kot së koti përpiqen grekët e sotëm të kërkojnë në letërsinë e tyre një vepër më të plotë se "Lahuta" e Gjergj Fishtës". Prof. Ernest Koliqi, thotë: "Fishta, ishte vravashka e shqiptarizmës, e bashkimit në gjakun dhe gjuhën e përbashkët". Për poetin e pendës, që ka luajtur një rol të rëndësishëm në Rilindjen Nacionale, prof. Abaz Ermenji shkruan: "At Gjergj Fishta, është ndoshta m'i madhi poet shqiptar gjer më sot. Edhe ky pjesën më të rëndëishme të veprave të tij, ia pat kushtuar çështjes nacionale". Në vitin 1989, At Daniel Gjeçaj (që këto ditë ndërroi jetë), studiues i afërt, (botues i "Lahutës së Malcis" në Itali), jep esencialisht këtë formulim: "...Fishta, këndohej pa dijtë se i thojshin emnin; këndohej përse në këngët e tija ishte shqiptar; shqiptari në doke, në kanu, në mitologji, në folklor, në aspirata, në jetë, në luftë e në ngallnime". Poeti i madh i valëve të liqenit të Pogradecit dhe miku i tij Lasgush Poradeci, e pati cilësiar bukur meshtarin françeskan, si: "Shkëmbi i tokës dhe shkëmbi i shpirtit shqiptar". Gjykim të mirë ka hartuar edhe albanologu dr. Antonio Baldacci, ku midis të tjerave sintetizon: "At Fishta mund të thirret apostull i Atdheut të vet...".

Shkurt e saktë, duke bërë paralelizëm në historinë shumëshekullore shqiptare ka lënë të shkruar edhe at Augusto Gemelli, kur vlerëson: "Në historin e Shqypnis, emni i at Fishtes do të rrijë krahas me atë të Gjergj Kastriotit. Dy emna këta, të cilat janë e do të mbesin nji flamur i vetëm, nji nxitje e vetme e nji lumni e vetme". Prof. Martin Camaj, shkruan: "...Mua më ka bërë përshtypje një gjë në seleksionimin e shkrimtarëve të vendit, janë ndalur shkrimtarë që ishin krejtësisht të talentuar është edhe Fishta, që ishte shumë i kulturuar në pikëpamjet e letërsisë". Kritiku i sotshëm bashkëkohorë dr. Aurel Plasari midis shumë konsideratave për jetën dhe veprën e Fishtës ka dhënë edhe vlerësimin e veçantë: "Gjysmëshekulli që ka kaluar prej vdekjes së tij fizike, e ka vërtetuar jetëgjatësinë e veprës së tij letrare, me gjithë kushtet specifike të vështira në të cilat i është dashur asaj të gjallojë". Dr. Sabri Hamiti, një ndër njohësit më të mirë të letërsisë së traditës dhe bashkëkohores, mbi lirikën dhe poetikën nacionale, renditë edhe këto fjalë në parathënien e lirika fishtiane: "...zotërojnë figurat ambientale dikund edhe figurat historike, por gjithnjë më të freskëta janë krahasimet që dalin nga një botë elementare shqiptare e shkëmbit, malit, fushës, lules, erës; pra një botë e tërë konkrete që don të pavdeksohet e të përgjithësohet në art". Mbi korpusin e botuar të veprave të Fishtës në Kosovë, të ndara në katër vëllime, shquhet edhe shkrimi hyrës që shoqëron kryeveprën "Lahuta e Malcis", shkruar me art nga studiuesi i shquar i ditëve tona dr. Anton Nikë Berisha, ku mund të kundrohet me endeje parathënia me titull kuptimplotë: "Vepër e qenësisë së botës dhe shpirtit shqiptar", ku ndër të tjera autori dr. Berisha sintetizon: "Rëndësia dhe vlera e "Lahuta e Malcis" dëshmohet pos tjerash edhe me aktualitetin që ka kjo sot, qoftë si tematikë, qoftë si pasuri gjuhësore shprehëse dhe si kuptimësi: ‑ ruatja e qenësisë shqiptare, forcimi dhe pasurimi i vetëdijes dhe vetëdijësimit kombëtar, për atë qëllimin e fundit thelbësor që del nga gjithë vepra letrare e këtij krijuesi madhor ‑ për mirëqënien tonë të sotme dhe të nersërme".


Vepra e Fishtës një ungjill i ngrohtë atdhedashurie

Mund të thuhet hapur, se kontributi i Fishtës, është simbol i shqiptarizmit të kulluar dhe gjithë vepra e tij madhore përbën një ungjill të ngrohtë atdhedashurie. Si meshtar i përvujtë i popullit të vet që e donte dhe e respektonte aq shumë, u nderua, u respektu si bari shpirtëror shembullor nga delet e veta dhe bashkëkohësit, mbasi si një shqiptar i vërtetë ruante besë e burrëri, kishte guxim e trimëri, për të cilat gdhendi me pendën e fuqishme magjinë e madhe të veprave që krijoi mendja e begatë, duke ia bërë dhuratë krenarie gjithë Shqipërisë.

Pikërisht për këto virtyte të çmueshme, vepra e "poetit nacional" shpaloset me vizione mjaft të gjëra, me vlera të shumta e të një rëndësie të madhe për letërsinë shqipe. Ajo që e dallon më së shumti poetin si gjeni origjinal, midis shumë të tjerave është arsyetimi bindës se: Homeri shqiptar nuk është aspak transplantim i teologjisë a i parimeve të Urdhërit Françeskan, të cilit me devocion ai i përkiste, por ndryshe, ishte më shumë se kaq, sepse ishte gjithnjë një vlerë e re që ripërtërihej e ridimensionohej në një sistem origjinal vlerash, që asnjëherë nuk i kundërvihej kuptimit esencial kristian, në veprat e të cilit identifikohet si një lloj bagazhi i pasur me vlera ripërtëritëse bashkëkohore. Për me tepër, kjo dëshmohet në tërësinë e kulturës solide që kishte pasur fatin e mirë të merrte Fishta, duke përthithur ajkën kulturore botërore e në veçanti atë evropiane dhe e transmetoi nektarin si një trashëgim të denjë brez pas brezi përmes puplës së shkrimtarit.

Pohimi i thjeshtë i autorit, shpiegon dushëm mesazhin filozofik të tij të shprehur në veprat "Odisea", "Shën Françesku i Azisit", "Kryepremja e Shën Gjonit", të cilat janë respektivisht: ngallnjimi i lirisë, vëllazërimi dhe inifikimi sipas vështrimit të kthjellët të doktrinës kristiane. Gjithsesi mund të pohohet me të drejtën e qytetarisë shqiptare, se kryevepra aq shumë e adhuruar nga shumë breza si një margaritar brilant shkëlqen brenda universit që shpalosë mendja dhe dora e palodhur e shkrimtarit të përkushtuar tërësisht interesave të nacionit shqiptar. Ky prodhimtar i begatë i fushës së letrave shqipe, asokohe me të drejtë ishte përfshirë me të drejtë vlerësimi, në listën e Çmimit Nobël, si i nagjishëm në pendën artistike, çka në këtë mënyrë kishte kaluar kufijtë etnikë dhe i përkiste tashmë edhe fondit të artë të letërsisë botëore.

Si një intektual universal, eruditi i gjërë e i thellë Fishta, ka lënë gjurmë në fusha po aq të vështira sa ajo e letërsisë, ku në mënyrë të dukshme, është shquar si arkitekt shqiptar me shije të hollë.

Disa nga projektet e realizuar nga mendja krijuese e Fishtës janë: balli i kishës së Rubikut, qela e Lezhës. Ndërsa në Dukagjin (Malësi e Madhe) ka mbetur si gjurmë e freskët dora mjeshtërore e tij, që e skicoi në kartë kishën e Prekalit, kishën e "Zojës Rruzare" në qytetin e Shkodrës, ashtu sikurse projektoi kishës së Troshanit. Po ashtu Fishta organizon me vetëinsiativë ekspozitën simbolike me titull kuptimplotë "Rozafat", ku për vizitorët e shumtë ardashës, ofroi 25 punime të nënshkruara nga dora e frymëzimit të padër Gjergjit.


Kraharori i poetit ruajti tituj nderi e fisnikërie

Fishta i madh nuk mbeti pa u vlerësuar nga qarqet e interesuara të kancelarisë së kulturës dhe të civilizimit evropian dhe nga bashkëkohësit e vet. Ai është nderuar me kurora dafinash argjendi nga Klubi "Gjuha Shqype" i Shkodrës në vitin 1011, "Penda e Artë" dhënë për merita të spikatura në cilësi shkrimore dhënë nga qyteti po aq i Beratit në vitin 1917. Medalja "Mearif" e Klasit II, dhënë nga shteti i Turqisë më 1912, "Rihter‑Kreuz" të dorëzuar nga Austro‑Hungaria në vitin 1912, "Benemerenza" dhuruar nga Selia e Shenjtë në Vatikan më 1925, medalja me emrin e një zogu mitologjik "Phoenix" dorëzuar nga shteti i Greqisë në vitin 1931, etj.

At Gjergj Fishta, duke u vlerësuar, ka sot një trashëgimi, një mal të tërë me emrin dhe rrymën e pastër gjithsesi të vlerësuara sa dhe si duhet. Ekzistenca e plotë e botimit të tij, do të nxisë kërshërinë e studiuesve letrarë që t'i qasen kësaj vepre dhe t'a vështrojnë atë mbi bazën e studimit të kohës në mënyrë sa më komplekse e më të gjithanshme.

[Don Roberti]

Te nderuar forumista,
katoliket shqiptare jane te paaritshem ne lidhje me kontributin qe kane dhene ne zhvillimin e kultures shqiptare.
Jane komuniteti me tolerant dhe dashamires.
Prandaj qe ne kete nenforum ndoshta meritojne nje teme te vecante per kontributin e tyre.

Don Rob.



AT GJERGJ FISHTA (1871-1940)


Denis Zavalan


Gjergj Fishta (1871-1940) - Biografi

Lindi në fshatin e vogël Fishtë të Zadrimës më 23 tetor 1871. Jetën e filloi si barì. Por shumë shpejt , kur ishte 6-vjeçar zgjuarsia e tij i bie në sy famulltarit të fshatit, i cili e dërgon Fishtën në Seminarin Françeskan të Shkodrës. Më 1880, kur hapet seminari në Troshan, ai vijon në këtë shkollë. Këtu ai shfaqi trillin poetik. Më 1886 dërgohet për studime në Bosnjë. Vitin e parë e kaloi në Guçjagorë afër Travanikut. Mësimet filozofike i mori në kuvendin e Sutidkës, ndërsa ato teologjike në kuvendin e Livnos. Të kësaj kohe janë edhe "Ushtrimet e para poetike". Më 1893 i kreu studimet shkëlqyeshëm.


I formuar në periudhën e Rilindjes sonë kombëtare, poeti ynë Gjergj Fishta është një nga vazhduesit më autentikë dhe të drejtpërdrejtë të saj, shprehës i idealeve atdhetare dhe demokratike në kushtet e reja që u krijuan në shekullin e njëzetë.Mënyrat e pasqyrimit të jetës, në krijimtarinë e tij, janë vazhdim i natyrshëm i teknikës letrare të Rilindjes, ku mbizotëron romantizmi, realizmi dhe klasicizmi.Deri më 1899 Fishta shkruan me alfabetin shqip të françeskanëve. Në janar të atj viti ai bëhet bashkthemelues dhe pjestar aktiv i shoqërisë "Bashkimi", të cilën e drejtoi poeti atdhetar Preng Doçi. Me alfabetin e kësaj shoqërie u botuan edhe krijimet e Fishtës të kësaj periudhe. Më 1902 emërohet drejtor i shkollës françeskane në Shkodër gjer atëherë e drejtuar nga klerikë të huaj. Menjëherë ai fut gjuhën shqipe si gjuhë mësimi në këtë shkollë. Arrin të botojë këngët e para të "Lahutës së Malësisë", kryevepër e poezisë epike shqiptare, më 1904. Më 1907 boton përmbledhjen satirike "Anzat e Parnasit", më 1909 përmbledhjen lirike "Pika voëset" më 1913 "Mrizi i Zanave". Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. Më 1908 ai mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë "Bashkimi". U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punën e Komisionit të Alfabetit. Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë ai e kishte pritur me entuziazëm të veçantë, por Luftën Ballkanike dhe Konferencën e Ambasadorëve me një brengë të madhe. Shkodra, qyteti i tij, të cilin kërkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte në duart e fuqive ndërkombëtare. Brenga dhe entuziazmi duken në poezitë, por edhe në shkrimet publiçistike që boton në revistën "Hylli i dritës", revistë letrare-kulturore, të cilën e themeloi në tetor 1913 dhe u bë drejtor i saj. Nën pushtimin austriak boton gazetën "Posta e Shypnisë" (1916-1917), më 1916 themelon, bashkë me Luigj Gurakuqin, Komisinë letrare që kishte për qëllim krijimin e gjuhës letrare kombëtare.
Mbarimi i Luftës së Parë Botërore përkon me pjekurinë e plotë të personalitetit të Fishtës si poet, si intelektual, si politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit 1919 dhe gjatë vitit 1920 është sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Në dhjetor 1920 zgjidhet deputet i Shkodrës. Në prill 1921, në mbledhjen e parë të parlamentit shqiptar zgjidhet nënkryetar. Si nënkryetar i Parlamentit kreu veprimtari të dënduara politike. Merr pjesë në Revolucionin e Qershorit 1924. Përndiqet pas rikthimit të Zogut në Shqipëri. Vitet 1925 e 1926 i kalon në Itali. Ndërkohë, krijon, boton e riboton pareshtur. Të kësaj kohe janë edhe pjesa më e madhe e dramave, dramave lirike, tragjedive etj. Pas kthimit në Shqipëri nis etapa e fundit e krijimtarisë së Fishtës. Kësaj etape i vë vulën përfundimi e botimi i plotë i "Lahutës së Malësisë", (1937).
Për veprimtarinë poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime të ndryshme. Më 1931 Greqia i jep dekoratën "Foenix". Më 1939 Italia e bën anëtar të Akademisë së saj. Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940.


VEPRA

Poezinë e parë Fishta e botoi në "Albania", më 1899, me peudënimin E popullit. Gjatë veprimtarisë së dendur botuese, e cila, përveçse në librat u publikua edhe në 15 gazeta e revista të kohës brenda edhe jashtë vendit, veprimatia e tij përfshin 40 vite të jetës, ai përdori 24 pseudonime.
Si krijues Fishta, në radhë të parë ishte poet. Përkushtimin më të madh e pati ndaj epikës. "Lahutës së Malësisë", veprës së jetës, ai i kushtoi 40 vjet punë. Ndërsa vepra tjetër epike "Moisi Golemi dhe Deli Cena" u botua jo plotësisht në shtypin periodik. Tonet e madhërishme heroike, burimësia e papërsëritshme e përfytyrimeve, shqiptarësia në dhënien e mjediseve, heronjve, rrethanave që kanë bërë që Fishta, si epik të quhej "Homer i Shqipërisë". Ndërthurjet e ndryshme të mitologjisë me realitetin, ashpërsia e stilit , mendimi i fuqishëm filozofik, dramaciteti i veprës kanë bërë që Fishta të krahasohet në këtë lëmë me Gëten e Danten.

[Don Roberti]

FISHTA dhe TOLERANCA


Shkruan Fishta, në dhjetor të vitit 1913, me rastin e përvjetorit të parë të shpalljes së pavarësisë:

Shkodra e kremtoi me një pjesëmarrje, organizim e disiplinë të jashtëzakonshme 28 nëntorin. Njëzetmijë vetë, pra gati të gjithë banorët e qytetit, morën pjesë në kremtim. Këtu më qartë se kurrë deri atëherë u pa se myslimanë e të krishterë, katolikë e ortodoksë qofshin, dijnë me u vëllaznue në idealin kombëtar. Ky vëllaznim, u shpreh edhe në këtë natë simbolikisht me drita kandilash, që si varg yjesh lidhnin minaren e Xhamisë së Fushës së Çelës me kumbanaren e kishës së Gjuhadolit."

[Don Roberti]

KONSIDERATA DHE VLERËSIME TË EQREM ÇABEJT
PËR AT GJERGJ FISHTËN


Dr. Engjëll SEDAJ, Universiteti i Prishtinës


Hyrje

Prej vitit 1929, kur kishte botuar punimin e parë, me titull "Mbi poezinë e Lasgush Poradecit"1, e deri te përfundimi i Luftës Dytë Botërore, Eqrem Çabej (1908-1980) ka shfaqur konsiderata dhe vlerësime mbi personalitetin dhe poezinë e Gjergj Fishtës (1871-1940), sikur në dy punimet e veçanta: Poeti shqiptar Gjergj Fishta dhe Epika e Gjergj Fishtës2, ashtu edhe në punimet historiko - letraro dhe kritiko - letrare të tij: Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe3 dhe Romantizimi në Europën lindore e juglindore dhe në literaturën shqiptare4, kurse në disa punime të tjera vetëm në mënyrë të tërthortë5. Në fakt, edhe në manualin shkollor Elememte të gjuhësisë e të literaturës shqipe ai shkruan në një kapitull të veçantë (pp. 50-52) për Gj. Fishtën, duke dhënë "pjesë të zgjedhura" të teksteve të tij letrare më tepër (pp. 132-141) se të Naimit, Mjedës dhe Çajupit së bashku (pp. 125-131). Këto pjesë të zgjedhura janë dhënë me shije të letrarit për të ilustruar vlerat më të larta dhe më tipike të poezisë shqipe6.
Interesimi për personalitetin e Fishtës dhe sidomos për poezinë e tij është gjithsesi i madh dhe mjaft obligativ te ky filolog shqiptar edhe tek fakti se ai kishte marrë përsipër paraqitjen e tij edhe jashtë vendit, në Gjermani dhe Kroaci (Jugosllavi). Prandaj edhe mund të thuhet se punimi i tij me titull "Der albanischer Dichter Gjergj Fishta" (Poeti shqiptar Gjergj Fishta) është më i plotë, me të dhëna bibliografike të mjafta dhe me vlerësime teoriko - letrare dhe kritike të pranueshme, kurse krahasuar edhe me punimet e tjera të tij për Fishtën, mund të thuhet se figura e këtij poeti dhe personaliteti të shquar shqiptar është dhënë edhe me mendime të sintetizuara në çdo pikpamje, madje edhe nga aspekti i pamjes fizike, duke thënë se "ky burrë me pamje madhështore, që në të folur i dashur dhe i kthjellët, mik i kallzimeve të këndshme aq tërheqëse si njëri, sa ka qënë origjinal e i madh edhe si shkrimtar"7.
Që në fillim duhet thënë gjithashtu se E. Çabej, në kohën kur i ka shkruar këto punime, ishte i afirmuar dhe i pranuar mirë nga të gjithë albanologët e vendit dhe të huajt dhe dallohej për aftësinë e tij të sintetizimit të rezultateve të arritura të lëndës së shtruar, kurse ex offisso qysh kur u kthye nga studimet ai "vazhdoi lëndën e letërsisë shqipe pranë Gjimnazit të Shkodrës", madje edhe më vonë, kur nga Ministria e Arsimit u transferua në këtë ministri, ai kërkoi që të riemërohet si profesor i letërsisë në liceun e Tiranës8. Kjo dëshirë nuk do t'i plotësohej, por, megjithatë, ai do të japë përsëri letërsi shqipe në Gjirokastër në vitin shk. 1938/39, që do të thotë se fillimisht pikërisht letërsinë shqipe e kishte lëndë të veten.
Edhe pse nga ngjarjet e mëvonshme të Luftës së Dytë Botërore, e sidomos nga ndryshimet e mëdha shoqërore, ai do të pësojë shumë si intelektual dhe si njëri bashkë me intelektualët e tjerë të kohës së regjimit komunist, konsideratat dhe vlerësimet e E. Çabej për Fishtën do të kenë peshën e tyre dhe do të zgjojnë interes të shtuar dhe tani në kohën kur mendimi shkencor i këtij dijetari shqiptar është bërë temë e veçantë dhe e mirëpritur në këtë tubim shkencor, që po mbahet me rastin e 90-vjetorit të lindjes së tij.
Ky njeri i shekullit tonë ishte hallkë e studimeve shqiptare nga koha e paraluftës me periudhën e pasluftës, sikur që në një mënyrë tjetër ishte hallkë ndërlidhëse dhe mjaft sintetizuese e zhvillimit të mendimit letrar krijues edhe Gjergj Fishta nga koha e Rilindjes Kombëtare me periudhën e realizimit dhe të pavarësisë, me gjithë historinë e popullit shqiptar dhe me kulturën e tij. Në këtë mënyrë, Gj. Fishta dhe E. Çabej, në mënyrat e tjera të krijimtarisë i plotësonin ato kritere të nevojshme që i kishte preferuar edhe Horaci, duke thënë: "Scribendi recte sapere est et principium et fons"9.

Vendosja e Fishtës në historinë e letërsisë

Duke qënë hartues i historisë së letërsisë shqiptare, por edhe nga prirja e tij për t'i vështruar gjërat sa më drejtë dhe sa më mirë, E. Çabej e koncepton figurën e shkrimtarit në rrjedhën e zhvillimit të letërsisë shqiptare (dhe evropiane) në vend dhe në kohë. Kështu, vendosja e Fishtës bëhet mjaft realisht në tokën shqiptare, që do të thotë se ai vendoset midis Perëndimit dhe Lindjes10, në një "qëndrim të ndërmjemë midis Perëndimit dhe Lindjes", përkatësisht as në Perëndim, e as në Lindje, ku do ta kenë vendin e tyre dy poetët e tjerë shqiptarë, De Rada dhe Naimi, të cilët, pikërisht për këtë arsye, s'do të jenë në gjendje ta këndojnë ngrohtësinë e realitetit shqiptar, por do t'i paraqesin ndjenjat romantike shpeshherë krejt të mjegulluara dhe të ngjyrosura me aromën e atyre vendeve ku kishin jetuar dhe vepruar.
Meqë, sipas E. Çabej, "De Rada ishte romantik shqiptar i zhvilluar në tokën dhe kulturën latine", kurse "Naim Frashëri pasqyron tipikisht zhvillimin shqiptar pas influencës së gjatë osmane", Fishta do të dallohet prej tyre, sepse ishte "rrënjosur thellë në vendin e tij" dhe "fuqitë e tija njerëzore i thithi prej kësaj toke"11. Vendosja e Fishtës në "tokën shqiptare" arbëresh, me Zef Skiroin (1865-1927), i cili në poemën e tij "Te dheu i huaj" kishte kënduar jetën epike shqiptare qysh prej lashtësisë së kohës së ndërtimit të kalasë së Shkodrës e deri te Ali Pashë Tepelena, por nga një shikim gjithashtu mjaft i largët nga toka shqiptare.
Te këta dy poetë arbëreshë këndohet realiteti shqiptar sipas vijës së ruajtjes së asaj vetëdije kombëtare, që ishte shumë mallëngjyese dhe e zjarrtë, por tepër e mangët që do të thotë vetëm aq sa ishte ruajtur në diasporën e Italisë dhe për kohën kur i kishin shkruar veprat e tyre, realitetit shqiptar ndryshonte krejtësisht. Ky realitet manifestohej më së miri në kohën e Fishtës tërthorazi asaj vetëdijeje shqiptare të malësorëve rezistues, që kishin ruajtur kanun dhe tërësinë më të plotë të jetës së të parëve.

Krahasimi i Fishtës me poetë të tjerë shqiptarë

Krahasimi i Fishtës me këta tre poetë shqiptarë12, me De Radën, Zef Skiroin dhe Naimin, E. Çabej e bën jo vetëm për shkak të mënyrës së thurjes së teksteve të tyre letrare, sidomos për shkak të zgjatjes së tepruar, monotone dhe të mërzitshme të Istorisë së Skëndërbeut (dhe Qerbelasë) të Naimit, te i cili "bota historike është një realitet", por edhe për arsye se poezia e tyre nuk kishte lindur në tokën shqiptare dhe nuk dilte nga kjo tokë. Poezia e Naimit kishte "një ngjyrë religjoze" dhe "dashuri mistike për islamizmin", si një "edukim etik" i tij, që do të ndikonte në përcaktimet nacionale të një populli ende të paformuar mirë kombëtarisht. Me një fjalë, "Orienti për Naimin është tokë prej nga thithi fuqitë e tij poetike. Ai nuk është Europiani që shkel këtë botë si një i huaj dhe për të cilin kjo ka magjinë e vendit ekzotik: ai rron në të, është i saj"13.
Prandaj, i nxitur edhe nga përcaktimet zhvillimore të mendimit letrar dhe kulturor, me një preferencë shumë të qartë patriotike, me qëllim që të ndriçonte sa më mirë poetin kombëtar, si faktor edukativ, ai e vlerëson veprën e Naimit edhe me shumë mangësi të tjera që kishin ndikuar, siç thotë ai, "që eposi i tij dështoi dhe nga fakti se Naimit i mungoi talenti i poetit epik"14. Megjithatë, kur ai bën një krahasim më të ngushtë në mes të Naimit dhe të tjerëve, thotë se "Naimi ndryshon krejt nga poetët e tjerë italo-shqiptarë, si dhe nga Fishta", si pasojë e mungesës së poezisë popullore te ky poet, sepse tek e fundit, shkruan E. Çabej, "se me përjashtim të disa pak vjershave, vlera letrare e poezisë së tij është e pakët"15.
Në këtë krahasim dallohen mjaft mirë dy koncepte fondamentale të shprehura me termat vatra dhe ndikimi, që janë në lidhje me formimin e "njësisë etnike dhe kulturo-historike, rrjedhur nga njësia gjeografike". Vatra është toka shqiptare në kuptim të burimësisë letrare, kurse ndikimet tek shkrimtarët paraqesin forma në plotësimin sa më të madh të komponenteve të njësisë etnokulturore të këtij populli. Në këtë drejtim, sikur në aspektin e vatrës, ashtu edhe në aspektin e ndikimeve, Fishta i përmbushte më së miri të gjitha kriteret e njësisë etnike dhe etnokulturore.
Krahasimi i poezisë epike të Fishtës me poezinë e Naimit bëhet jo vetëm në punimet e veçanta mbi Fishtën, por edhe në punimet e tjera të E. Çabej, duke përqëndruar vëmëndjen më tepër te këta dy poetë sesa në krahasimin që ai do t'i bënte në mes të Fishtës dhe poetëve të tjerë shqiptarë. Kështu, bie fjala, në punimin e tij Romantizmi... ndonëse nuk e merr në shqyrtim të veçantë Fishtën, por kryesisht De Radën dhe Naimin, ai ka bërë krahasimin në një mënyrë shumë të qartë në mes të Naimit dhe Fishtës, duke thënë se "ky epos (sc. Istoria e Skëndërbeut) nuk u bë dot epos kombëtar, këtë shqiptarëve ua fali më vonë Gjergj Fishta".
Këto paralele dicizive sidomos në mes këtyre dy poetëve që na vijnë nga ky njohës i mirë i letërsisë dhe i kulturës shqiptare, mund të kuptohen edhe si përcaktime të drejta në vlerësimin e përgjithshëm të zhvillimit të historisë së letërsisë shqiptare, të atyre divergjencave të mëdha të formimit të këtyre personaliteteve edhe të jetës kulturore dhe politike shqiptare. Për E. Çabejn ka rëndësi formanti i këtyre dy poetëve si modele të përcaktimeve të tyre në krijimin e veprës letrare dhe kundërthëniet e mëdha në kritikën letrare përkitazi me këta dy poetë16. Ai është plotësisht i vetëdijshëm se Gj. Fishta e ka vazhduar besnikërisht traditën letrare shqiptare edhe në vijën e një tradite të pashkëputur skenderbegiane tërthorazi malësorëve shqiptarë, të këngëve popullore të tyre, të gjuhës dhe të të gjitha vlerave të tjera etnike të tyre për t'i njohur dhe dalluar bota sa më mirë. Këtu qëndron burimësia, por edhe epërsia e vlerës artistiko-letrare saqë Lahuta e Malcis së tij, sipas E. Çabej, "është vepër arti e plotë, e përsosur dhe e përkryer në vetvete".
Prandaj edhe mund të thuhet se E. Çabej qysh atëherë e kishte situatën mjaft të qartë të vlerave letrare shqiptare, sikur në përcaktimin e periudhave dhe të "qarqeve letrare"17, ashtu edhe të personaliteteve dhe të krahasimeve të mundshme në mes veti dhe të atyre vetë me letërsinë evropiane. Ky përcaktim i drejtë i vendosjes së Fishtës në letërsinë dhe kulturën shqiptare do të jetë i përshtatshëm që tërthorazi kësaj figure të paraqitet në një formë më të plotë dhe tipike edhe bota shqiptare përgjithësisht në mjedise të tjera sipas kritereve të pranueshme. Artin letrar të Fishtës do ta pranonte bota kurdoherë më mirë për shkak të plotësisë më të madhe të vlerave etnike dhe kulturore të një populli, ngase, sipas E. Çabejt sikur në letërsinë gojore, ashtu edhe në gjinitë dhe zhanret letrare të letërsisë së shkruar, mund të shfaqet njësia kombëtare, e cila duhet ta ketë edhe poetin kombëtar.
Në këtë drejtim "Poeti kombëtar" meritonte paraqitjen më dinjitoze edhe në botën e jashtme, sidomos në gjuhën gjermane, ku kishte kryer shkollimin E. Çabej dhe ku ekzistonte interesimi i shtuar për poezinë e Fishtës18. Dhe kjo paraqitje bëhet me kompetencë të filologut dhe të studiuesit të veprave të Fishtës në gjërësinë dhe thellësinë e tyre, që do të thotë duke studiuar korpusin letrar të plotë të tij, sipas të gjitha gjasave, për të vazhduar edhe më tutje punën në këtë drejtim.

Motivet e ndërprerjes së punës në kritikën letrare

Megjithatë, këtu duhet thënë se ky studiues i madh i historisë së gjuhës shqipe, vetëm në periudhën e parë të veprimtarisë së vet është marrë me tema nga letërsia, kurse prej shkrimtarëve shqiptarë me punime të veçanta, pothuajse, vetëm me poezinë e Fishtës dhe të Lazgushit (1889-1987), të cilët edhe ishin bashkëkohanikë të tij më të moshuar.
Mirëpo, as sot as kësaj dite nuk jemi në gjendje të konstatojmë saktësisht, se përveç ndryshimeve të mëdha të jetës shoqërore, cilat do të kenë qënë motivet kryesore për ndërprerjen e punës së tij në kritikën letrare dhe për të kaluar në albanistikë, si në leksikografi (dhe leksikologji), ashtu edhe në historinë e gjuhës shqipe19. Kjo ka rëndësi të konstatohet pse konsideratat dhe vlerësimet e tij për poetin kombëtar nuk ishin të përkohshme ose, si të thuash, të modës, por të mbështetura dhe të arsyetuara mirë, që pas atij konfrontimi të madh e të hidhur që ky poet do ta ketë me elementet antikombëtare të përmbrëndshme shqiptare, do ta kenë vlerën e shtuar, duke qënë ndihmesa e madhe për studiuesit e rinj.
Me fjalë të tjera, edhe në periudhën e paraluftës, E. Çabej ishte i nivelit të vet dhe mbetet i pakontestueshëm në shumë pikëpamje sikur edhe në studimet e mëvonshme albanistike, kështu që ndërprerja e punës së tij në veprën madhore të Fishtës, nuk nënkupton edhe refuzimin e tij20.
Ç'është e vërteta, E. Çabej edhe pas luftës do të merret me disa shkrimtarë shqiptarë, sidomos me autorë të letërsisë së vjetër shqiptare, e në mënyrë të veçantë me Gjon Buzukun21, por kryesisht me studimet e gjuhës së veprave të tyre. Prandaj, shikuar nga aspekti i korpusit të plotë të veprave të botuara të tij, edhe mund të thuhet se poezia e Fishtës, sidomos Lahuta e Malcis, e ka tërhequr vëmëndjen e këtij filologu më tepër se poezia e De Radës, e Naimit, e Çajupit dhe e Nolit22, jo vetëm për shkak të vlerave më të mëdha artistiko-letrare të saj, por mbase edhe për arsye të krahasimeve të mundshme me poezinë popullore dhe me folklorin shqiptar në përgjithësi, që ishte pothuajse temë e përhershme e studimeve shqiptare të tij23.

Lahuta e Malcis dhe folklori shqiptar

Këtu qëndron edhe bindja e E. Çabej se "poetët kanë dalë prej tokës së natyrshme të poezisë popullore"24. Ai mendon se në Lahutën e Malcis "ky poet është influencuar prej poezisë popullore të Gegërisë së Veriut", dhe se sado që "talenti satirik i Fishtës i afrohet sigurisht fuqisë së tij si poet epik"25, dhe se ai është gjithsesi poeti më i madh satirik i letërsisë shqiptare, këngët lirike e satirike nuk do ta zgjojnë interesimin te ky studiues sa epika e tij26. Kjo epikë është pasqyrë besnike e folklorit shqiptar, sepse fryma popullore e përshkon eposin që në krye e deri në fund, sikur me zërin tingëllues e shumë të gjallë të jetës së përditshme të popullit, të zakoneve të tij, mitologjisë, të përrallave dhe të legjendave, ashtu edhe përmes përsurisë artistike të masës së vargut dhe të formës së jashtme përgjithësisht.
E. Çabej shkruan për rolin e folklorit në ngjizjen e veprës së poetëve dhe për mënyrën se si e kanë frymëzuar ata traditën e poezisë popullore, sidomos në kohën kur kishte filluar të merrej me letërsi krijuese Gj. Fishta, sepse, thotë ai, "në Shqipëri në kohë të Naimit nuk kishte lindur ende interesi për poezinë popullore" dhe "se poezia popullore nuk pati ndonjë pjesë në zgjimin nacional të Shqipërisë në shek. XIX, siç ndodhi p.sh. me kroatë e me serbë"27. Në këtë mënyrë mund të thuhet se edhe konsideratat e E. Çabej për Fishtën, si "poet kombëtar i Shqipërisë", si "përfaqësues më i pari i leteraturës së sotme shqiptare"28 dhe sidomos si poet më i avancuar epik ballkanik i shekullit, i mbështet kryesisht në Lahutën e Malcis.
Këto konsiderata dhe vlerësime ai do t'i mbështesë edhe në momentet integruese ballkanike të poezisë epike dhe të burimësisë së kësaj poezie të Fishtës, duke krahasuar në disa momente edhe me Njegoshin (1813-1851) dhe me disa poetë të tjerë më të mëdhenj evropianë. Në këtë mënyrë ai vepron sipas parimeve që i kishte paraparë edhe Faik Konica mbi kritikën letrare se "kryeveprat janë pikat e përkrahjes (les points de comparaison) pas të cilave, shpesh edhe pa ditur vetë, kritikëtari gjykon veprat e reja29. Ky parim në vlerësimin e kryeveprave është në pajtim edhe me artin poetik të Horacit, i cili thotë se poeti sjell kulturën vetëm duke mbrojtur tërësinë, që thënë me fjalët e E. Çabej, "kjo shprehet në krejt mënyrën e jetesës, në historinë dhe në historinë kishtare, në zakonet dhe në poezinë popullore dhe artistike të popullit shqiptar30. Në fakt, në poezinë epike të Fishtës është kënduar thelbi i shpirtit të shqiptarëve, elementi i konservuar i popullit që njëherit më së mirë dëshmon njësinë e kombit.

Fishta - poet kombëtar i Shqipërisë

Argumentin kryesor të epërsisë artistike, sidomos në krahasim me poetët e mëparshëm De Rada dhe Naimi, E. Çabej e shikon në faktin se në "ngjarjet e një natyre më shumë lokale, që përbën bazën historike për veprën", Fishta, "prej kësaj bëri një epope kombëtare", kështu që "kjo epope nganjëherë i kalon kufijtë e shqiptarisë, duke qënë njëkohësisht në një farë kuptimi edhe një epos ballkanik"31.
Ky aspekt i kryeveprës së Fishtës në gjërësinë ballkanike pse aty dalin jo vetëm shqiptarët, por edhe slllavët e turqit e Gadishullit Ballkanik, vetëm sa i fuqizon tiparet shqiptare të saj, të ndriçuara në krahasimet e tyre edhe si më të vjetra e më tipike se të sllavëve jugorë. Kjo gjërësi tregon edhe momentin e rëndësishëm integrues me sllavët e kohërave më të lashta, të shtrirjes dinarike32, sepse "kjo botë nuk mund të ishte krejt sllave, kurse u mungon për një pjesë të madhe sllavëve të tjerë". E. Çabej mendon se këtu "mund të kemi me nënshtresë ilire, që mjerisht nuk njihet e që me rikonstruksione mbërrijmë te copa - copa, nënshtresë që vazhdon të jetojë me një veshje shpeshherë të sllavizuar".
Prandaj, edhe krahasimi që ka bërë E. Çabej në mes Fishtës dhe Njegoshit, sidomos kur evokon titujt e kryeveprave të tyre me kuptimin Mal (Gorski vijenac - Lahuta e Malcis), nuk duhet kuptuar vetëm si një krahasim me veprën madhore të poetit malazez, por edhe të lidhjeve të shumta etnike dhe letrare, sikur në substratin, ashtu edhe në adstratin dhe superstratin e folklorit ballkanik, sidomos të atij dinarik.
Në poezinë epike të Fishtës konfliktet ndëretnike dhe luftërat janë vetëm mjet i përshtatshëm dhe madje i domosdoshëm për të paraqitur trimërinë, si një lulëzim të natyrshëm të heroizmit dhe të një drejtpeshimi midis urtësisë dhe guximit, që aspak nuk largohet nga parimet e drejtësisë dhe të humanizmit. Në këtë aspekt paraqiten vlerat, si të thuash, homerike të objektivitetit historik, pikërisht, siç i kishte kënduar Homeri vlerat morale dhe heroike të të dy palëve të konfrontuara në Luftën e Trojës, të trojanëve dhe të grekëve.

* * *

Duke përfunduar këtë paraqitje të shkurtër mbi konsideratat dhe vlerësimet e E. Çabejt për Fishtën, mund të thuhet se ky dijetar i madh në punën shkencore të tij nuk ishte njeri i modës, e as i politikës së ditës, por klasik i vërtetë i studimeve shqiptare. Vlerësimet e tij për poezinë e Fishtës, sidomos për Lahutën e Malcis, janë të qëndrueshme, kurse krahasimet e bëra me poezinë e Naimit dhe të disa poetëve të tjerë shqiptarë, që kishin jetuar dhe vepruar në Lindje ose në Perëndim, e bëjnë poetin kombëtar dhe porosinë e madhe të tij më të bindshme, duke ia dhënë një kahje të drejtë dhe të pranueshme edhe gjithë zhvillimit të mendimit letrar shqiptar. Konceptet e Lindjes dhe të Perendimit, sikundër edhe koncepti i vatrës ose i "tokës shqiptare" në poezinë e De Radës, të Naimit dhe të Fishtës në punimet e E. Çabej, janë paraqitur me argumentin e shkencëtarit dhe të studiuesit të letërsisë shqiptare.


Bibliografia:


1. Shaban Demiraj në monografinë e tij, me titull: Eqrem Çabej, një jetë kushtuar shkencës, (Tiranë, 1990, pp. 216-219) ka botuar "Një shkrim i panjohur i De Radës" të Eqrem Çabejt, që është ruajtur nga kjo kohë (më 4.II 1929), kurse punimet e Çabejt për Fishtën i injoron krejtësisht, madje edhe në kuptim të të dhënave të domosdoshme bibliografike të tij.
2. Eqrem Çabej, Der albanische Dichter Gjergj Fishta, te: "Südost Forschungen", VI, 3-4 (1941), Munchen, 1941, pp. 635-647; Idem, Epika e Gjergj Fishtës, te: "Gjergj Fishta" numër përkujtimor, "Luarasi", Tiranë, 1941, pp. 31.40.
3. Dr Eqrem Çabej, Elemente të gjuhësisë e të letërsisë shqipe me pjesë të zgjedhura për shkollat e mesme, Tiranë, 1936, pp. 201, botuar edhe tash vonë në fototipi nga "Etruria", Prishinë, 1996, kurse në librin Bota shqiptare (Tiranë, 1943) E. Çabej është bashkautor me A. Xhuvanin, K. Gurakuqin dhe K. Kamsin, sado që, siç thotë, J. Kastrati, "idea për hartimin e librit Bota shqiptare, domethënë si një përmbledhje studimesh të së huajve rreth botës shqiptare, ka qënë e Çabejt". (Veprat albanologjike të Eqrem Çabej, te "Jeta e re", Prishtinë, 4/583).
4. Botuar te: Eqrem Çabej, Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes, MÇM, Tiranë, 19994 dhe te: Jeta e re, Prishtinë, 4/1998, pp. 516-439, kurse më parë, që nga viti 1945, kur u shkrua, ruhej në Arkivin e Institutit të Gjuhësisë në Tiranë. (Këtu sipas botimit te "Jeta e re").
5. Këtu mund të veçohet gjithashtu paraqitja e E, Çabej për letërsinë (dhe etnografinë) shqiptare te Hrvatska enciklopedija, I, Zagreb, 1941, pp. 180-182, ku vlerësimet për Fishtën ishin mjaft të theksuara.
6. Edhe Ernest Koliqi, në punimin e tij "Vargu kombëtar" (Jeta e re, 6/1996, p. 305), si model të vargut artistik, me përpikërinë e theksimit ritmik, sikur E. Çabej, ka dhënë këto vargje nga Lahuta e Malcis:
Te nji mriz, te nji lejthi
Kishin ndodhun tre bari:
Dy me dhen e nji me dhi,
Njani plak e dy të ri.
7. Epika e Gjergj Fishtës, te: "Jeta e re", 4/1998, p. 703.
8. Sh. Demiraj, vep. cit., f. 19-20.
9. Epist. Ad Pisones, v. 309.
10. E. Çabej shkruan: "Ky qëndrim i ndërmjemë midis Perëndimit e Lindjes, e bashkuar me ruajtjen e ngulitur të natyrës së vet etnike, i ka gdhendur Shqipërisë përgjithmonë fytyrën e saj të veçantë. Këtë nuk ka mundur ta fshijë as sundimi turk". (Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes, MÇM, Tiranë, 1994, p. 29).
11. Epika e Gjergj Fishtës, te: "Jeta e re", 4/1998, p. 694.
12. Duke bërë krahasimin në mes të Naimit në njërën anë dhe të De Radës e Skiroit, në anën tjetër, E.Çabej, ndërmjet tjerash, shkruan: "Ky poet është bashkëkohës i italo - shqiptarëve që përmendëm më sipër: ai shkruan të njëjtën gjuhë me ata që në letërkëmbim me De Radën. Megjithatë, është krejt një jetë tjetër ajo në të cilën ai jetoi dhe na shpie edhe ne. Poezia italo - shqiptare është lëndë ballkanike e derdhur në formë romane, autorët e saj janë të drejtuar në themel nga Perëndimi. Në kundërshtim me këta Naimi është poet ballkanik i thjeshtë dhe si i këtillë është ngjyrë gjysmë orientale". (Romantizmi, p. 542). Duke krahasuar këtë mendim me qëndrimin e tij se "Shqipëria ka qënë e orientuar më tepër nga Perëndimi sesa fshqinjt e saj" (St. gjuh. V, 109), mund të kuptohet më lehtë pozita destabilizuese e Naimit në formimin kombëtar shqiptar, sidomos në ato periudha kur shqiptarët edhe në mënyrë sistemore i luftuan vlerat traditore të kulturës përëndimore.
13. Romantizmi, p. 547.
14. Romantizmi, p. 546.
15. Romantizmi, p. 544.
16. Në vlerësimin e Naimit si poet E. Çabej është mjaft i përmbajtur dhe më i moderuar se Faik Konica i cili thotë se "Naimi jo vetëm nuk ishte vjershëtor dhe shkrimtar i madh, por nuk ishte as i vogël. Nuk dinte të shkruante fare... Naimi është poet e tototove dhe i tatatave". (Cituar sipas: "Jeta e re", 4/1998, p. 717). Mbase kjo do të ketë qënë arsyeja kryesore që F. Konica në kaptinën "Gjuha dhe letërsia" e librit të tij Shqipëria kopshti shkëmbor i Evropës Juglindore ("Buzuku", Prishtinë, 1991) fare nuk e merr në shqyrtim Naimin dhe këtë punë ai nuk bën "me pahir", siç figuron në një shënim të "rektorit" të këtij libri, por e bën nga bindja, sepse, tek e fundit, shkruan ai në fund të kësaj kaptine, "këtu nuk po i përmend shumë emra, sepse pallavrat dhe frazat boshe nuk kanë të bëjnë fare me artin". (p. 148).
17. E. Çabej propozon këtë ndarje të letërsisë në qarqe: Qarku katolik i Shqipërisë Veriore, Qarku italo - shqiptare, Qarku ortodoks i Shqipërisë Jugore dhe së fundi shkrirja e tyre në literaturën kombëtare të shek. XIX (Khr. Për gjenezën e lit. te: gjuh. V, p. 135).
18. Atëbotë për Gjergj Fishtën kishin shkruar në botën gjermane edhe Norbert Jokl, Erwin Stranik, Gustav Weigand etj., kurse Maximilian Lambertz, përveç punimeve të veçanta, dhe të botojë edhe Lahutën e Malcis (Die Laute des Hochlandes), Verlag R. Olden bourg, Munchen, 1958), të përkthyer nga ai gjermanisht.
19. Të parën vepër që ka botuar E. Çabej pas luftës (me 1947) është Hyrje në historinë e gjuhës shqipe, kurse në bashkëpunimin me A. Xhuvanin ai vetë shkruan se "në vitet e para të pasçlirimit iu përvishem punës së hartimit të një punimi të hapët që përfshin rregullat e drejtshkrimit të shqipes" dhe "së bashku me të e me disa të tjerë në atë kohë kemi punuar dhe në hartimin e dy fjalorëve dygjuhësh". (Dy fjalë kujtimi për prof. A. Xhuvanin, te: Studime gjuh. V., p. 190).
20. Njësoj mund të thuhet se në kohët e pas luftës, E. Çabej nuk do të merret as me Naimin, duke kuptuar faktorin politik të kohës si manipulativ dhe tejet destruktiv, që ndikonte sikur në zhvillimin e mendimit letrar, ashtu edhe në zhvillimin e mendimit shkencor gjuhësor. Nga kompleti i veprave (IX vëllime) të botuara të E. Çabej në Prishtinë kuptohet qartë se ai nuk është marrë me punime të veçanta as me gjuhën e Naimit, e as me veprat (gjuhësore) të vëllait të tij Samiut, të cilët propaganda e kohës së monizmit enverian i favorizonte, duke i bërë ideologë të pazëvendësueshëm dhe modele në zhvillimin e mendimit letrar dhe gjuhësor.
21. Gjon Buzuku, Meshari, Tiranë, 1967.
22. Artikulli i E. Çabej për Nolin, me titull: Fan Noli ynë (te: Studime gjuhësore, V, 167-168), i botuar me rastin e vdekjes së poetit (1965), ndonëse konciz dhe përmbajtësor, është tepër i shkurtër dhe i mangët që të mund të veçohet si "më i bukuri në fushën e letërsisë", siç e ka vlerësuar Sh. Demiraj (Vep. e cit., p. 153). Edhe në Elemente... (p. 57) E. Çabej mendon se "veprat që e kanë vënë Fan Nolin në rend të parë të literaturës shqipe moderne janë përkthimet e veprave të literaturës së përbotshme".
23. Fillimisht E. Çabej ka botuar artikujt: Kënga e Lenorës në poezinë popullore shqiptare (1934); Kostandini i vogëlith dhe kthimi i Odiseut. (1937); Die albanische Volksdichtung (te: Leipziger Vieteljahrschrift fur Sudosteuropa, III (1939); Një vështrim mbi folklorin shqiptar (1943); Zakone dhe doke shqiptare (1935); Poezia popullore të Arbëreshëve të Italisë (1961); Disa figura të besimeve popullore shqiptare (1972) etj. Të gjitha këto punime janë botuar te: Studime gjuhësore, V.
24. Për gjenezën te: Studime gjuh., V, p. 134.
25. Elemente, p. 51.
26. Ky moment i karakterizon edhe vlerësimet e E. Çabej për De Radën, sidomos kur shkruan se ai "imiton poezinë italo -arbëreshe", ose kur thotë se "kur njëherë këngët popullore italo - shqiptare të mlidhen e të njihen më mirë, do të gjinden sigurisht lodhje edhe më të ngushta midis tyre dhe veprave të këtij poeti". (Elemente, p. 38).
27. Romantizmi në Europë, p. 544.
28. Elemente, p. 52.
29. Kohëtore e letrave shqipe, te : I. Rugova - S. Hamiti, Kritika letrare, "Rilindja", Prishtinë, 1979, p. 71.
30. St. gjuh. V, 109.
31. E. Çabej shkruan "Dukja e jashtme e Shqiptarëvet është caktuar nga rraca dinarike, e cila përfshin edhe pjesët serbo -kroate e greke". (St. gjuh. V, p. 114).

[Don Alberti]

Fishta në këndvështrimin e Zef Valentinit

nga Ndriçim Kulla

Përtej fushës së albanologjisë, së historisë së Shqipërisë dhe dokumentimit kapilar të saj, raporti më i veçantë që Zef Valentini arriti të krijojë ishte ai që i përket letërsisë shqiptare. E kjo e fundit është një fushë ku autori tregoi jo vetëm pasionin dhe talentin e vet, por edhe aftësi të spikatura prej studiuesi të mirëfilltë. Në këtë këndvështrim, padyshim vlera më e çmuar që i ka lënë letërsisë sonë, janë kritikat e një niveli elitar që ai ka dhurruar për figurat më të mëdha letrare të Shqipërisë së asaj kohe. Kështu, në këtë panoramë recensionesh e artikujsh për De Radën, Zef Skiroin apo Koliqin paraqiten madhështore sprovat e tij mbi Fishtën, me anë të të cilave autori mëton të gjejë çelësat për të hapur thesarin e poezisë fishtiane, e të kryeveprës së tij “Lahuta e Malcis”.

Madje admirimi i tij për këtë vepër, e nxiti Zef Valentinin të luftonte shpesh edhe për reabilitimin e figurës së poetit. Në një shkrim të rëndësishëm te “Shejzat” e vitit 1962, Valentini shkruan: “S’ka grimë dyshimi që qëllimi i poemës ishte ekzaltimi shpirtëror dhe patriotik i shqiptarëve, e nga ana tjetër, s’ka pikë dyshimi se ajo, duke u botuar përpara viteve të kryengritjes kombëtare, arriti të kontribuojë fuqishëm në shpërhapjen dhe lartimin, të paktën në Shqipërinë e Veriut, të heroizmit të Shqiptarëve. Dy këngët e para të poemës të botuara si pjesë më vete, qënë një ngjarje e madhe dhe e vërtetë kombëtare. Rapsodët e fiseve krenare të malsorëve, gjithmonë në luftë me sundimin turk, i mësuan ato përmendësh prej famulltarëve të tyre françeskanë, duke i bërë kështu pjesë të repertorit të vet. Ja, pse Fishta u shndërrua në Tirteun e fushatave më të fundit për pavarësinë kombëtare. Kështu që nuk mund të kemi grimë dyshimi në sentimentete patriotike të poetit, edhe pse sot në Shqipëri për të është e ndaluar të flitet; që prej vendosjes së rregjimit komunist e deri tani, ai është njëri prej autorëve të dënuar me ostracizmin e heshtjes më absolute. Preteksi: mohoi të gjithë të shkuarën e tij patriotike me pranimin e regjimit italian. Dhe i vetmi fakt për këtë gjë jepet pranimi nga ana e tij e emërimit si Akademik i Italisë.

Në një kohë që edhe jo pak të tjerë mundën të përshtaten si ai, por nuk u mohuan a mënjanuan; dhe e kundërta, shumë të tjerë të mohuar nga ky rregjim, qenë në realitet kundërshtarë të paepur të bashkimit me Italinë. E kush vallë mund ta shpjegojë këtë mister motivesh të errëta e kontradiktore?

Ndërkohë që 10 vjet më pas, më 1972, në revistën “Popuj dhe misione”, Valentini do të ndjehej përsëri keq në orvajtjen e tij të pashpresë kur shkruante: “E vërteta është se dëshmia e parë e fushatës antifishtjane qe ndikimi i fortë serb në vitet e para të rregjimit komunist; E kjo kuptohej qartë, poeti i madh kish luftuar gjithnjë tmerrësisht synimet ekspansioniste sllave. Mirëpo më pas, gjersa u dënua me vdekje triumviri Koçi Xoxe si serbofil, përse vallë nuk mund të reabilitohet Fishta si serbofon? Kurioz është edhe raporti i parë i autorit me poemën. Ja se si e kujton ai më vonë, me rastin e përkujtimit të vdekjes së Fishtës në vitin 1941: “Porsa e kisha xanun shqipen sa me kuptue domethanjen e fjalëve, kur nji admirues i Fishtës, me nji kujdes të lëvdueshem më dëftoi se i ka edhe letërsija shqipe kryeveprat e veta, duke më sjellë nji librec, si formati i atyre që shihen nëpër “bancarellet” napoletane. Nuk po them se e bëra menjëherë gjykimin tim mbi ketë paraqitje të parë, por, nuk më tërhiqte, e së fundi, mbas dy javësh libreci ishte aty i paçelur. Mbas dy javësh e hapa: Lahuta e Malcis! hëm! nji titull romantik i viteve tetëqind; Lexova vjershat e para: Te nji mriz, te nji lejthii/Kishin ndodhun tre barii/Nji me dhen e dy dhii/Njeni plak e dy të rii.

Tara tarata - thashë me vedi, duke e mbyllur librecin. Kaluan do vjet; “Lahutën” e kisha lexue e studjue, e kisha thellue e shijue, duke e çmuar si nji ndër kryevepra ma të bukra qi njifshe; Ndaj mendova që studimin tim ta paraqitja si një tezë të dalë si përfundim i leximeve e shqyrtimeve të shumta të bëra më parë.

Ja, këtu nis ai udhëtim i mrekullueshëm i Valentinit për të zbuluar çelësat që do të mund të përdoreshin për të hapur, kuptuar dhe admiruar kryeveprën poetike të thesarit fishtian. E ja teza e parë. At Gjergj Fishta - e sot ka ardhur koha të flitet qartë - pavarësisht nga një lloj afetarizmi i kryeveprës së tij “Lahuta e Malcis”, ka qenë midis misionarëve më të lartë katolikë që shërbyen asokohe në Shqipëri. Të gjithë sot e dimë se metoda e vërtetë misionare qëndron në pranimin dhe vlerësimin e virtyteve etnike dhe vlerave kulturore të kombeve, dhunti këto natyrore të zotit, të shënjuara për t’u shndëruar në hire e hijeshi të veçanta në kontekstin e kishës universale. Diçka e tillë është njohur gjithmonë nga ana e kishës, edhe pse jo gjithmonë i është qëndruar tundimit të importimeve kulturore. E kjo sepse ky fakt nuk ia vlen vetëm të dihet. Lipset një ndjeshmëri e veçantë ndaj këtyre vlerave. E ndonjëherë, për vlera të caktuara, një ndjeshmëri të tillë e zotërojnë vetëm poetët dhe artistët, madje akoma dhe më mirë se shenjtët. Po si e zotëroi dhe si e zhvilloi vallë një ndjesi të tillë At Gjergji? Dy ishin rrugët që i hapeshin falë formimit të tij të dyfishtë letrar, ajo klasikja e traditës greko-latine e italiane, dhe ajo që mund ta quajmë në një farë mënyre populloro-romantike. Në Travnik të Bosnjës, ai kreu jo vetëm studimet e tij fetare, por gjeti frymëzimin e në njëfarë mënyre edhe një shembull udhërrëfyes, në veprën e Miosih Kaçih, një franceskan ky i viteve ‘700, i cili kish arritur të diktohej mbi bashkëkombasit e tij me një stil popullor, shumë kohë më parë se sa të kishin vërshuar rrymat romantike. Megjithatë, edhe pse me të njëjtat synime, At Gjergji zotëronte një impuls krejt tjetër artistik, e ky instinkt poetik e shtyu të zgjidhte pikërisht rrugën e dytë, duke kapërcyer edhe një tjetër cak të formimit të vet. “Kish mundur Fishta me zgjedhë atë temë epike që mund të dukej e detyrueshme për çdo shqiptar - e le ma për nje meshtar katolik - temën e Skanderbegut. Por poeti dijti ta ndjejë rrezikun: rrezikun e retorikës: rrezikun e “travestimentit” të nji fatosi mesjetar në çakçirë malsori; rrezikun e të shkëputurit prej jetës e mendësisë së moçme kombëtare për hatër të besnikërisë historike”. Ndaj, gjenjalisht, në vend që të rrekej pas subjekteve të vjetër historikë të pragmaticitetit, siç ishte p.sh heroi kombëtar shqiptar, si brum të poetikës së tij ai zgjodhi temën e luftës për ringjalljen kombëtare, të nisur që nga kongresi i Berlinit (1878) duke gjetur elementin bazë të shtjellimit dhe gatimit të saj në konceptin heroik të një jetese të mbrujtur nga kurajoja, qëndrueshmëria, vlera morale, besnikëria dhe nga tërë ajo mori karakteristikash që janë rezultat i tyre i drejtpërdrejtë, si mënçuria, fisnikëria, mikpritja, bujaria dhe dekori i saj pafajësor e gati naiv.

Gjithësesi, duhet saktësuar, shpjegon Valentini, se subjekti i vërtetë i poemës është i gjithë populli shqipëtar, me traditat dhe virtytet e tij heroike dhe me konceptin e tij karakteristik për jetën. Edhe pse i formuar në një shkollë klasike, Fishta nuk i ndoqi në mënyrë pedante shembujt e saj, por i përdori si kritere iluminues për të zbuluar vlerat estetike të mentalitetit dhe të gjuhës popullore të njerëzve të vendit të vet; e qenë pikërisht këta njerëz të cilët, edhe pa depërtuar në sekretin e mjeshtërisë klasike të thurrjes së poemës së tij, e ndjenë atë sikur të qe e tyre.

Nga ana tjetër, është mëse e pranuar se vështirësia, ndoshta e padukshme, që i paraqitet një përkthyesi apo studiuesi të Fishtës, i cili do të donte ta bënte të njohur edhe jashtë - veçanërisht kryeveprën e tij “Lahuta e Malcis” - për ta çmuar në më të epërmen shkallë që i shkon përshtat, atë të poetëve më të mëdhenj epikë botërorë, nuk qëndron aq shumë në vështirësitë e pamasa leksikografike dhe frazeologjike apo në ato të përballura nga ritmi dhe metrika, aq të pandashme nga gjuha dhe nga vetë sentimenti shqiptar e fishtjan për jetën, se sa nga vështirësia, kryesisht për ne modernët, për t’u orientuar dhe sintonizuar me atë jetë arkaike së cilës poeti i është shprehësi më i drejtpërdrejtë. Ja, këtë pohim jep Valentini, për t’u përgjigjur menjëherë se mund të thuhet, madje me një siguri absolute, se poema e Fishtës, është më i miri, më i sakti, më realisti dhe më i shndritshmi himnizim i shpirtit shqiptar, siç ndodh p.sh në ratin e zakoneve morale, të kodit të nderit, të mikëpritjes, të respektit për armikun e vdekur, të së drejtës penale, etj. E për ta shpjeguar këtë tezë, bën dokumentimin edhe të ndonjë detaji. Kështu: 1) Kodi i mrekullueshëm i nderit, i besës e i krenarisë së shqiptarit, i zhyt rrënjët e veta në zakonet që formojnë një vizion të tij vërtet të veçantë për jetën. Për këtë arsye, poeti i mvesh të gjithë personazhet e vet, madje edhe sovranët evropianë të “bella epoque”, me kostumin e zakoneve shqiptare, sepse kështu arrin t’i zotërojë më mirë. Ja, p.sh tablloja e betimit të Carit të Rusisë. Ai kërkon të pushtojë gjithë perandorinë turke, duke filluar nga Shqipëria e pastaj nga Europa, e duke u betuar të mos heqë dorë kurrë nga ky qëllim: N’Petrograd cari i Moskovit/Nji be t’madhe po e kish ba;/M’e ndie plak e kalama:/Se ai natë t’madhe s’do t’kremtonte/Se ai kumbarë as krushk s’do t’shkonte;/Gotë as dasëm nuk do t’ngrihte/S’do t’u lante as do t’u krihte/As do t’dilte n’log t’kuvendit/Për pa i hy Stambollës përmbrendit/Për pa kcye mbi post të mbretit/Me u ba ai zot i tokës e i detit;/Edhe Evropës tregun m’ia pre/Mos me lanë me shitë, me ble/Mos m’e lanë me çilë kund punë;/Por me ba që ajo përdhunë/Për me çue një grimë bukë te shpia:/Rob të ngelte n’kthetra t’tija;/N’ato kthetra me gjak zhye/Msue gjithmonë n’gja t’huej me grrye!

Është ky një shëmbëllim i parë i ngjyrimit kombëtar të poemës, i nxjerrë nga zakonet shqiptare, pavarësisht se i përshtatet portretit të Carit; kësisoj, poema arrin të ndërfutet më mirë në temën e epopesë së rringjalljes kombëtare e të vizionit që kishin për të malsorët shqiptarë.

2) Kodi i nderit dhe instituti i ndërmjesimit (ose pajtimi), është një nga institutet më të bukura të kodit tradicional të një vendi si Shqipëria ku ishte pushka zgjidhja normale e kontraditave. Ndërmjetësimi lindi për të shpërblyer nderin e të dyja palëve që nuk lëshojnë pe ndaj kundërshtarit, në një kohë që është pikërisht personi ndërmjetës ai të cilit i falet ky nder; tre ndere, pra, të shpëtuara njëherësh me avantazhe praktike të përbashkëta për të tre dhe për të gjithë shoqërinë në tërësi. Ja, një shembull. Oso Kuka, tashmë ka marrë pozicion, kështu që beteja ka nisur. Midis dy trimave të të dyja palëve zhvillohet një duel omerik; që të dy ngelen me copëzat e shpatave të thyera nëpër duar e janë gati për t’u përleshur trup me trup. Në këtë çast, Oso Kuka vë në veprim institucionin e ndërmjetësit, brof në këmbë duke uluritur frazën rituale “Jam ndërmjet”; e për të shpëtuar nderin e dyluftuesve thotë: “Trima, mjaft pask’ni luftue;/Diku veç nuk ka qenë shkrue”…/Diku shkrue veç nuk ka kanë/Njëri tjetrin vdekë me e lanë…

Pastaj, zemërgjerësisht le të shkojë armikun e çarmatosur.



3) E drejta penale, e shprehur qartë në episodin e shpërthimit të kullës së Oso Kukës. Pas betejash të gjata, nga 40 trimat e tij, 30 kanë mbetur të vdekur dhe 10 të gjymtuar. Heroi mbyllet kështu në kullën e barotit. Malazezët bëjnë ta shembin kullën, por poeti u kujton: “kujdes gjobën që paguhet në rast shpërthimi”. Se në fakt, sipas ligjit të nderit grabitja me armë është subjekt vetëm i hakmarrjes, kurse thyerja dhe shpërthimi janë objekt i dënimit nga ana e autoriteteve. E në këtë sens, dënimi është gati. Oso Kuka i vë zjarrin barrotit dhe hidhet në erë bashkë më mësymësit.

Një çelës tjetër të rëndësishëm në trajtimin e kryeveprës fishtiane, Zef Valentini quan edhe raportin e ngushtë që mban poeti me poezinë popullore. Se sa desh përnjimend ta merrte frymëzimin prej stilit të rapsodive e dëfton qartë episodi që kallzon At. Bernardin Palaj, pas botimit të këngës së Orëve të Mujit; E merr Gjergji dhe e lexon: - Ah! - thotë - ta kisha ndie perpara, ndryshe do ta kishe fillue “Lahutën”! Po mund të pyesë çdokush, a thua me kaq mundi Fishta të qëndrojë origjinal? E pra kush i njeh sadopak rapsoditë malësore e di shumë mirë se këngët e “Lahutës” kanë një stil krejt të vetin; jo vetëm pse kudo deperton, pa u bërë aspak gjë e papërshtatur, kultura eprore e këtij këngëtari të jashtëzakonshëm, por pse gjithshka brenda saj shkrihet me nji mjeshtri përpjestimi, në nji lidhje me qellimin e poetit, me nji përshtatmëri stili, që vetëm nji ndjesi klasike e përsosur mundet ta ndjejë. Le të marrim për shembull këngën e Gjergj Elez Alisë. Sado e bukur kënga origjinale, sado trimërore, me atë njomësi dashurie vëllazërore e malli, me atë tragjicitet të pangushëlluar, ajo nuk ishte këngë per të tretur mendime të zymta e për të njallë atë guxim që kërkonte koha; e prandej epiku i madh e përkëmbeu, e bëri diçka tjetër, veç luftarake; motrën e shndërroi në nji nanë që i thotë djalit: Hajt, mor bir, Zoti të ruejt/Se s’t’korit’, jo, lokja e jote;

e nëse kënga origjinale mbaron me notën e dhimshme të varrit të vëllaut e të motrës, në “Lahutë” ajo mbaron me atë penelatën humoristike krejt fishtjane: Ia ka pre ato krye të zi/Hukubet Zoti e kisht’falun/Tri pllam’buzën kishte pasun;/Kisht’ pas’ veshin sa’ i zhgun burrit/Sa dy vet’ me të me u mblue…

Diçka kjo vërtet e gjetur për të përtërirë atë shpirt të shkujdesur e hokatar, që është pjesë e rëndësishme e guximtarisë ushtarake. Sa për kangën e Oso Kukës, një këngë kjo trimnije si qindra të tjera në traditën tonë popullore, që faktin epik na e paraqet thatë e pa përgatitjen e duhur shpirtnore, te “Lahuta” ai e shndërroi në kryeveprën fishtjane të tragjedisë, mbrujtur me shamatën karakteristike në divan të Pashës, nisur me çetën e Osos inkuadruar me luftimin në breg të Moraçës, përgatitur me ëndrrën e zezë të trimit, ngjitur në kulm me britmën e Osos: “Se ktu i thonë Oso baroti!” e mbaruar me vegimin e tmershëm: Qepra, tjegulla, gur e trena/Kambë e trupa, krahë e krena/Hi e tym, flakë e shkëndia/Shi der n’Viri i hodh duhia.

Duket qartë, pra, se stili i Lahutës – për të prekur gjithë telat e shpirtit siç i ka hije nji poemi të madh, e për të qenë një krijesë origjinale – kà nji inovacjon përbrenda kundrejt rapsodive të malësorëve; ka atë pjesën e vet të veçantë, le të themi, didaskalike. Stil, gjithmonë popullor, por jo i ndiem deri atëherë. Po kù është i njohur e kù është i ri? - pyet Valentini, për të hedhur një tjetër tezë të tij shpjeguese: “Besoj se Fishta frymëzimin e tyre e mori nga ai visari i “urtësisë dhe i poezisë” njëherësh, që gjendet te “proverbat e rimuar”. Ai e vuni re ç’fuqi të madhe kanë ato gjykime, ato mësime, të përmbledhura në pak fjalë e të veshura me një tingull, që arrin t’i gdhendë në vesh e në shpirt. E asaj mënyre, ai i përshtati jo vetë përshkrimet, por sidomos mësimet e veta, ato mësime që në letërsinë shqipe do të mbesin brez mbas brezi me nji autoritet të pàkontestueshëm, njëlloj si ato thënie të Dantes, që i njeh gjithë bota, e që gjithë bota i citon e i dëgjon. Në këtë sens, mund të konkludohet se poeti e kuptoi fare mirë faktin se rapsoditë popullore nuk ruanin më në vetvete qëllim tjetër veç atij të përkundjes së ëmbël në ëndrrën e një bote përrallore, pa kurrfarë funksioni tjetër social, përveç atij të ruajtjes gjallë të shpirtit luftarak.

Krejt tjetër ishte qëllimi dhe krejt tjetër koncepti i jetës në poemën e Fishtës. Duke vënë para syve të lexuesit jo vetëm shpirtin dhe format popullore (metrika, stili, vlerat etike dhe juridike tradicionale), por edhe brenditë e reja ideologjike që e rigjallojnë atë, Valentini thekson se ”duke pranuar stilin e rapsodëve që i pëlqen aq shumë popullit të tij, Fishta pranon gjithashtu edhe përralloren si sfond a dekor letrar, por nuk kërkon të pranojë kurrsesi përkundjen si në djep të njerëzve të Atdheut të vet në një jetë ëndërrimtare”; Përkundrazi, ai kërkon ta parapërgatisë trimërisht dhe shpirtërisht popullin e tij për një Rilindje, të kuptuar jo vetëm si një luftë apo një luftë për pavarësi, por si një ringjallje të gjithanshme të jetës shpirtërore kombëtare, si një ngritje totale të saj në një shkallë më të lartë qytetërimi, bazuar gjithmonë në parimet e shëndosha etike tradicionale”. Nuk gjejmë te Fishta kurrfarë rrethanash motivuese e përjetuese të luftës kufitare të rapsodive, në një kohë kur është konstante përherë një thirrje e fortë ndaj virtyteve shoqërore themelore për etikën tradicionale shqiptare, të mishëruar në traditën juridike të kanunit të maleve”. E, kjo për faktin se vlera të tilla, padyshim mjaft të çmueshme, mund të strukturojnë një bazë të fortë e për t’u pasur zili në ndërtimin e jetës kombëtare. “Është pikërisht ky program i frymëzuar nga ide të reja të shkrira aq natyrshëm me ato të vjetrat, e që ngjizet aq mirë në personalitetin e spikatur të Fishtës, ai që mund të na ndihmojë aq shumë në zbërthimin e poezisë së tij” – nënvizon Valentini. Pasi, përtej të gjitha vlerave mjeshtërore artistike, ai nuk zotëron vetëm një kulturë e një filozofi të njëllojtë me Ivo Andriç, aq të famshëm për “Kronikat e Travnikut”, vend ku u formua kulturalisht edhe Fishta, por ai ka njëherësh edhe një qëllim lartësisht social dhe patriotik, që e dallon aq shumë prej tij. I bukur është në këtë pikë paralelizmi i spikatur i autorit në lidhje me urën e gurtë të Vishegradit mbi Drin, një simbol, sipas Andriç, i filozofisë sipas së cilës njerëzit dhe gjeneratat kalojnë, por diçka mbetet patjetër e përhershme dhe e pashembshme. Po e njëjta gjë, por me forcë shumë më kumbuese duket të ushtojë nga shpirti heroik i shkrirë përgjatë gjithë poemës fishtiane:”Shqipëria është si shtrati i një lumi, të tjerët janë si uji që shkon e vjen e kalon gjetkë, kurse ne, shqiptarët, si ajo rrëra që mbetet përgjithmonë”.


* * *

Një tezë tjetër e rëndësishme për t’u theksuar në studimet e Valentinit mbi Fishtën është edhe cilësia homerike që ai vëren në poemwn e tij. Fishta i “Lahutës” është nji poet epik, origjinal, që ka në vetëvete shumë ndër cilësitë homerike e nji prirje kah përpjekja mikelangjoleske, - saktëson ai. Në duart e tij, poema e madhe epike, merr një subjekt pak a shumë historik, e veshë me të gjitha stolitë piktoreske, e gjallson me nji frymëzim mendimesh bujare, epshesh të turrshme, qëllimesh të nalta; herë e çon këngën ndër maja të pashkelura të sublimitetit, herë e ul në përshkrimin e jetës së përditshme e të përvuajtur; herë tretet me të n’episode të këndshme, n’idile të dashura, në përshkrime t’imta, herë përkundrazi në nji fjalë, në nji thënje skulptorike, deri në retiçencë, arrin të përmbledhë nji fakt, nji gjendje shpirtnore, nji botë. Kështu, shfaqet gjenial krahasimi bazuar në vargje, detaje historike e koncepte, i “Lahutës së Malcis” dhe kryeveprave homerike (i vazhduar në disa numra të Lekës), për të arritur në “përfundimin e lavdishëm” (siç shprehet P. Marlekaj) se “Fishta mund të rrijë fare mirë në radhë me Homerin, ose më përpiktas, në analogji proporcionaliteti me të”.

Homeri, babai i epikës, shembulla e kristalizueme e Grekëve, edhè ai s’ja përton aspak përshkrimit pak si tallës t’episodeve të jetës familjare të Hyjnivet, për të na zbuluar edhe në ta pikën e ligshtë njerëzore. Këtû shihet se sà me mênd e zgjodhi Fishta temën e vet, që t’i lêjonte asaj ketë frymë e kuptim natyre të thjeshtë e të vertetë, ketë humanitet të pàvdekshëm homerik. Por kà edhè disà pika të tjera, parësore e dytësore, kû puqen dy të mëdhejtë. Sà fort e ndiejnë si njëri ashtu dhe tjetri natyrën, jo vetëm natyrën njerëzore, por edhè natyrën e lëndës, panoramën, stinët e orët e motit, fenomenet e tij! Mjaft me krahasue paksà ato përgjasime fare origjinale e personale, qi si njëri ashtu dhe tjetri nxjerrin nga natyra, duke u ndalë gjatë në to, gati si t’ishin duke u kënaqë të përkundur në gji të nënës së tyre.

Ja, përse ai e cilëson poetin tonë “homerik, por jo homerid”, me fjalë të tjera: “Dy poemat, po të ishin dy piktura, do t’i vinim në të njëjtën dhomë galerie, për të ba “pendant” njëra-tjetrën, pa guxuar të caktojmë diçka më tepër, por duke mohuar prerazi se njëra është kopje e tjetrës”. E kjo për faktin e pamohueshëm se “Fishta nuk kopjon, as nuk imiton, por mban me Homerin një analogji proporcionaliteti, po atë analogji që nuk e vendos nxënësin në një shkallë më të ulët nga mjeshtri, apo si një shtojcë e tij, por baraz me të”. Është mëse e sigurtë që çfarëdolloj qëndrimi, që çfarëdolloj shprehje e heronjve të mëdhenj e të vegjël të poemës së Fishtës, mund të shërbejë si tekst i traditës filozofike, sociale, juridike dhe politike të popullit shqiptar, në po të njëjtin nivel me çfarëdolloj dokumenti zyrtar apo me studimin më të mirë shkencor; Ndoshta dhe akoma më mirë, sepse prej himnizimit fishtian mund të nxirret hermeneutika më e mirë e dokumentave, bashkë me mbresëlënien estetiko-morale që u jep jetë dhe jehonë këtyre traditave.

Në këtë sens, Fishta u përpoq të përdorte dy leva: në mënyrë të drejpërdrejtë, ai nxorri në dritë e lëvdoi atë çka ishte më karakteristikja e traditës kombëtare shqiptare, e mbajtur gjallë mbi të gjitha tek populli katolik, por e aftë për ta udhëhequr gjithë kombin shqiptar kah rrugës së një zhvillimi thellësisht moral; kurse në mënyrë të tërthortë, falë prestigjit që i dhuronte vepra e tij, ai vuri në dukje kontributin e shkuar, të tashëm dhe të ardhshëm të pjesës katolike në rringjalljen e përgjithshme shqiptare. Ja, kjo qe vepra e tij më e madhe misionare; ndaj pa dyshim që në Shqipëri ai duhet të konsiderohej si Misionari më i madh i këtij lloji.

Por, gjithsesi, merita e tij më e madhe, shkruan Valentini më 1971, me rastin e 100 vjetorit të lindjes së poetit të madh, i takon jo vetëm intuitës për të pranuar dhe strukturuar këtë mpleksje të tillë vlerash, por edhe aftësisë për t’i dhënë këtij drejtimi të ri të jetës shqiptare një zë të fuqishëm e një program të thellë e të ekuilibruar, të hartuar në gjirin e një poetike që e lartëson jo vetëm si poet të madh, por edhe si poet kombëtar, e padyshim njëri nga më të mëdhenjtë në botë, të cilit për t’u emëruar si i tillë, i mungon vetëm fakti i të qenit të përkthyer në gjuhët kryesore”.

[Don Alberti]

Fishta - ndërgjegjja e kombit


nga Ali Podrimja

1
Në moshën katërmbëdhjetë vjeçare shfletova për herë të parë “Lahutën e Malcis”. Im atë nuk e di ku e kishte gjetur, në cilin kënd të antikuariatit të gjërave të çmuara, siç e quanim qytetin, aty nën Çabrat, ku dhuna serbe bënte çmos të zhbinte çdo vlerë tonën shpirtërore që mbante gjallë kujtesën.

Mbi tavolinë, aty në kënd të dhomës, ku qëndronte deri vonë llamba e ndezur, im atë e kishte vënë librin e anatemuar dhe kishte pëshpëritur: “Dy ditë ke afat ta lexosh”. Kisha pastruar tavolinën dhe kisha zënë ta shfletoja. Më bëhej se gëlltitja çdo gërmë, varg e këngë. Përballesha me poetin, për të cilin kisha dëgjuar shumë çka, sidomos për dinjitetin e guximin e tij prej krijuesi. Nga faqja e parë hyra në botën e imazhit të tij, ku lexoja dhembje njerëzore, që për dikë konsiderohej e rrezikshme. Po ç’ishte ajo: dhimbje për popullin e bërë pikë e pesë dhe vendin e kërcënuar nga fqinjët.

Ditën e tretë im atë ishte ndalur para dritareve me shikim kah Pashtriku, për të cilin thoshte se atje rrinë perënditë tona dhe kisha hetuar si i lëviznin buzët. Fishta qenka më i lartë se mali ynë, Baba, i kisha thënë. I buzëqeshur ai e kishte mbështjellë librin dhe ishte bërë frymë në natën e frikshme. Nuk e dija në cilin kënd të antikuariatit do ta vendoste. Pas një kohe im atë iu bashkua të tejmve në breg të Erenikut. Unë vështirë i bija në gjurmë Fishtës, të cilin fillova ta konsideroj fuqi hyjnore dhe të pajtohesha me atë që dëgjoja: Ai është ndërgjegjja e Kombit.

2.
Disa vjet më vonë, piramida e Shtetit ideologjik Shqiptar ishte bërë bezdisëse me retorikën e mugët. Të pranohej se ishte antikombëtar Fishta, i cili vendin e popullin i kishte ngritur në mit?! Mund të kapërcehej “Lahuta e Malcis” dhe të pajtoheshe me etiketat e kuzhinës së diktaturës? Në vitin 1940 morën pjesë në varrimin e tij nga të gjitha trevat shqiptare. Në krye ishte dhe kremi i letrave shqipe. Ata që kishin ardhur për ta përcjellë në udhëtimin e tij të fundit e dinin se kush kishte qenë Fishta, por gogolët e diktaturës nuk mund ta pranonin madhështinë e tij. Qëndrimi i tyre fyente dhe rrugëtimin historik të popullit. Akuzat ndaj veprës dhe personalitetit të Fishtës ishin absurde. Nuk kishin asgjë nga kodi ynë etik. Ishin pjellë e logjikës sllavo-otomane, e cila bënte çmos t’i shembte majat e kombit.

3.
Komunikimi me opusin letrar të Fishtës është i rëndë, pakëz i trishtë, por krenar. Shpalos ngjarje të mëdha, të kohës së artë të shqiptarizmit, kur atdheu ishte mbi çdo gjë. Kujtojini heronjtë nga Lidhja e Prizrenit (1878), u ngjanin atyre të kohëve mitike. Ishin tubuar të mbronin çdo pëllëmbë të vendit, i cili po e humbiste gjeografinë historike. Fishta nuk mund të çonte dorë, se Lidhjen e Prizrenit e konsideronte ngjarje kombi. Si ta kapërdinte këtë Piramida ideologjike kur veten e mendonte të paprekshme, ndërsa propaganda e fqinjëve kryente punët e veta. Shqiptarët besonin se do të prajnë krrokamat e gëlltitësve, po qe se Fishtën dhe bashkëmendimtarët e tij i rrokullisnin nga Panteoni shqiptar. Kujtesa është e çuditshme. Vështirë harrohet morbiditeti. Pas të ashtuquajturës LNÇ, brenda qenies sonë ndodhi gjenocid nacional. Mbetet i paharrueshëm pendimi i Mehmet Shehut para të birit: “Kishin ndodhur ekzekutime masive në Shqipërinë e Veriut” (Bashkim Shehu, “Vjeshta e ankthit”). Dhe shtrohet pyetja: Përse në Veri dhe pse ajkën e intelektualëve dhe kreun e Kishës Katolike Shqiptare? Sipas të gjitha gjasave, kasta politike po luante ndonjë karagjozllëk për ndonjë të huaj. Ky është ai turpi nacional, nga i cili duhet të lirohemi.

4.
Për potencën krijuese të Fishtës dëshmojnë poezitë lirike dhe ato satirike, vlera të pakontestueshme jo vetëm në letrat shqipe. Në “Lahutën e Malcis” ndeshemi me artikulim karakteristik burrëror, rrëmbyes. Ngjarjet lemeritëse Fishta nuk pranonte t’i harrojë populli. Mu për këtë kishte lexues-dëgjues të shumtë. Këta duhet të njiheshin me të kaluarën e tyre, konkretisht me ngjarjet që trajtonte në “Lahutën e Malcis”, duke u dhënë atyre përmasa mitologjike. Prizreni ishte dhe metaforë. Nga të gjitha skajet e vendit kishte tubuar luftëtarë për të mbrojtur nderin dhe një copë tokë. Bën të harrohen zonat e shkëputura nga trungu amë? Fishta ia kishte parashtruar vetes se shqiptarët duhet mbajtur të zgjuar, pa marrë parasysh cilit besim apo krahine i takonin. Ai qëndronte në ballë me atë kumbimin trimërues. “Lahuta e Malcis”, ishte në një farë mënyre, abetare historike. Të vetmin problem Magi e kishte ekzistencën e Shqipërisë. Kjo e bën të madh atë, ma të madhin ndër të mëdhenjtë.

Me rënien e diktaturës, gjërat ndërruan. Fishta i kapërceu kufijtë, u bë qytetar edhe i metropoleve. Njëri ndër përkthyesit e “Lahutës së Malcis” dr. Robert Elsie, në Qendrën Ndërkombëtare të Kulturës në Tiranë, me rastin e promovimit të eposit shqiptar në pyetjen: Si ia hyre përkthimit të veprës së Fishtës, ishte deklaruar: “Kisha në shtëpi një kasetë, të cilën Ali Podrimja ma kishte futur në xhep një ditë në Prishtinë, para shumë vitesh” (Gazeta “Korrieri”, prill 2006). Në të vërtetë, audiokaseta, për të cilën bën fjalë përkthyesi mbante ca fragmente nga “Lahuta”, në interpretimin e shkëlqyeshëm të aktorit kosovar Çun Lajçi. Kjo disi ma kujton dhe udhëtimin tim në Horën Arbëreshe. Aty mbahej Simpoziumi me rastin e 500 vjetorit të ngulitjes së shqiptarëve në Jugun e Italisë. Pasi i kisha lexuar ca poezi me motive arbëreshe, prifti i Kishës së Horës më ishte afruar dhe ma kishte dhuruar një ekzemplar të “Lahutës së Malcis”. Gjesti i tij më kishte prekur. Nuk e kishte biznes patriotizmin. Ishte i familjes së Arapit nga Vlora. Mua m`u dha rasti t’ia kaloja edhe tim eti. Dy kufij i kisha kaluar me librin e anatemuar pa fije frike. Ia vlente të ndëshkohesha për Fishtën, se po merrja me vete një copë të historisë.

I ngacmuar nga ca intelektualë, që trumbetonin se “Fishta është i papërkthyeshëm”, Robert Elsie megjithatë i ishte përveshur përkthimit duke arsyetuar “... kjo ishte vepra që duhej ta bëja të njohur patjetër”.

Në poezinë “Shkodër, (ri)varrimi i Gjergj Fishtës” (nga libri “Thesaret e frikës” 2005) përmes nëntë vargjeve, poeti Visar Zhiti na jep madhështinë e pavdekshme të poetit, por vë në mëdyshje edhe atë që kishte ndodhur pas (ri)varrimit:

Çka mund të bahet me to, o At veçse skeleti i dorës
që mbi dhé ka shkrue eposin e vdekun të t’gjallëve
e nën dhé eposin e gjallë të t’vdekunve

Qëndrimi i Zhitit është dinjitoz, qorton dhunën e Piramidës që ishte ngritur duke shkelur dhe vlera kombëtare. Fatkeqësisht, Fishta ishte njëri nga të fyerit. Si duket, libri ynë kombëtar nuk dihet kur do të kryhet, në të ndodhin çudira të pabesuara. Më parë nga libri nxorën të padëgjueshmit dhe të “dyshimtit”, tani kërkohet t’i heqin ca të tjerë në emër të katarsisit; do të thotë se libri ynë kombëtar nuk dihet se a do të kryhet ndonjëherë. Ky akrobacion nacional ka shqetësuar dhe Dritëro Agollin. Në gazetën “Korrieri”, prill 2006 deklaron: “Ne vazhdojmë të mohojmë kulturën tonë dhe nuk mendojnë se do të vijë një kohë pak më vonë, kur do të pendohen, siç pendohemi ne sot për mohimin e Fishtës”. Botuesi dhe analisti nga New Yourk-u Gjekë Gjonlekaj ka të drejtë që në vështrimet e tij ta ngrejë në çështje arrogancën sllavo-otomane ndaj At Gjergj Fishtës, se nuk i jepet ende vendi i merituar poetit kombëtar në Panteonin shqiptar. Kjo ndoshta ndodh se ende ca nga ne nuk janë liruar nga hija e Piramidës.

Toleranca ndërfetare mbetet njëra nga stolitë tona, për të cilën na e kanë zili të tjerët. Fishta kishte respekt për besimet shqiptare. Figurat historike nuk mund t’i ndante në myslimanë e të krishterë. Në galerinë e tij kishte vend për të gjithë. Si dhe pse ndodhi te ne islamizmi dihet. Por ekziston frika se mund të vihet në pyetje lashtësia iliro-shqiptare. Pansllavizmi ka kohë që merret me të kaluarën dhe origjinën tonë, duke lansuar gjithandej Evropës gënjeshtra, pikërisht për lashtësinë dhe autoktoninë tonë. Pra, ndodh një luftë e heshtur për dominimin e hapësirës Ballkanike. Mirëpo, ne vazhdojmë të mbështesim se identiteti ynë mbetet ai europian. Ky është realitet që nuk mund të ndërrohet për hir të askujt. Shkas ndoshta është njëra nga degët e besimeve tona që dëshmon për trungun nacional se kush jemi e nga vijmë. Të merremi tani me përkatësinë tonë të zgjidhur që në shekullin e nëntëmbëdhjetë nga rilindasit më bëhet se i fyejmë pararendësit tanë. Në këtë moment krucial për Kosovën ne shqiptarët si duket i paskemi zgjidhur të gjitha problemet!

Nëna Terezë na la një amanet që shpesh duhet ta kujtojmë: “Atdheun më shumë e doni, kur njëri-tjetrin ta doni më shumë”.

Ulpianë, maj 2006

[Don Alberti]

Gjergj Fishta ne shtratin e vdekjes


http://revistamapo.com/img/foto_artikujt/fishta-ne-shtratin-e-vdekje.jpg
Françeskanët duke përgatitur kufomën e At Gjergj Fishtës

Në një libër voluminoz me kapakë ngjyrë vishnje e thellë të vitit 1943, gjejmë tre fotografi befasuese. At Gjergj Fishta në shtratin e vdekjes. Veshur me rrobën e zezë të priftit, portretin e ngrirë e duart në kraharor. I shtrirë në qetësinë e përtejme. Dy priftërinj që i rrinë mbi kokë, mbase po pëshpërisin lutjet për amshim. Këtë moment, pak orë pas vdekjes në spitalin civil të Shkodrës me 30 dhjetor 1940 e ka fiksuar mjeshtri i madh i fotografisë së asaj kohe Marubi.
Më tej dy imazhe të tjera. Kufoma e At Fishtës në Kishën e Françeskanëve në lagjen “Gjuhadol” në Shkodër. Kutia e drunjtë e gdhendur me zbukurime gjendet me qirinjsh. Përrreth njerëz pafund. Në ceremoni mijëra vetë kërkojnë të fiksojnë imazhin e fundit të Padër Gjergjit, priftit me zemër të madhe, patriotit ku kishin shenjuar shpresat, poetit të shndërruar në udhëheqësin shpirtëror të tyre.
Njëra prej tyre është një fotografi e fiksuar nga lart. Në mes duket trupi i pajetë i At Fishtës e përreth tij priftërinj dhe xhakonj veshur me të bardha, ndërsa kryejnë ritet e meshës. Pas tyre qindra njerëz që luten në heshtje.
Këto tre fotografi, janë thuajse të panjohura. Mund të jenë hasur mbase vetëm prej atyre pak studiuesve që kanë patur fatin ta shfletojnë këtë libër, i cili ruhet vetëm në një kopje në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë.
Është një botim i rrallë, përkujtimor, me referate, esse, studime e analiza mbi jetën dhe veprën e Gjergj Fishtës, nga studiuesit më në zë të kohës. Tre vjet pas vdekjes, si një shenjë përkujtimi, ky libër u përgatit nga At Benedikt Dema, një ish-nxënës i Fishtës nën titullin “At Gjergj Fishta”.
Tani, jemi 66 vjet pas vdekjes së Gjergj Fishtës. Fotot i hasim rastësisht ndërsa shfletojmë këtë libër. Imazhet dhe diçiturat na shtyjnë të kërkojmë më tej. Fotoja e parë ka shpjegimin “Kufoma e At Fishtës mbë shtrojë të dekës, në spitalin civil të Shkodrës, pak orë mbas deke. Foto Marubbi”. Ndërsa dy fotot e tjera kanë shënimin: Kufoma e At Fishtës në Kishën e Françeskanvet. Foto “Marubbi”. Gjenden në një fletë me shkëlqim mes faqeve 464 dhe 465 në studimin biografik të Fr. Agustin Gemelli, Rector Magnificus i Universitetit Katolik të Zemrës së Kr. Milano. Në këtë studim mësojmë edhe për detaje të rëndësishme nga ditët e fundit të jetës së Gjergj Fishtës.
Në krye të shënimeve të tij Gemelli thekson:
“At Gjergj Fishta, pak para se të ndahej nga kjo jetë, pasi u la porosi rinisë françeskane të Provincës Shqiptare, e mbyllte testamentin e tij me këto fjalë: “Po vdes i kënaqur sepse kam punuar për fe, për Atdhe, e për provincën tonë”. Prej këtij momenti, kërkim pas kërkimi, zbulojmë shumë detaje mbi ditët e fundit të At Gjergj Fishtës.
Studiuesi Tonin Çobani në librin e tij me esse “Miti dhe antimiti fishtjan”, na sjell shumë detaje kurioze, sipas citimeve nga burime të shumta mbi momentet e fundit të jetës së Fishtës dhe pikërisht në essenë me titull “Fishta dhe fashizmi”.
Është i njohur fakti se Fishta vdiq në kohën kur disa zëra e cilësonin atë si fashist.
Me 30 dhjetor 1940 mbarë populli Shkodrës e përcillte poetin kombëtar për në banesën e përjetme. Shqipëria ishte nën pushtimin fashist. Ceremonia e organizuar me këtë rast kishte përmasat e madhështisë së merituar. Në të merrnin pjesë zyrtarë të lartë dhe e vetë mëkëmbësi i mbretit Jakomon. Shumë telegrame ngushëllimi, ku theksohej fakti që Gjergj Fishta ishte akademik i Italisë. Mbi arkivolin e poetit kombëtar ishte hapur flamuri i Italisë fashiste së bashku me flamurin shqiptar edhe ky i rrethuar me shpatat e Liktorit.
Në dhimbjen e tyre njerëzit kërkonin nga oratorët të dëgjonin testamentin moral të shkrimtarit të tyre, atë që ai ua kishte përcjellë shqiptarëve me veprën e veprimtarinë e tij për gati një gjysëm shekulli. Donin ta dëgjonin publikisht si amanet të fundit, pasi që para 7 prillit ai nuk ishte prononcuar më, siç kishte bërë në çdo rast kur njerëzit kishte nevojë për fjalën e tij. Fjala e tij duhej të ishte porosia e madhe për ta, ashtu si atëherë kur luftohej për shpalljen e Pavarësisë Kombëtare kur luftohej kundër pushtuesve serbomalazezë, kur Shkodra qeverisej nga Fuqitë e Mëdha, kur caktoheshin kufijtë e Shqipërisë, kur luftohej në parlament për një qeverisje demokratike, kur vetshpallej mbretëria shqiptare, etj.
Sipas at Viktor Volajt, bashkëpunëtor i afërt i poetit, Gjergj Fishta para se të vdiste kishte përmendur nevojën për rishikimin e “Lahutës së Malcisë” dhe kishte përsëritur fjalën “i kryqëzuemi” në latinisht. Ai kishte kërkuar t’i pikturonin në murin përballë shtratit të tij, skena nga “Gjyqi i fundit”. E gjejmë këtë shënim në librin e cituar që në krye.
Këto fjalë të thëna në agoni dy orë para se të vdiste, dilnin nga shpirti i trazuar i poetit dhe shprehnin një ndjenjë gati-gati hyjnore për vetëperfeksionimin e fratit artist.
Edhe Patër Marin Sirdani, filolog e mik i poetit shkruan sërish në librin e përgatitur nga Benedikt Dema, se Fishta e mbylli testamentin e vet me këto fjalë: “Po des konden (i kënaqur) përse kam punue për Fe, Atdhe, e për Provincën tonë”.
Ky formulim siç duket ishte më i kënaqshmi për të gjithë palët, prandaj u përsërit edhe prej shumë të tjerëve, të cilët e kthyen si porosi për rininë shqiptare.
Lasgush Poradeci shkruante se mesazhi i vërtetë i poetit Gjergj Fishta janë fjalët e tij thënë një françeskani, që i qëndronte te koka në çastet e fundit.
“Po vdes. Ju tash keni me mendue për salikim, por edhe kombi ka të drejtë për rreth meje”. Gjergj Fishta ishte i ndërgjegjshëm për lapidarin që i kishte ngritur vetes prandaj i përkiste edhe kombit. Lasgush Poradeci e barasvlerëson këtë thënie me vargun e Dante Aligerit: “… del resto, anche la nazione ha diritti su di me” (fundja edhe kombi ka të drejtë mbi mua), çka do të thotë se shpreh vetëdije të lartë ashtu si e gjejmë në të gjithë veprën e tij, letrare e shoqërore.
Ndërsa italiani Enriko Grasi, që e kishte njohur nga afër poetin, duke folur për popullaritetin e tij në të gjitha shtresat e popullsisë , pohon se prej një të riu shkodran kishte dëgjuar se fjalët e fundit të shenjta të Fishtës kishin qenë “jo për tjetër, por, sepse po lë armikun mbi truallin shqiptar, mua më vjen keq që më duhet të vdes”.
Të gjithë këto variante e dëshmi të kohës lidhen në të vërtetë mbi thënien e fundit, amanetin që la At Gjergj Fishta, teksa largohej nga kjo jetë. Por dy tre fakte dhe dëshmi tregojnë se At Gjergj Fishta ditët e fundit të jetës së tij i kaloi duke menduar për veprën e tij letrare. Njëra prej dëshmieve tregon idenë për t’iu rikthyer sërish kryeveprës së tij “Lahuta e malcisë”.
Ndërsa në studimin e Fr. Agustin Gemellit gjejmë këto rreshta:
“At Fishtën e zuri vdekja ndërsa kishte ndër duar përkthimin e Petrarkës në gjuhën shqipe, sikurse kishte përkthyer që me kohë “Hymnet e shenjta” dhe “Pesë Maj” të Manzonit disa nga ariet e Metazit dhe lirika nga shumë poetë të tjerë italianë.
Ndërsa dëshmitë gojore e të shkruara përmenden herë pas herë, megjithëse qarkullojnë në rrethe të ngushta njerëzish të interesuar, duket se dëshmitë më të prekshme e reale, nga atmosfera e ditës së fundit të At Gjergj Fishtës mbi këtë tokë, janë ato tri foto të Marubit që na rrëfejnë imazhet e lamturmirës së tij.
Mbase nuk janë të vetmet foto që dëshmojnë për ditën e 30 dhjetorit 1940 në Shkodër. Mbase ndonjë tjetër i apasionuar ka fiksuar imazhe nga kjo ditë, apo në vetë studion e Marubit ruhen ende foto të tjera. Sidoqoftë, kërkimet dhe dëshmitë e reja do të zbardhin hapësira të tjera të panjohura e të lëna në hije qëllimisht mbi figurën e At Gjergj Fishtës.

* Revista Mapo *

[Don Alberti]

At Gjergj Fishta, figurë e madhe e kombit


nga Ndue Zef Toma

Universi artistik i Fishtës Një ndër majat më të larta të relievit të letërsisë shqiptare është, padyshim, vepra e At Gjergj Fishtës. Ndonse kanë kaluar 65 vjet nga dita kur ai mbylli sytë përgjithmonë, të rrahurat e zemrës së tij për popullin e Atdheun i ndjejmë edhe sot në krijimtarinë e pavdekshme që na ka lenë. Kur përceptojmë epopenë madhështore "Lahuta e Malsisë", këte "Iliadë" të shqiptarëve, siç e kanë quajtur studiuesit e huaj, përjetojmë thellë ndjenjat e shpirtit heroik të Fishtës. Në "Mrizin e Zanave" ndiejmë vibrimet e holla të unit lirik të tij, që ngazëllehet nga soditja e flamurit kombëtar, që valëvitet si krah engjëlli në fluturim në sfondin e kaltër të Atdheut të çliruar, pas natës së gjatë të robërisë osmane. Të ngrohet shpirti nga zjarri i dashurisë së zemrës së tij për gjuhën shqipe, tiparet e së cilës i krahason me gjumin e embël të foshnjes së pafaj, me dritën e shpresës, me të qeshurën e çiltër të njeriut të mirë, por edhe me shkrepjen e rrufesë e me tronditjen e tërmetit. A mund të shprehet emocionalisht më kapshëm butësia e brishtia e gjuhës shqipe se sa kur përfytyrohet si një fllad i lehtë pranveror që lëmon gjinjtë e trëndafilit? A nuk na duket se ndjejmë në lekurën tonë shpimin e gjëmbave të mprehtë të satirës së Fishtës, kur lexojmë "Anzat e Parnasit" e "Gomarin e Babatasit"?

Nga të gjitha këto që thame arrijmë në përfundimin se, kur futemi në univrsin artistik të Fishtës, bindemi plotësisht se zemra e tij rrahu fort për Shqipërinë gjatë gjithë jetës, deri në frymëmarrjen e fundit, kur përpara saj bëri betimin solemn, si biri para nënës:

Dersa t’mundem me ligjrue
E sa gjallë me frymë unë jam,
Kurrë, Shqipni, s’kam me t’harrue,
Edhe në vorr me t’përmend kam.


Paradokse e (zh)vlerësimit

Personalitet jo i zakonshëm, me talent e aftësi të rralla, me energji e prirje të gjithanshme, Fishta tërhoqi që herët vëmendjen e bashkëkohësve, brenda dhe jashtë vendit. Ai qe jo vetëm poet i përmasave të mëdha, por edhe njeri i veprimit shoqëror e politik, atdhetar i flaktë, tribun i popullit, mbrojtës i vendosur e sypatrembur i çështjes kombëtare, për të cilen ngriti zërin në shumë mbledhje ndërkombëtare, si perfaqësues i Shqipërisë, duke stigmatizuar fqinjët grabitqarë dhe fuqitë e mëdha që qëndronin pas tyre.

Megjithatë, sot është koha që pohime të tilla nuk duhet të mos deklarohen, po të provohen me argumente të pakundërshtueshme, për arsye se, deri tani, jeta dhe vepra e Fishtës kanë kaluar dy periudha vlerësimi:

Në të parën, sa qe gjallë, Fishta arriti apogjeun e vlerësimit, duke u ngritur në piedestalin e lartë të Poetit Kombëtar.

Në të dytën, vetëm katër-pesë vjet pas vdekjes, jeta dhe vepra e Fishtës u përbaltën në mënyrën më të pashembullt, me synimin që ai të varrosej njëherë e përgjithmonë, ose, e shumta, të mbetej si një njollë e zezë dhe e turpshme në historinë e letërsisë shqiptare.

Të hiperbolizosh vlerat e tua kombëtare, është një veprim i kuptueshëm, ndonse jo i drejtë; kurse t‚i zvogëlosh ato, t‚i mohosh, apo, çka është edhe më keq, të arrish deri aty sa t‚i përçmosh, t‚i përbaltësh, siç u veprua me Fishtën, është veprimi më i pakuptueshëm, më paradoksal, që mund të mendohet!

Është thenë se personalitetet e mëdha kalojnë nëpër tri periudha vlerësimi: në të parën, himnizohen, pastaj mohohen, për të arritur, më në fund, në përcaktimin e vlerave objektive të tyre. Në qoftë se kjo është e vërtetë, kohës sonë i bie detyra e vështirë dhe më e rënda me një përgjegjësi të madhe e vendosjes së Fishtës në piedestalin që i takon. Kuptohet se kjo është një punë shumë e mundimshme, gjatë së cilës u duhet rikthyer të gjitha atyre që janë thënë për té, mirë apo keq qoftë, duhet "rilexuar" vepra e Fishtës, për t‚u thelluar në analizën e poetikës dhe të problematikës, për të nxjerrë së andejmi mesazhin që u solli bashkëkohësve, kur u botua si dhe atë që marrim né sot prej saj.

Natyrisht, nuk kam asnjë iluzion se mund të plotësohet një detyrë kaq e vështirë dhe me një përgjegjësi të madhe në caqet e këtij artikulli modest popullarizues. Kryerja e saj në nivelin e dëshiruar mund të arrihet me përpjekje të përbashkëta të forcave shkencore më të afta, me studim të gjërë të monografive, ku vepra e Fishtës të vështrohet nga të gjitha anët. Duke shfaqur ndonjë mendim për vlerësimet dhe zhvlerësimet që i janë berë Fishtës në dy periudhat që përmendëm, deshëm vetëm të ndihmojmë sadopak për të sensibilizuar studimet tona për t‚u përqendruar mbi këtë figurë të madhe të letërsisë shqiptare, që të përcaktojmë drejt vendin dhe rolin që luajti në pasurimin dhe në zhvillimin e saj. Mendoj se koha kërkon me ngut të hidhet dritë mbi disa vlerësime kontradiktore, diametralisht të kundërta, që janë bërë për Fishtën dhe veprën e tij.

Nga njëra anë është thënë se është poet i madh, Homeri apo Tirteu i Shqipërisë. Nga ana tjetër është mohuar talenti poetik i tij, është denigruar si vargëzues i rëndomtë, madje është edhe akuzuar si përvetësues ikrijimtarisë popullore, pra si plagjiat i saj.

Cila është e vërteta shkencore?

Kryevepra e Fishtës, "Lahuta e Malsisë", nga njëra anë është vlerësuar si apologjia artistike më e fuqishme që i është bëre Atdheut të rrudhur e të copëtuar nga fqinjët grabitqarë, nga ana tjetër është akuzuar për frymë shoveniste?

Përsëri: Cila është e vërteta shkencore? Tokat e kujt synon Fishta të rrëmbejë, i shtyrë nga shovenizmi i tij? A nuk kanë parasysh autorët e akuzes se shovenizmit se né jemi i vetmi vend në Evropë i rrethuar nga të gjitha anët me vetveten? A mund të quhet shovenist Fishta pse denoncoi padrejtësitë që i janë bërë Atdheut tonë nga armiqtë dhe nxori në shesh ëndrrat e tyre për të copëtuar e për të rrëmbyer përsëri trojet tona?

Nga njëra anë është thënë se Fishta gjatë gjithë jetës ka luftuar për të drejtat e Shqipërisë e të shqiptarëve, nga ana tjetër është trumbetuar me forcë e kundërta: se ai ka qenë i shitur jo tek një po tek shumë të huaj, madje, për të mos lënë pikë dyshimi, është thënë se vetë Fishta ka pohuar publikisht se nuk është shqiptar! A mund të besohet një gjë e tillë?! Këto duhen ndriçuar.

Për Fishtën është thënë, përsëri pa asnjë argument, se ka pasur paragjykime fetare edhe krahinore, që ia kanë mjegulluar vështrimin atdhetar. Mirëpo, edhe me një arsyetim fare të thjeshtë, kam përshtypjen se akuza të tilla bien menjëherë.

Po të kishte pasur Fishta paragjykime fetare, si do të shpjegohej që personazhe të shumtë të krijimtarisë së tij janë "të fesë tjetër", madje dhe kryeheroi i kryeveprës së tij, Oso Kuka, të cilin e ka përjetësuar në një nga tablotë më madhështore dhe më emocionuese të letërsisë shqiptare, edhe ky është i "fesë tjetër"?

Po të kishte pasur paragjykime krahinore At Fishta, si shpjegohet që binomi poetik, që përshkon nga fillimi në fund krijimtarine e tij ka gjymtyrë vëllezërit Toskë e Gegë, të cilët me të njejtin krahasim i karakterizon me dy rrufe që çajnë qiellin si shpata dhe zharisin armiqtë?

Po të kishte pasur Fishta vizion të ngushtë provincial, si do të shpjegohej që ndërmjet pseudonimeve të shumta që përdori, me i parapëlqyeri prej tij qe Gegë Toska me të cilin nënshkroi kryevepra të tilla si "Gomari i Babatasit"?

Jo, jo! Akuza të tilla janë fare të pathemelta! Siç ka vërejtur me mprehtësi shumë kohë më parë Prof. Eqrem Çabej, vështrimi artistik i Fishtës ishte i tillë që niste tek malësori i moçëm Marash Uci dhe vinte gjithnjë duke u shtrirë, deri sa arrinte tek Abdyl Frashëri, tek Lidhja e Prizrenit, për të rrokur, më në fund, tërë Shqipërinë, të gjitha trojet tona etnike nga Veriu në Jug, nga Perëndimi në Lindje.

Këto janë vetëm pak gjëra nga shumë e shumë të tjera që janë thënë për Fishtën në të dy periudhat: të vlerësimit dhe të denigrimit të tij. Në këtë mënyre figura e madhe e Fishtës është veshur me një mjegullnajë, që duhet të zhdavaritet nga kritika dhe nga shkenca letrare objektive.

Nga sa është thënë deri sot për Fishtën del se vlerësimet e larta që i janë bërë përgjithësisht janë konkluzione të nxjerra nga analiza e jetës dhe e veprës së tij, kurse mohimet dhe denigrimet, deklarata aprioristike të paargumentuara. Le të arsyetojmë mbi ndonjërën prej tyre. Në rast se Fishta nuk do të ishte poet i madh, si mund të flasin me superlative për te autoritete të tilla të artit e të shkencës, vendas dhe të huaj, si virtuozi i fjalës poetike Lasgush Poradeci, që e quan me gjuhë metaforike "shkëmb të tokës dhe shkëmb të shpirtit shqiptar", që shpreh me art ndjenja dhe ideale të mëdha atdhetare? Në rast se nuk do të ishte gjeni i letrave shqipe, nuk do të ishin mahnitur aq shumë nga vepra e tij Aleksander Xhuvani e Maksimilian Lamberci, Eqrem Çabej e Norbert Jokli, Faik Konica e Anton Harapi, Jolanda Kodra e Kolë Kamsi, Gabriele d‚Anunzio e Kostaq Cipo. Nuk ka dyshim se mendimet e tyre janë shprehje e çiltër e ndjenjave që u ka përftuar vepra e Fishtës.

A mund të besohet se Fishta ishte i shitur tek të huajtë, pra antikombëtar, kur në momentet më të vështira, në mbledhjet më të rëndësishme ndërkombëtare në Paris, në Athinë, në Stamboll, kur fatet e Atdheut ishin në rrezik, ai u dërgua si përfaqesues i vendit tonë për të mbrojtur të drejtat e Shqipërisë dhe të shqiptarëve?

Prandaj, shkenca dhe kritika letrare kanë mundësi dhe detyrë parësore të rrëzojne me argumente këto fyerje qellimkëqia dhe në të njëjtën kohë, të zbulojnë fondin e pasur të vlerave artistike, shoqërore e politike të këtij personaliteti të gjithanshëm të kombit tonë, për të cilat kemi aq shumë nevojë sot.

Nga buronte urrejtja për Fishtën?

Duke pasur bindjen e palëkundur se Fishta është një figure ndër më të ndritura të kombit, natyrshëm lind pyetja: ku e kishte burimin gjithë ajo urrejtje patologjike kundër tij, që çoi në trillime e shpifje aq monstruoze e njëherësh, banale sa të mos besoheshin?

Megjithëse për këtë problem deri tani janë dhënë disa shpjegime, kam bindjen se përbaltja e Fishtës u bë për arsye të koniukturave politike. Dhe nuk kishte si të ndodhte ndryshe. Në vitet e para, pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, kur Jugosllavia ishte "miku" ynë i ngushtë, nuk mund të qëndronte Fishta dhe vepra e tij, që demaskonte nga fillimi deri në fund padrejtësitë dhe coptimin e trojeve tona nga sllavët. Pastaj, në kohën e miqësisë me Bashkimin Sovjetik nuk mund të qëndronte Fishta dhe vepra e tij, që e shihte Rusinë si tutor të armiqve tanë dhe këta të fundit i cilësonte shprehimisht "klyshë të Rusisë".

Në kohën kur dy miqësitë e sipërme u kthyen në armiqësi, Fishta as atëherë nuk mund të rehabilitohej më, për arsye se ishte hedhur shumë baltë mbi të.

Rruga për tek Fishta

Në fund të këtij njëzetëshekulli që po përcjellim, rruga për tek Fishta u hap. Hapat e parë në këtë rrugë u hodhën nga një turmë e madhe njerëzish që e prisnin me padurim këtë ditë, ndërmjet të cilëve spikatën Injac Zamputti, Pal Duka-Gjini (At Danjel Gjeçaj), At Zef Pllumbi, Aurel Plasari, Engjëll Sedaj, Sabri Hamiti, Tonin Çobani, Stefan Çapaliku, etj. Që atëherë kanë filluar të organizojnë veprimtari shkencore dhe të shkruajnë artikuj përkujtimorë me raste përvjetorësh të lindjes dhe të humbjes së tij.Ribotohen vepra pak të njohura për publikun. Megjithëse të gjitha këto janë të dobishme dhe organizatorët e tyre meritojnë përgëzime, mendojmë se puna për të arrijtur tek zbulimi i plotë i vlerave të Fishtës mund dhe duhet organizohet më mirë.

Së pari, kusht i domosdoshem është botimi shkencor i veprës së plotë të Fishtës. Nuk ka se si të bëhet studimi pa pasur në dorë objektin e plotë të tij.

Së dyti, Fishta duhet të zërë vend denjësisht në programet shkollore, si një nga autorët më përfaqësues të letërsisë shqiptare.

Së treti, në këtë periudhë, kur ende nuk kemi punime të plota shteruese, kritikët dhe studiuesit tanë më të përgatitur mund të përmbushnin nevojat e tanishme të ngutshme që ka shkolla dhe publiku lexues për njohjen dhe interpretimin e veprës së Fishtës.

Natyrisht, puna e deritanishme ka qenë e dobishme dhe do vazhduar me veprimtari dhe shkrime, edhe të thjeshta, si kjo skicë jetëshkrimore që po paraqesim në mbyllje të këtij artikulli.

Pak biografi

Rrjedha e jetës, krahas rregullsive, sjell me vete edhe mjaft rastësi, roli i të cilave në zhvillimin e mëtejshëm të saj, shpesh herë nuk mund të parashikohet. Kështu, askujt nuk mund t‚i shkonte nëpërmend se fëmija që lindi me 23 tetor 1871 dhe që u pagëzua Zef, do të vinte një ditë që do të bënte të njohur në gjithë vendin dhe me përtej fshatin e vogël Fishtë të Zadrimës, të padëgjuar fare deri atëherë. Askush nuk mund të parashikonte në atë kohë se nga ky Zef i vogël do të dilte më vonë At Gjergj Fishta i madh.

Zefi i vogël , i dalluar që herët për shkathtësi dhe zgjuarsi, tërhoqi vëmendjen e famullitarit, prandaj e çuan në kolegjin françeskan të Shkodrës e pastaj në Troshan, për ta përgatitur për frat. Pas mbarimit të shkollës fillore e dërguan për studime të mëtejshme në Bosnje, ku u laurua për filozofi dhe teologji. Atje, ndërroi emnin e pagëzimit (sipas rregullit të urdhërit françeskan), duke u quajtur tani e tutje Gjergj. U bë frat dhe tha meshën e parë me 25 shkurt 1894.

Pas kthimit nga Bosnja, punoi për disa vjet si profesor në kolegjin françeskan të Troshanit, pastaj, disa vjet tjera shkoi si famullitar në Gomsiqe. Atje ai i kushtoi vëmendje të veçantë njohjes dhe përvetësimit të frazeologjisë popullore, të cilën do ta përdorte më vonë me mjeshtri të rrallë në kryeveprën e vet "Lahuta e Malsisë".

U shqua si pjestar i shoqërisë letrare "Bashkimi" e cila qe themeluar më 1899 nga Imz. Preng Doçi. Më 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit dhe u zgjodh kryetar i komisionit për hartimin e alfabetit të gjuhës shqipe, që kemi sot. Më 1902 qe zgjedhur drejtor i shkollës françeskane në Shkodër, në të cilën futi për herë të parë shqipen si gjuhë mësimi. Më 1913 po në Shkodër, themeloi dhe drejtoi sa qe gjallë revistën "Hylli i Dritës". Në vitet 1916-1918 krijoi dhe drejtoi "Postën e Shqipnisë". U emrua kryetar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Parisit, më 1919. U zgjodh deputet i Shkodrës dhe nënkryetar i Parlamentit shqiptar më 1921. U dërgua anëtar i delegacionit shqiptar në Konferencën Ndërballkanike në Athinë më 1930, pastaj më 1931 në Stamboll dhe prap në Bukuresht më 1932. Më 1931 qe ftuar dhe qe caktuar anëtar i Bashkimit Ndërkombëtar të Poetëve në New Jork, ku përfaqësoheshin 60 shtete.

Veprimtaria letrare e Fishtës është e gjerë dhe e gjithanëshme. Lëvroi të gjitha gjinitë e zhanret: lirikën, epikën, dramën, satirën, publicistikën, polemikë e oratori, vepra agiografike, përktheu e përshtati nga letërsia botërore. Ishte shumë aktiv në jetën letrare, shoqërore e politike të kohës. Kjo shprehet në bashkëpunimin me të gjitha revistat e gazetat që dilnin, në të cilat botoi mbi 200 e sa shkrime. Krijimtaria poetike e Fishtës arrin në rreth 50.000 vargje, kurse në prozë mbi 700 mijë faqe. Vetëm "Lahuta e Malsisë" ka 30 kangë me 15.563 vargje. Fishta botoi rreth 40 vepra sa qe gjallë dhe 30 tjera i la të pabotuara. Veprat kryesore të Fishtës janë: "Lahuta e Malsisë", "Anzat e Parnasit", "Mrizi i Zanave", "Vallja e Parrizit", "Gomari i Babatasit", "Juda Makabe", "Mojs Golemi i Dibrës dhe Deli Cena", "Shqyptari i gjytetnuem", "Ifigjenia në Aulli".

Për këtë veprimtari letrare, shoqërore e politike, Fishta qe nderuar me dekorata, si:

Kurorë Argjëndi, nga Klubi "Gjuha shqipe" i Shkodrës (1911).
Dekorata Mearif, nga Mbretëria Turke (1912).
Dekorata Ritterkreuz, nga Mbreteria e Austrisë (1912).
Penë floriri, nga qyteti i Beratit (1913).
Medaglia di Benemerenza, nga Papa Piu XI (1925).
Lector Jubilatus, nga Paria e Urdhnit françeskan (1929).
Dekorata Phoenix, nga Greqia (1931).

At Gjergj Fishta vdiq në Shkodër me 30 dhetor 1940.

[Don Alberti]

....si Shqipnia vend nuk ka!
(fragmente nga krijimtaria)

GJUHA SHQIPE

Porsi kanga e zogut t’verës,
Që vallzon në blerim t’prillit,
Porsi i ambli fllad i erës,
Që lmon gjijtë e drandofillit,
Porsi vala e bregut detit,
Porsi gjama e rrfesë zhgjetare,
Porsi ushtima e një tërmeti,
Njashtu asht gjuha jonë shqiptare.


SHQIPNIA E LIRË

Po, por nesër, me ndihmë t’Zotit,
Do ta bajmë prap Shqipni t’lirë
Prej Prevezet m’Leqe t’Hotit,
Prej Tivari në Manastir,
Edhe Flamuri Shqipnisë
Si flakë mnijet e Perëndisë
Do t’valvitet në Kaçanik.


HIMNI I FLAMURIT KOMBËTAR

Porsi fleta e Ejllit të Zotit
Po rreh Flamuri i Shqipnisë
E thrret t’bijtë e Kastriotit
Me u mbledhë tòk ndër çetë t’ushtrisë.
Bini Toskë, ju bini Gegë,
Si dy rrfé, që shkojnë tue djegë!
A ngadhnjyes a t’gjithë Dëshmorë,
Trima mbrendë! Me dorë, me dorë!....


NJË GJAMË DESPRIMI

Me parzmet tona n’ata t’hershmit mota,
Mburojë iu bamë Evropës, pa dijtë cka asht tuta
Atbotë kur pallën Skanderbeg Kastriota
Sillte si rrfeja, e përmbi shtroje te buta
Dridhej një Sulltan, që aso here
Bante m’u dridhë botën mbarë prej mnere.
Po, na tue dredhun si dragoj çelikun,
Shtegun me kurma shqiptarësh ia zumë
Tartarit, e prej Evrope larg rrezikun
Për disa kohë e mbajtëm, e poshtnuem,
Por kurrë Evropa në ndihmë një ushtar s’na nisi,
Kurr punët mbas fjalëve që na dha s’ujdisi.

........

E mallkue kjoftë Evropa! Atë e vraftë Zoti,
E shoftë me fise, popuj e qytete
Edhe premtoftë që dersa t’endet moti,
Kurrë lufta mos iu daftë për tokë e dete.
Selitë e saj grimë me grimë u thejshin,
Me gjak t’popujve t’vet sunduest iu ushqejshin!
Pse krahët pa dhimbë Shqipnisë me ia thye
E prej Lirie me ia ndalun hovin?
Gopsia e kujt n’Malsi ka mujtë m’ushqye?
Po a Hoti e Gruda mund ta mbajnë Moskovin?
Nuk duhet jo, që të mëkambet Shqiptaria,
Qé pse po i lshohet Malit t’Zi Malsia.

........


ATDHEU

Në ty mendoj kur agon drita,
Kur bylbyli mallshëm kndon,
N’ty mendoj kur soset dita
Terri botën kur e mblon.
Veçse ty të shoh në andërr,
Veçse ty, t’kam n’mendim,
Ndër t’vështira ti m’je qandër,
Për ty i lehtë m’vjen çdo ndëshkim.


NGA PUBLICISTIKA E FISHTËS:

"cka ka me dijtë me folë mbi politikë e mbi organizim të një shteti civil një njeri malok, matrahul, që mezi, ndoshta, ka krye dy a tri klasë fillore dhe që djersitet kur i duhet me shkrue emnin e vet. Pse asht edhe tradita shpijake dhe edukata familjare, që shumë kend ndër ta, e ban krejt të neveritshëm dhe ekscentrik. Ky, babën gjaksë, gjyshin katil, stërgjyshin mizuer; rritë me katila, me gjaksë, me mizorë, me intrigantë batakçi, me vagabondë, rrugaçë, me njerëz hasëm të kulturës e të qytetnimit, si mund të mendohet se ka me kenë i Zoti me rregullue fatin e një kombi ende primitiv ? Për me sundue një shtet nuk asht mjaft dhelpnia, dredhia, intriga, batakçilleku, rrena, tradhtia. Duhet nderë, dije, urti, burrni, qé se çka duhet. Po, por dija, urtia, ndera, burrnia mësoheshin në shkollë e, madje, me shumë mund e djersë e jo ndër kafeshantana të Evropës e në mejhanë e paçaxhihane të Tiranës, tue luejtë tavëll e bixhoz e tue pi mastikë. Po qe e vërtetë që një grup njerëzish këso dore mund të mëkambin shtete konstitucionale e mund të bajnë të lumtun popuj e fise, atëherë kisha me dashtë me thanë se historia nuk asht mâ "magistra vitae" e se virtyti, dija, burrnia, urtia nuk janë themelet mbi të cilat mbahen shtetet e qytetnueme".

*** Portreti i nëpunësit të shtetit, që synon vetëm të zhvatë sa ma shumë prej tij, për me sigurue për vete një jetë të qetë e të rahatshme: "....Ju kryetar këtu, drejtor atje, mbasandej, kur të huejtë na u hoqën deret, Ju sot senator, nesër deputet, mbasnesër ministër, tjetërmbasnesër prefekt, prap ministër, prap deputet: me kësulë në njanin sy, endu-çendu në shpinë të automobilit: tungatjeta! Në të djathtën, selamalekum! Në të majtën; ky hiq kësulën, ai hiq kapelen: zgërdhiju njanit; gërmushju tjetrit - Ministër, madje!..."

*** Ja si i përshkruan meskinitetet e klikave të atëhershme:
"U shpërnda, pra, parlamenti dhe ish-parlamentarët e Shqipnisë kthyen ndër kafe e mejhane të qyteteve e të fshatrave të veta, ku menjëherë filluen veprimin e vet: kafe,llafe, mastikë, tavëll, bixhoz. -"Jo, unë jam nacionalist. Ata janë "tradhëtorë", të poshtër, të shitur, maskarenj. Une kam shpëtue Shqipninë në ditën ma të ligë. Unë e mbys opozitën. Ahmet Zog e s‚ka! Kam bërë Hukukun në Stamboll; kam Malsinë në dorë; kam Zadrimën me vete; ia kam bâ e kthye opozitës...".

*** Kështu u heq maskën prapaskenave parazgjedhore: "Ahmet Zogu lëshoi zagarët e vet elektorale në të katër qoshet e Shqipnisë. T’u lëshuen, bre bir sâme, prefekt e nënprefekt, t’u shpërvolën kryetarë bashkishë, krahinorë, se-kretarë e t’u zgaqën kopista e arkivista...."

*** Ja si i stigmatizon feudalët e mbrapambetun, që damtonin çështjen kombëtare: "...Ky asht një analfabet, gjysë idiot, dembel, shumë herë sarahosh, gati gjithmonë kumarxhi, njeri pa fytyrë; pse, sadoqë poligam, prej tij s‚ka guxue vajzë me dalë te dera, djalë me u endë sokakut, nuse me shkue te burri. Mendjemadh, dorështrejtë, qelepirxhi, ky, për një çiflik, për një rybe, ka pështy në Fé e në Atdhe, i ka ra mohit kombësisë së vet, kè, shqiptar tue kenë, e quejti veten "turk"... Ma tepër ka vra njerëz me u pushtue tokën; ka vra bujqit e vet për me u grabitë gjinden e shpisë, për me u marrë bagëtinë, për shêj pushke. Myzeqari prej tij s‚ka guxue me mbajtë armë, me shkue në kal të shalës, me ngreh oxhak mbi pullaz të shpisë...".

VLERËSIME PËR FISHTËN DHE VEPRËN E TIJ

** "Me të drejtë i kanë thanë Fishtës Tirteu i Shqipnisë, se, sikurse ai me elegjitë e tij ndezi zemrat e spartanëve, njashtu edhe epopeja e "Lahutës", odet dhe elegjitë e "Mrizit të Zanave" e të poezive të tjera, kanë mbjellë në zemër të djelmnisë sonë dashurinë e pamasë për truallin e të parëve dhe për gjuhën amëtare. Njikëto dy ideale: atdhedashtnia dhe ruajtja e gjuhës si dritën e synit, lavrimi dhe përparimi i saj kanë qenë polet, rreth të cilave shtrihej gjithë vepra e çmueshme e Fishtës".

Prof. Aleksander Xhuvani


** "Fishta është "shkëmb i tokës dhe shkëmbi i shpirtit shqiptar".

"Gjithë vepra poetike e shoqërore e At Gjergj Fishtës u pat zhvilluar rreth postulatit fetar dhe kombëtar. Me të vërtetë, ku ka ide dhe ndjenjë më të madhe, më të denjë për të derdhur dhe kënduar në art, se sa ideja e Zotit, ideja e Atdheut!"

Lasgush Poradeci


** "At Gjergji ka qenë për ne, deri ditën që mbylli sytë, patriarku i letrave shqiptare e poeti ma i madh i vendit tonë."

Kostaq Cipo


** ”Kot përpiqën grekët e sotëm të gjejnë në letërsinë e tyre një vepër më të plotësuar se "Lahuta".

Faik Konica


** Fishta "Poeti i Madh i popullit të shquar shqiptar".

Gabriele d'Anunzio


** "Patër Fishta njihët si poeti më popullor i shqiptarëve, si poeti më i përzemërt i këtij populli... Si këte kemi edhe një të madh tjetër: Rabindranath Tagora."

Erwin Stranik


** "I rrënjosur krejtësisht në popullin e vet, Fishta ka dashur të përgjonte si flasin burrat e gratë e maleve. Ka marrë prej tyre mënyrat e nëmëve, të mallkimeve e të urimeve dhe çdo gjë e ka shkrirë me mjeshtri në poezitë e veta".

..."Koha e ardhshme ka me dijtë me çmue edhe ma mirë randësinë e këtij njeriut, sidomos kur vjershat e tij të jenë përkthye ndër gjuhe ma të përhapuna."

Prof. Dr. Maximilian Lambertz



** "Shqipnia qe ideali i tij, për te punoi, për te vuejti e me emnin e saj në gojë dha frymën e fundit."

Prof. Karl Gurakuqi


** "Patër Fishta...me veprat e tij në poezi e në prozë arriti të kurorëzohej me dafinë si më i madhi poet kombëtar, ai është tharmi i poezisë popullore shqiptare dhe më i kulluari shkrimtar i Arbërisë."

Anton Baldacci


** "Një ndër gurrat e trajtimit të tij (të Fishtës) letrar kjenë jo vetëm klasikët e letërsisë greke, latine, franceze e sllave, por edhe klasikët gjermanë, spanjolë e anglezë..."

At Pal Dodaj


"....prodhimi poetik e letrar i Fishtës, prodhimi i pasun, i ndryshëm, origjinal, i frymëzuem prej botës fizike e morale të Atdheut.


....çmohet edhe si prozatuer elegant: sidomos në prozën politike e polemike asht i gjallë, i kjartë e shumë i rrebët."

Prof. Kole Kamsi


"Poemi epik "Lahuta e Malsisë" asht një vade mecum i çdo atdhetari."

Don Kolec Prennushi


** "Lahuta e Malsisë" mund të qëndrojë përkrah veprave poetike më të shquara të popujve të tjerë."

M. A. Freün von Godin (albanologe gjermane)


** "Tingulli i lirës së tij (Fishtës) gjithmonë i gjallë, ka për të vazhdue të mbajë në kambë kombësinë e gjuhën tonë."

Prof. Filip Fishta


** "Pas vdekjes Fishta...nisi të jetojë ma me gjallni në shpirtin e në zemrën e kombit: u përjetsua nga Kombi që ai përjetësoi në vepra të pavdekshme."

At Viktor Volaj


** "Kam ardhur të gjej letrarin shqiptar dhe gëzohem se gjeta oratorin, filozofin e pedagogun."

Një shkrimtar francez, pas takimit me Fishtën.


** "At Gjergj Fishta nëpër ma të mëdhatë qytete të botës, përpara mija e mija poetësh, njerëzish të naltë, shkencëtarësh, diti me qitë në pah e me naltsue vetitë ma të rralla të kombit shqiptar, historinë lumniplote e traditat shekullore të tij."

Nush Topalli


** "At Fishta asht e duhet të mbetet poeti i forcës, i njaj force primordiale e kaotike. Përshkrimet e tij kanë gjithmonë një ngjyrë apokaliptike, e ndër to, një frymë misterioze përplas njerëz e sende."

Prof. Pashko Gjeçi


** "Mbreti i poetëve shqiptarë, Patër Gjergji qe i pari që vuri në shkollë gjuhën shqipe dhe mbrojti me trimëri të drejtat e Kombit tonë në çdo konferencë ndërkombëtare dhe është i pari që me vepren e vet poetike i fali shqiptarit epopenë, historinë e përpjekjeve të tij për liri.

...At Fishta...nuk jetoi në "kështjellen e fildishtë", por u hodh me entuziazëm djaloshar nga një mision në tjetrin për të mirën e kulturës e të racës shqiptare...

Fishtën, me temperament thjesht klasik nuk do ta frymëzonte asgjë me parë se Atdheu. Gati krejt vepra e tij i është kushtuar Atdheut."

Lefter Dilo


** "Fishta, tue kuptue mirë randësinë që ka bashkimi, edhe si plotësim në mungesën e fuqive, deshi t‚u vinte breznive ma të lashta bashkimin si veti të trashegueme, megjithëse jo aq të spikatun, me të cilin të parët tonë përballuen çdo rasë e peripeci."

At Konrrad Gjolaj


** "Fishta është "një nga ata njerëz të rrallë që duken në qiellin e një kombi e lënë pas vetes një dritë, që ngroh zemrat e brezave të shumë shekujve."

Terenc Toçi


** "Fishta mori prej popullit gjithçka që gjet të hijshëm, të madhnueshëm e të fuqishëm, e porsi një piktor i Zoti, e shndrroi në shpirtin e vet, tue e riprodhue në një mënyre e cila asht vetëm e tija, prandej, origjinale."

At Anton Harapi


** "Lahuta asht një pinakotekë e artit kombëtar, ku poeti pikturon gjallë tipat, personat, skenarët e kostumet; një depozitë motivesh kombëtare u lihet piktorëve shqiptarë."

** "...At Fishta, ky gjeni me rrënjë në tokën amëtare të popullit shqiptar, që për shkak të njohjes së thellë që kishte mbi letërsinë klasike dhe mbi jetën e sotme shpirtërore të kombeve të Evropës u ngjit deri në majat më të larta të kulturës."

Prof. Dr. Norbert Jokl


** "...me At Gjergj Fishtën gjuha shqipe u rrit, u madhnue, u ba zojë. Me At Gjergjin, kryetar në Kongresin e Manastirit u caktue njëherë e përgjithmonë një alfabet i vetëm për mbarë Shqipninë, vendim ky me dobi që nuk numrohen. Me At Gjergjin zuni fill shkolla me shqipen gjuhë mësimi....

Stili i At Gjergjit, stil burrash e krejt shqiptar, të ushton hijshëm e fuqishëm në të njëjtën kohë. Sado që studimet e veta i bani të gjitha në gjuhë të huaja, sado që zotnonte ma së miri italishtën, frengjishtën, slavishtën e latinishtën, shkrimeve të tij kaq u vjen era shqip, sa me t‚u dukë se nuk ka ditë veç gjuhën e vet. Poezinë e tij e shijon jo vetëm njeriu me shkollë, por edhe i pashkolli."

At Mark Harapi S.J.

[Don Alberti]

At Gjergj Fishta (1871‑1940) një ungjill i ngrohtë atdhedashurie


"Shqipnia pat nji fat t' madh e t'jashtzakonshem, cka nuk e paten popujt e tjer, veçse mbas qindra vjetsh të nji jete letrare, pat të madhin, të naltuemin përmbi t'gjith, atë, qi u pshtet në popull t'vetin e n' gjuhen e tij e qi me vjersha t'veta ndezi flak zemrat n'popull, pat zhenin poetike t'At Gjergj Fishtes" (Maksimiliam Lambertz)


nga Klajd Kapinova

Një "curriculum vitae" e shkurtër e Fishtës
Mësohet nga burimet familjare, se kishte lindur pas tre vëllezërve dhe një motër të cilën e donte shumë. Në moshën 7 vjeçare, nis mësimet e para të edukatës në qytetin e lashtë të traditës kulturore Shkodër në vitin 1878. Dy vjet më pas, vijon mësimet e rregullta në Seminarin e Troshanit (shkollë e klerikëve katolikë). 6 vjet më vonë shkon për të ndjekur studimet në Bosnje (në Kuvendin e Sutiekës), ku, merr dijet e qendrushme në degën filozofike, ndërsa në Kuvendin e Livnos, mëson me adhurim në linjën teologjike.
Në një ndër ditët e ftohta të 25 shkurtit të vitit 1894, në kishën e Troshanit çon meshën e parë, duke qenë i veshun me zhgunin e sandalet e zbathura të shën Françeskut të Asizit. Në vitet në vijim, ishte kapelan në famullinë e Lezhës, mësimdhënës e meshtar në Kolegjin e Troshanit dhe për 12 muaj gjendet në Gomsiqe të Pukës. Në bashkëpunim me abatin e Mirditës, imzot Prenk Doçi, i jep jetë tek themelon Shoqninë Letrare dhe Kulturore "Bashkimi", boton artikuj të rëndësishëm e të mprehtë, duke përhapur të vërtetën në një numër sa më të madh njerëzish. Ishte i pari që hapi klasat qytetëse, duke futur gjuhën shqipe në mësim, në kohën që ishte emëruar drejtor i shkollës fillore françeskane. Më pas ishte kryetar i Komisionit të Alfabetit të gjuhës shqipe në Manastir (1908), si dhe themelon dhe drejton deri sa mbylli sytë revistën e njohur kulturore‑shkencore "Ylli i Dritës" (Shkodër, 1913). Ai, hapi Shtypshkronjën Françeskane, nga ku nisën të dalin rregullisht periodikë të shtypit katolik dhe kulturorë në qytetin e Shkodrës. Krijoi lidhje dhe ura bashkëpunimi me të gjithë albanologët e njohur evropian asokohe, duke i pasur si bashkëpunëtorë dhe bashkëtrajtues të shumë temave interesante mbi Shqipërinë, gjuhën, visaret e kombit, traditën, letërsinë dhe krishtërimin e hershëm ndër shqiptarë. Në bashkëpunim me të madhin liberator Luigj Gurakuqin (të cilit i kishte venë në ambientet e Kuvendin Françeskan në Shkodër një dhomë përsonale në dispozicion, ku shpesh Gurakuqi strehohej, sa herë që nga kundërshtarët politikë vihej në rrezik jeta e tij, shënimi im K.K.), themelon "Komisien letrare" (1916) të Shkodrës dhe paralelisht me këtë drejton gazetën e rëndësishme "Posta e Shqypnisë".
Përvoja e tij e gjërë në zotimin për çështje nacionale shqiptare bëri të mundur që ai me veshjen e fratit, të përfaqësojë Atdheun e vet, në Konferencën e Paqes në Paris, ku, kryeson delegacionin diplomatik.
Duke përfaqësuar denjësisht alternativën e opozitës, Fishta ishte deputet i Shkodrës dhe zgjidhet nënkryetar i Parlamentit. Me dorën e vet, përuron hapjen e gjimnazit të njohur "Illyricum" në Shkodër, që pas vdekjes do të marrë emrin e tij, por komunistët e suprimojnë menjëherë me rë ardhur dhunshëm në pushtet. Në vitin 1924, merr pjesë në lëvizjet politike të kohës, duke qenë përkrah opozitës noliste dhe më pas emigron në Itali.
Për kulturën e gjerë që kishte, emërohet Lektor Jubilar në Teologji e Filozofi. Më pas, dy herë është përfaqësues i delegacionit shqiptar në Athinë e Stamboll. Për 3 vjet me radhë zgjidhet si Provinçial i Urdhërit Françeskan në Shqipëri (ky urdhër është ndër më të vjetrat në vendin tonë, së bashku me benediktinët, të cilët janë vendosur për herë të parë në shëk.XII‑XIII, shënim im K.K.) dhe një vit para se të mbyllte sytë ishte akademik i Italisë, një ndër titujt më të mëdhenj, që ende se ka fituar asnjë njeri i nacionit të vet deri më sot. Pikërisht për këtë fat dhe nder historiografia komuniste, e anatemoi Fishtën deri në përbaltje për gjysëm shekulli, duke mos thënë asnjëherë arsyen, se ishte një atdhetar dhe kundër shovinizmit pushtues barbar sllav.
5 ditë pas Krishtlindjeve, më 30 dhjetor 1940 mbylli sytë, ai, që i hapi sytë gjithë popullit shqiptar. Fishta varroset në Shkodër, mes lotëve dhe pikëllimit të madh të bashkëqytetarëve, bashkëluftëtarëve të idealeve të senjta të lirisë dhe demokracisë perëndimore, vëllezërve të dashur në Krishtin e Atdheun. Kur eshtrat e tij, ishin pajtuar me lumninë e pasosur, ndodhi ai akti më antinjerëzor, kur zvarroset nga regjimi ateist i Enver Hoxhës, ashtu sikurse kishin vepruar turqit me eshtrat e Pjetër Bogdanit autorit të "Çetës së Profetëve", serbët me babain e grumbulluesit të zellshëm e kodifikimit të "Kanunit të Lekë Dukagjinit" at Shtjefen Gjeçovit dhe së fundi përsëri komunistët eshtrat e Dedë Gjo Lulit fatosit trim të Kryengritjes së Malësisë së Madhe (më 6 prill 1911) të cilat me përbuzje i hodhën në ujërat e ftohta të lumit Drin... Pushtuesit e huaj dhe komunistët trathtarë me gjak e gjuhë shqiptari, kishin një emërues të përbashkët: të shkatërronin sa më themel, çdo vlerë dhe figurë të ndritur të trojeve amtare shqiptare.
6 vjet pas vendosjes së demokracisë, për vlerat e së cilës ai punoi e jetoi gjithnjë, më 28 dhjetor 1996, pas 56 vjetësh rivarroset me një cerëmoni, ku, merr pjesë gjithë hierarkia e klerit katolik, duke i bërë edhe një herë nderim relikeve të rigjetura të eshtarave të tij. Para atyre pak eshtrave që Zoti deshti t'i ruante, u bënë nderime e humazhe në qendër të kishës françeskane dhe filloi puna për të ribotuar serinë e veprave të tij...

Pa Fishtën historia e letrave shqipe do të ishte e mangët
Esencialisht, për të gjithë françeskanët e përvujtur, Fishta, ishte një intelektual dhe klerik i madh. Një njeri me vizione të kjarta. Vepra e tij u bë burim frymëzimi dhe dashurie për Fe e Atdhe dhe përparim, çka në mendjen e Fishtës, ato jetonin në një unitet, duke e ngritur gjeniun në nivele të reja cilësore, që i kanë qendruar kohës edhe sot.
Vlerësime pozitive kishte vazhdimisht sipas këndvështrimeve të ndryshme, për Fishtën e letrat shqipe, si njohës i kthjellët i tërësisë së kulturës së tabanit të lashtë autentik dhe përtej tij. Opinione pozitive kanë shprehur përmes pendës dhe mendjes në kohë dhe në rrethana të ndryshme shumë intelektualë të shquar, albanologë evropianë ashtu dhe bashkëatdhetarët e tij në Veri dhe Jug të Shqipërisë, shkrimtarë dhe studiues të kulturës shqiptare asokohe dhe sot.
Kështu Karl Shtainmes e krahason Fishtën me Gëten e Shilerin, ndërsa francezët e thërrasin "Tirteu i Shqipërisë". Albanologu i njohur italian at Fulvio Kordinjano, që punoi dhe jetoi për një kohë të gjatë në Shqipëri, radhiti këto fjalë të ngrohta zemre: "Pak kush kujtoj, në letërsi të mbarë botës, ia del at Fishtës si poet satirik, si i tillë me nji fui të çuditshme ther e pren aty ku djeg". Ndërsa 5 vjet më vonë, albanologu i shquar italian, prof. Gaetano Petrotta, me pendën dhe mendjen e tij ka lënë të gdhendur këtë vlerësim shumë domethënës: "Ndër veprat e këtij është shprehur e pasqyruar në mënyrë më të kthjellët shpirti i popullit shqiptar. Këto vepra kanë për të mbetur të pavdeshme e kanë për t'u bërë poezia e kombit të Skënderbeut...". I madhi për të madhin Faik Konica për at Gjergj Fishtën, në shenjë nderimi dhe respkti të thellë ka lënë si dëshmi të tij vlerësimin konçiz: "Kot së koti përpiqen grekët e sotëm të kërkojnë në letërsinë e tyre një vepër më të plotë se "Lahuta" e Gjergj Fishtës". Prof. Ernest Koliqi, thotë: "Fishta, ishte vravashka e shqiptarizmës, e bashkimit në gjakun dhe gjuhën e përbashkët". Për poetin e pendës, që ka luajtur një rol të rëndësishëm në Rilindjen Nacionale, prof. Abaz Ermenji shkruan: "At Gjergj Fishta, është ndoshta m'i madhi poet shqiptar gjer më sot. Edhe ky pjesën më të rëndëishme të veprave të tij, ia pat kushtuar çështjes nacionale". Në vitin 1989, At Daniel Gjeçaj (që këto ditë ndërroi jetë), studiues i afërt, (botues i "Lahutës së Malcis" në Itali), jep esencialisht këtë formulim: "...Fishta, këndohej pa dijtë se i thojshin emnin; këndohej përse në këngët e tija ishte shqiptar; shqiptari në doke, në kanu, në mitologji, në folklor, në aspirata, në jetë, në luftë e në ngallnime". Poeti i madh i valëve të liqenit të Pogradecit dhe miku i tij Lasgush Poradeci, e pati cilësiar bukur meshtarin françeskan, si: "Shkëmbi i tokës dhe shkëmbi i shpirtit shqiptar". Gjykim të mirë ka hartuar edhe albanologu dr. Antonio Baldacci, ku midis të tjerave sintetizon: "At Fishta mund të thirret apostull i Atdheut të vet...".
Shkurt e saktë, duke bërë paralelizëm në historinë shumëshekullore shqiptare ka lënë të shkruar edhe at Augusto Gemelli, kur vlerëson: "Në historin e Shqypnis, emni i at Fishtes do të rrijë krahas me atë të Gjergj Kastriotit. Dy emna këta, të cilat janë e do të mbesin nji flamur i vetëm, nji nxitje e vetme e nji lumni e vetme". Prof. Martin Camaj, shkruan: "...Mua më ka bërë përshtypje një gjë në seleksionimin e shkrimtarëve të vendit, janë ndalur shkrimtarë që ishin krejtësisht të talentuar është edhe Fishta, që ishte shumë i kulturuar në pikëpamjet e letërsisë". Kritiku i sotshëm bashkëkohorë dr. Aurel Plasari midis shumë konsideratave për jetën dhe veprën e Fishtës ka dhënë edhe vlerësimin e veçantë: "Gjysmëshekulli që ka kaluar prej vdekjes së tij fizike, e ka vërtetuar jetëgjatësinë e veprës së tij letrare, me gjithë kushtet specifike të vështira në të cilat i është dashur asaj të gjallojë". Dr. Sabri Hamiti, një ndër njohësit më të mirë të letërsisë së traditës dhe bashkëkohores, mbi lirikën dhe poetikën nacionale, renditë edhe këto fjalë në parathënien e lirika fishtiane: "...Zotërojnë figurat ambientale dikund edhe figurat historike, por gjithnjë më të freskëta janë krahasimet që dalin nga një botë elementare shqiptare e shkëmbit, malit, fushës, lules, erës; pra një botë e tërë konkrete që don të pavdeksohet e të përgjithësohet në art". Mbi korpusin e botuar të veprave të Fishtës në Kosovë, të ndara në katër vëllime, shquhet edhe shkrimi hyrës që shoqëron kryeveprën "Lahuta e Malcis", shkruar me art nga studiuesi i shquar i ditëve tona dr. Anton Nikë Berisha, ku mund të kundrohet me endeje parathënia me titull kuptimplotë: "Vepër e qenësisë së botës dhe shpirtit shqiptar", ku ndër të tjera autori dr. Berisha sintetizon: "Rëndësia dhe vlera e "Lahuta e Malcis" dëshmohet pos tjerash edhe me aktualitetin që ka kjo sot, qoftë si tematikë, qoftë si pasuri gjuhësore shprehëse dhe si kuptimësi: ‑ ruatja e qenësisë shqiptare, forcimi dhe pasurimi i vetëdijes dhe vetëdijësimit kombëtar, për atë qëllimin e fundit thelbësor që del nga gjithë vepra letrare e këtij krijuesi madhor ‑ për mirëqënien tonë të sotme dhe të nersërme".

Vepra e Fishtës një ungjill i ngrohtë atdhedashurie
Mund të thuhet hapur, se kontributi i Fishtës, është simbol i shqiptarizmit të kulluar dhe gjithë vepra e tij madhore përbën një ungjill të ngrohtë atdhedashurie. Si meshtar i përvujtë i popullit të vet që e donte dhe e respektonte aq shumë, u nderua, u respektu si bari shpirtëror shembullor nga delet e veta dhe bashkëkohësit, mbasi si një shqiptar i vërtetë ruante besë e burrëri, kishte guxim e trimëri, për të cilat gdhendi me pendën e fuqishme magjinë e madhe të veprave që krijoi mendja e begatë, duke ia bërë dhuratë krenarie gjithë Shqipërisë.
Pikërisht për këto virtyte të çmueshme, vepra e "poetit nacional" shpaloset me vizione mjaft të gjëra, me vlera të shumta e të një rëndësie të madhe për letërsinë shqipe. Ajo që e dallon më së shumti poetin si gjeni origjinal, midis shumë të tjerave është arsyetimi bindës se: Homeri shqiptar nuk është aspak transplantim i teologjisë a i parimeve të Urdhërit Françeskan, të cilit me devocion ai i përkiste, por ndryshe, ishte më shumë se kaq, sepse ishte gjithnjë një vlerë e re që ripërtërihej e ridimensionohej në një sistem origjinal vlerash, që asnjëherë nuk i kundërvihej kuptimit esencial kristian, në veprat e të cilit identifikohet si një lloj bagazhi i pasur me vlera ripërtëritëse bashkëkohore. Për me tepër, kjo dëshmohet në tërësinë e kulturës solide që kishte pasur fatin e mirë të merrte Fishta, duke përthithur ajkën kulturore botërore e në veçanti atë evropiane dhe e transmetoi nektarin si një trashëgim të denjë brez pas brezi përmes puplës së shkrimtarit.
Pohimi i thjeshtë i autorit, shpiegon dushëm mesazhin filozofik të tij të shprehur në veprat "Odisea", "Shën Françesku i Azisit", "Kryepremja e Shën Gjonit", të cilat janë respektivisht: ngallnjimi i lirisë, vëllazërimi dhe inifikimi sipas vështrimit të kthjellët të doktrinës kristiane. Gjithsesi mund të pohohet me të drejtën e qytetarisë shqiptare, se kryevepra aq shumë e adhuruar nga shumë breza si një margaritar brilant shkëlqen brenda universit që shpalosë mendja dhe dora e palodhur e shkrimtarit të përkushtuar tërësisht interesave të nacionit shqiptar. Ky prodhimtar i begatë i fushës së letrave shqipe, asokohe me të drejtë ishte përfshirë me të drejtë vlerësimi, në listën e Çmimit Nobël, si i nagjishëm në pendën artistike, çka në këtë mënyrë kishte kaluar kufijtë etnikë dhe i përkiste tashmë edhe fondit të artë të letërsisë botëore.
Si një intektual universal, eruditi i gjërë e i thellë Fishta, ka lënë gjurmë në fusha po aq të vështira sa ajo e letërsisë, ku në mënyrë të dukshme, është shquar si arkitekt shqiptar me shije të hollë.
Disa nga projektet e realizuar nga mendja krijuese e Fishtës janë: balli i kishës së Rubikut, qela e Lezhës. Ndërsa në Dukagjin (Malësi e Madhe) ka mbetur si gjurmë e freskët dora mjeshtërore e tij, që e skicoi në kartë kishën e Prekalit, kishën e "Zojës Rruzare" në qytetin e Shkodrës, ashtu sikurse projektoi kishës së Troshanit. Po ashtu Fishta organizon me vetëinsiativë ekspozitën simbolike me titull kuptimplotë "Rozafat", ku për vizitorët e shumtë ardashës, ofroi 25 punime të nënshkruara nga dora e frymëzimit të padër Gjergjit.

Kraharori i poetit ruajti tituj nderi e fisnikërie
Fishta i madh nuk mbeti pa u vlerësuar nga qarqet e interesuara të kancelarisë së kulturës dhe të civilizimit evropian dhe nga bashkëkohësit e vet. Ai është nderuar me kurora dafinash argjendi nga Klubi "Gjuha Shqype" i Shkodrës në vitin 1011, "Penda e Artë" dhënë për merita të spikatura në cilësi shkrimore dhënë nga qyteti po aq i Beratit në vitin 1917. Medalja "Mearif" e Klasit II, dhënë nga shteti i Turqisë më 1912, "Rihter‑Kreuz" të dorëzuar nga Austro‑Hungaria në vitin 1912, "Benemerenza" dhuruar nga Selia e Shenjtë në Vatikan më 1925, medalja me emrin e një zogu mitologjik "Phoenix" dorëzuar nga shteti i Greqisë në vitin 1931, etj.
At Gjergj Fishta, duke u vlerësuar, ka sot një trashëgimi, një mal të tërë me emrin dhe rrymën e pastër gjithsesi të vlerësuara sa dhe si duhet. Ekzistenca e plotë e botimit të tij, do të nxisë kërshërinë e studiuesve letrarë që t'i qasen kësaj vepre dhe t'a vështrojnë atë mbi bazën e studimit të kohës në mënyrë sa më komplekse e më të gjithanshme.

[Don Alberti]

Kemi hyre ne nje vit te ri



nga At Gjergj Fishta

Ka ra dymbedhjete sahati! Casti ma i mbrami i vitit 1937 kaloi. Nje vit ma teper asht fshehe ne gjiun e errshem te shekujve; nje vit, qe ka me qene shkrue ne librin damantin te Zotit me germa te pashlyeshme ari per bekim te atyne, qe e kaluen per se mbari, por ne te cilin asht shkrue edhe padia e atyne, qe ditet e ketij viti i kaluen nder kotni, vepra te marra e delikte (krime).

Ka kalue nje vit! Nje vit te cilin na e fali Zoti me e mbushe me vepra te mira, me fjale te nasihatshme(te moralshme), me keshilla te urta e me virtyte. Ne a e kemi mbushe me keso veprash, a por me vepra te perkunderta?...Ah Zot, mos qofte thane, qe emni im te jete shkrue ne librin e gatuem per vepra e keqija te njerezimit, por ne librin e atyne, ku jane shkrue veprimet e te gjitheve, qe e kaluen kete vitin e mbrame, tue veprue mbas ligjit tand hyjnor!...

Ka kalue nje vit! E po ta kishin dite sa e sa te shkrete, se do te ishte i mbrami per ta, a dro se s'do te kishin veprue ndryshe, se vepruen! Sa sendi, qe ndodh vec mbrenda nje viti!

Kemi hy ne nje vit te ri! Vec Zoti e di, se cka do t'i bjere njerezimit viti 1938. Merrreni me shkrim, ai qe ju shkruen ju siguron, se fakte te cuditshme, do te ndodhin ne historine e njerezimit. Sa mbretni kane me u shkaterrue! Sa presidente kane me nderrue jete, sa ministri e parlamente kane me u shndrrue. Sa gezime e sa vaji kane me u shkaktue! Sa virtytet e sa veset kane me u perhape! Sa puna, sa veprimi! Por a kane me ia dale njerezit qellimit? Ndoshta, po te mos ishte vdekja. Ah, ketu po me t'u perqethe shtati, tue mendue, se sa te lemet (lindjet) e sa vdekjet kane me u vertetue rrokull nje viti! Mjaft asht me mendue, se per cdo te rrahme delli, per cdo minute te dyte (sekonde) lene nje njeri e vdes nje tjeter. Jane, pra, ma teper se 30 milione, qe shohin driten e diellit per te paren here mbrenda nje viti e gati kaq, qe kalojne ne jete te perhershme. E ne qytetin tone sa qe e njoftem ne vitin 1937 e sot s'bajne hije mbi dhe. E shi prej shokeve tane, shi prej shoqnise sone!...A thue, se kaq shpejt i kemi qite ne harrese!

Ka kalue nje vit, ndoshta ne gezime, ndoshta nder lot! Ah dhjete her i lum, ai qe qau e s'bani kend me qa.

Gja e cmueme nje vit! Koha, qe s'asht kurrgja e asht gjithshka. Asht qyshku i domosdoshem per te krye gjithcka jemi e kemi. Ne kohe lejme, jetojme, veprojme, ushqehemi, bahemi te pasun, te medhej, te ndershem, te virtytshem, te lum e me kohe i sigurojme vetes lumnine e perhershme. Perpa kohe s'kishim me mujte me qene as me veprue kurrgja.

Fort me vend e thanmja angleze, se koha asht ar e ajo amerikane, se koha asht cmimi i amshimit, te cilat i ploteson ma se mbari fjala e shkrueme mbi deren e ipeshkvit te Ciamberi: "Cdo cast kohe asht nje visar i pacmueshem amshimi".

E c'urim ma te mire munden me prite tash djelmte Antoniane prej fleteve te Zgjimit per vitin e ri, se te kaluemit e saj lumnisht.

Lumni, pra, te gjithe te rinjve Atoniane e familjve te tyne per vitin e ri 1938, pse ne kete fjale, "lumni" mblidhen te gjitha urimet, qe mundemi me i cue, a me prite prej cdokujt per nje vit te ri.

Po e cfare lumnie? Ndoshta pasuni! Jo, ma me pasuni i shohim te mbushun edhe me ma trazime shpirti e te breme zemre e , tek e mbramja, vdesin edhe ata, si te gjithe te tjeret.

Bukuri? Kalon edhe ajo porsi te gjitha sendet e tjera te tokes. S'me hiqet mendjeje cka lexojsha ne vitin 1930 permbi bukurine e madhnine e posacme te amerikanes Kristina Naple e pra sot, ne mos paste vdeke ende, sigure gjendet nder te perhjekunat e mbrame (grahmat e fundit), ndry prej prindve te vet ne burgun e te marreve te Los Anxhelesit! E shkreta mbretneshe e sot shtate vjeteve, se ne c'hall ka mberrite ne kete vitin e ri tonin.

Ndoshta, nje zyre te nalte shtetnore! Jo, aspak! Ne kripten e Vjenes pushojne njeqind e katerdhjete pjesetare te familjes se permendun te Absburgeve, te harruem gati prej gjithkujt! I shkreti Franc Jozef, bamiresi i popujve, mbreti ideal i kombeve e sot qite ne harrese prej njerezimit! Me te marre, pernjimend, vaji!

E ku pra, ku ta bazojme lumnine e vertete, qe u urojme Antonianeve e familjeve te tyne pernjimend te krishtena si motit, ne kete vitin e ri 1938?

Lumnia, qe na urojme, i ka themelet e patrandshme (e paluejtshme) te vetat ne te kryem te detyres, tue e ba mire deri ku mundet me i mberrite takati, pa prite shperblim prej botes, qe, zakonisht, te mirat i shperblen me pamiradie (mosmirenjohje).

Koha kalon si vetetima! Bashke me te tjera, kalon dhe ky vit e ju urojme edhe kalimin e sa te tjereve me ate paqe e lumni zemre, qe s'di me mbarue kurre, me sa vjetet e amshimit, te cilave s'asht kush, qe u shpeton.

* Zani i Shna Ndout *

[Don Alberti]

Gjergj Fishta


nga Lekë Sokoli

Në gjykimin tim hyn edhe rehabilitimi zyrtar i Gjergj Fishtës, kësaj figure që u vlerësua “Nderi i Kombit”, nga Presidenti i Republikës, titull që kaloi pa jehonën e merituar dhe, siç duket, studiuesit socialë e përfaqësuesit e sotëm të kulturës nuk janë çliruar plotësisht nga njëfarë kompleksi mbi veprën e tij.

Hipotezat

Gjergj Fishta kreu studimet e larta për filozofi e teologji. Ai e filloi veprimtarinë studimore në Gomsiqe ku, siç rezulton, shkoi i nxitur edhe nga interesa hulumtuese, shkencore. Në këtë zonë përfaqësuese, nga pikëpamja historike dhe etnokulturore, ai njohu “shpirtin e racës”, mënyrën tradicionalisht shqiptare të jetesës, gojëdhënat, doket, zakonet, normat juridike etj., të cilat do t’i shfrytëzonte mjeshtërisht për veprat e tij. Ai dhe Shtjefën Gjeçovi bënë që Kisha e Gomsiqes të shndërrohej në një institut të vërtetë hulumtimi shkencor.
Fishta kryesoi Komisionin për Hartimin e Alfabetit, të cilin Kongresi i Manastirit (1908), e miratoi si alfabet të vetëm të shqipes. Shkencëtari i gjuhësisë, Gjergj Fishta, dha një kontribut të çmuar për krijimin e gjuhës shqipe të njësuar. Ai ishte i bindur se gjuhët nuk krijohen nga bashkimi apo shkrirja e dialekteve, por nga zgjedhja e një dialekti. “Alfabeti shqiptar i asaj kohe është gati i përkryer, thotë Kadareja, dhe po ju kujtoj se kryetari i komisionit të Manastirit të alfabetit shqip ka qenë Gjergj Fishta. Pra nuk ka qenë një njeri nga Jugu, po ka qenë një nga shkrimtarët më të shquar nga Veriu”.
Fishta është një personalitet profetik i kulturës shqiptare, jo vetëm si shkrimtar, por edhe si kritik, historian, estet, filozof etj. Të huajt e kanë cilësuar atë, siç vëren A. Plasari, themelues të një shkolle filozofike shqiptare sepse krijimtaria e tij, pavarësisht formës, vjen e ngarkohet me peshë filozofike. Për disa studiues, Fishta filozof është quajtur më së shumti si një përfaqësues i filozofisë kristiane. Të tjerë, përkundrazi, kanë vënë në dukje faktin se ai është ndikuar po aq nga Platoni e filozofë të tjerë të lashtë, nga idealizmi gjerman i Hegelit etj.
Nuk ishte vetëm njeri me vullnet politik, por politikan, madje edhe politolog. Ai, në stilin e Makiavelit të disa shekujve para tij, vrojtoi sjelljen e klasës politike të fillimit të shek. XX dhe fshikulloi, siç dinte ai, mediokritetin e qeverive të kohës, politikat e mbrapshta etj. Një mendimtar si ai, aktiv në politikë e diplomaci (deputet i Shkodrës, anëtar i Parlamentit të parë Shqiptar dhe nënkryetar i tij, përfaqësues në konferenca ndërkombëtare etj.), nuk mund të mos ishte edhe politolog.
Si studiues i sociologjisë, jam i prirur të pohoj se Fishta ka arsye të cilësohet edhe si një ndër pararendësit e sociologjisë shqiptare, në mos sociolog. Dihet se, si çdo shkencë shoqërore, edhe sociologjia nuk lindi në një boshllëk historik. Nga kjo formë latente zhvillimi, nuk mund të përjashtohet edhe sociologjia shqiptare. Fishta ka trajtuar një problematikë e cila është, gjithsesi, në fokus të sociologjisë bashkëkohore: të sociologjisë religjoze, të kulturës, artit e komunikimit, të moralit e të edukimit, të sociologjisë së familjes (kompleksi i marrëdhënieve familjare, martesa, familja, divorci etj.). Pra mund të pohojmë se ai ka vendosur një gur themeli në godinën sociologjike shqiptare.
Me “Lahuta e Malcis”, Fishta është quajtur “Homeri i shqiptarëve”. Por Homeri ishte edhe një eksplorator i madh, që ka bërë të njohur jetën e popujve që ka takuar dhe, në këtë vështrim, ai është quajtur si një ndër etnologët e parë. Me të njëjtën logjikë kemi të drejtë të pohojmë se Fishta ishte një ndër etnologët e parë shqiptarë. Ai ishte edhe psikolog apo etnopsikolog, në kuptimin që kanë marrë në kohën tonë këto fjalë.
Pohimi se Fishta është edhe shkencëtar social mund të kontestohen me “argumentin” se ai nuk ka shkruar vepra të veçanta mbi filozofinë, sociologjinë, antropologjinë, politologjinë apo degë e nëndegë të tjera të shkencave sociale, siç shkruajnë studiuesit e këtyre fushave në kohën tonë. Megjithatë duhet të mbajmë parasysh faktin se këto degë të shkencave sociale nuk kanë qenë gjithmonë qartësisht të diferencuara nga njëra-tjetra. Në Francë, për shembull, Monteskje quhet si një ndër themeluesit e sociologjisë, megjithse hibridi latino-grek, sociologji, do të përmendej për herë të parë gati një shekull pasi ai shkroi veprën e tij “Mbi frymën e ligjeve”. Kur gjykojmë për filozofinë e Fishtës apo për Fishtën filozof, mund të përmendim faktin se edhe Aleni, një filozof francez i shek.XX, nga filozofët më të lexuar, në të vërtetë është vetëm autor esesh. Por “filozofi e Alenit” është quajtur tërësia e ideve të tij, ide të shprehura në vepra jo të mirëfillta filozofike e të vendosura në një sistem. Makiaveli, gjithashtu, nuk është një studiues “i pastër” i shkencave sociale. Por ai trajtoi dhe vuri themele mbi një varg çështjesh që janë në fokusin e shkencave sociale bashkëkohore, sidomos të sociologjisë politike e politologjisë. Ne kemi të drejtë të përdorim të njëjtën logjikë për Fishtën.
Unë bashkohem me mendimin e disa studiuesve, A. Plasari etj., që e quajnë si të papranueshëm faktin që në strukturat e kurseve të një fakulteti të letrave apo të filozofisë, të mungojnë studimet fishtjane; se një kurs i tillë do të funksiononte si shtyllë kurrizore në një sistem shkollor me drejtim humanist; se botimi (dhe ribotimi) i mendimit fishtjan bëhet sot i domosdoshëm për rishtënien në dorë të vlerave të fshehura ose të huajsuara prej kulturës sonë.

Rivlerësime e (mos)vlerësime

Deri më 1940, Gjergj Fishta u nderua me çmime e tituj, u bë anëtar i Akademisë Italiane, u propozua për çmimin Nobel etj. Më pas u denigrua nga regjimit komunist. Eshtrat e tij u hodhën në lumin Drin, në përpjekjen për të varrosur një herë e mirë veprën e tij, për të ardhur te ”Nderi i Kombit” (dhjetor 2002). Edhe pse ky rivlerësim duhej të ishte bërë më parë (Alfred Moisiu është presidenti i katërt i periudhës paskomuniste dhe jo i pari), edhe pse ai përfaqëson një akt dinjitoz që nderon shtetin e shoqërinë shqiptare, ky rivlerësim duhej paraprirë nga rivlerësimi i veprës së tij, të paktën prej disa institucioneve shtetërore, duke filluar nga Akademia e Shkencave, e cila ka dhënë “vlerësimin zyrtar” (ende në fuqi) për Fishtën, të formuluar në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar. Them “ende në fuqi”, sepse deri më sot ai nuk është zëvendësuar nga një i ri, ndonëse kanë kaluar 12-13 vjet nga fillimi i proceseve demokratike, pra rivlerësuese.
Në këtë botim për Gjergj Fishtën është shkruar, si vëllim, sa 1/20 e asaj që është shkruar për E. Hoxhën, 2-5 herë më pak se për B. Currin, L. Gurakuqin, D. Agollin, M. Asllanin, L. Çukon, H. Çelikun... (!). Por më tepër rëndësi ka cilësia e (mos)vlerësimit të Fishtës (fq. 270-71): “Fishta, Gjergj. Shkrimtar dhe publicist reaksionar, përfaqësues kryesor i letërsisë klerikale-katolike, mori pjesë gjallërisht në jetën politike dhe kulturore për të forcuar në të ndikimin e klerit katolik..., drejtoi revistën “Hylli i Dritës”, një nga tribunat më aktive të reaksionit klerikal…, luftoi me tërbim kundër ideve përparimtare, përshëndeti pushtimin e vendit nga forcat fashiste italiane...”
Iu referova këtij fjalori, sepse ai përfaqëson veprën më të madhe e më voluminozë të hartuar te ne, si për nga vëllimi (1250 faqe), sikurse nga numri dhe cilësitë akademike të njerëzve të angazhuar në hartimin e tij. Hartimi i tij u drejtua nga një redaksi e përgjithshme, e përbërë nga 34 akademikë e shkencëtarë, për të ka funksionuar një sektor i veçantë (Sektori i Encilopedisë Shqiptare), njëzet redaksi të fushave të shkencave, mbi 800 studiues, autorë të zërave të Enciklopedisë, pa përmendur rreth 30 grupe të mëdha të punës për qendrat e banuara sipas rretheve, për Shqipërinë e Kosovën.
Të bën përshtypje zelli i regjimit politik të para viteve ’90-të, për t’u dhënë një veshje shkencore vendimeve e vlerësimeve të paravendosura politikisht. Por si për inerci, gjurmë të një (mos)vlerësimi të tillë për Fishtën vazhduan edhe në vitet e paskomunizmit. Ndoshta një reagim më realist mund të bëhet për të kapërcyer një herë e mirë logjikën “bardhë e zi”, për vlerësimin e gjithanshëm të Fishtës, këtij sovrani të letrave shqipe, këtij dijetari, eruditi të gjithanshëm, publicisti, polemisti, përkthyesi e shkencëtari të disa fushave të shkencave sociale. Nëse Fishta ka shkruar: “Dhe ta dijë bota mbar/se un mbas sodit s’jam ma shqiptar”, këto vargje kanë shprehur, siç vëren prof. Hamit Beqja, zemërimin e tij ndaj bashkatdhetarëve., sikurse edhe Noli (Skllevër, bij skllevërish/s’e meritoni, se liri s’doni), Pashko Vasa, Konica etj. etj. Kur ishte fjala për Shqipërinë, Fishta nuk kurseu jo më shqiptarët, por as Evropën (Moj Evropë, moj kurv’ e motit…), madje as vetë Perëndinë. “O Perendi a ndjeve/tradhtarët na lanë pa atdhe/e ti rrin e gjun me rrfe/lisat nëpër male kot”. Ky ishte “reaksionari” dhe “antishqiptari” Gjergj Fishta.

[Don Roberti]

http://img292.imageshack.us/img292/6177/gjergjefishtavarrirm9.jpg


Varri i Atë Gjergj Fishtës OFM (Gjuhadol-Shkodër)

[Don Alberti]

Një shpifje dhe efektet e saj

Ate Gjergj Fishta mbetet njera nga figurat me madheshtore te kombit shqiptar, mbetet nje figure e cila i bashkon te gjithe shqiptaret, te gjitha fete shqiptare, pa marre parasysh arsyet dhe arsyetimet e ndryshme, sulmet e goditjet e shumeta ndaj personalitetit dhe vepres se tij nga ana e njerezve te ndryshem, qe nga nepunesit e thjeshte e deri te Ismail Kadareja. Ate Gjergj Fishta eshte nje shenjt i shqiptarizmit, nje nga shtyllat e Rilindjes kombetare, te asaj levizjeje te madhe e cila ka bere qe ne te flasim shqip, ta kemi Shqiperine, te jape fryte levizja per clirimin e Kosoves, per emancipimin e shqiptareve qe mbeten me dhune ne Maqedoni, Serbi, Mal te Zi e Greqi dhe t'ia hape deren Kadarese dhe te tjereve qe permes fjales shqipe te bejne emer te madh e te respektuar ne bote. Mos e prekni Ate Gjergjin se keshtu e prekni fjalen shqipe, kurse ta prekish fjalen shqipe do te thote te ngresh dore mbi atdheun. Atdheu yne i vetem pa kufij me tela me gjemba mbetet gjuha e shenjte shqipe, te cilen arriten te na e ruajne te paret tane qe nga lashtesite duke e nxjerre fjale per fjale, si neper bire te gjilperes, neper pengesat e medha te okupatoreve te ndryshem neper shekuj, dhe ne fund te na japin keshtu te embel e te bukur. Gjuha shqipe mbetet shtylla e identetit tone, me nje fhjale mbetet te jete fytyra jone qe derdh bukuri mbi kete bote.


http://www.kohajavore.cg.yu/slike/1136418795.jpg

Sot e kësaj dite dëgjon ose lexon shpifje të intelektualëve shqiptare se gjoja poeti ynë kombëtar Gjergj Fishta ka thënë "Ta marrë vesh bota mbarë se Gjergj Fishta szasht shqiptar."Ata që e citojnë këtë varg janë sot shkrimtarët dhe poetët më të shquar të kombit. Janë bile anëtarë të dy akademive kombëtare. Këtë shpifje të trilluar nga intelektualët komunistë e përsërisin edhe shqiptarët që nuk janë të arsimuar. Kjo shpifje është përhapur në popull.


nga Gjekë Gjonlekaj

Librat e Shenjtë thonë se shpifja është vepër e shëmtuar, bile Kurani thotë se është më e keqe se vrasja. Teologët e fesë islame thonë se jeta e njeriut është e përkohshme, ndërsa shpifja mund të jetë e përjetshme, prandaj ata që shpifin janë të ulët dhe barbarë. Shpifjet kanë pasoja të mëdha dhe tepër të dëmshme në shoqërinë njerëzore. Edhe Ungjilli e cilëson shpifjen si vepër tepër të mbrapshtë, bile "mos dëshmo në rrenë" është një prej 10 urdhërimeve të Zotit. Shpifjet kanë shkaktuar luftëra dhe rrënime. Kanë vënë në dyshim nderin dhe karakterin e personaliteteve më të mëdha të historisë. Është pranuar botërisht se shpifja është arma kryesore e djallit.
Për pothuajse 60 vjet dëgjohet një shpifje e cila kurdo që përsëritet shkakton shqetësime tek njeriu me ndërgjegje të pastër. Kjo shpifje është trilluar nga intelektualët komunistë në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore dhe prej andej është përhapur në Kosove dhe në viset e tjera shqiptare. Poetët kombëtarë janë njerëzit më të nderuar të çdo populli. Kurdo janë bërë anketa publike në Rusi në lidhje me çështjen kush është njeriu më i nderuar i atij kombi, Alexander Pushkini zinte vendin e parë, ashtu siç ndodh në Francë me Victor Hugon ose në Shtetet e Bashkuara me poetin Robert Frost. Para Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria e nderonte Atë Gjergj Fishtën si poetin më të madh kombëtar. Elita politike dhe intelektuale komuniste e ndryshoi këtë gjendje dhe përveçse u përjashtua nga letërsia shqipe kundër Gjergj Fishtës ata trilluan shpifje më të ndryshme dhe poeti kombëtar u bë lugati më i madh i Shqipërisë. Diktatori shqiptar e quante tradhtar dhe anti-shqiptar. Kështu kishin vepruar edhe me Pjetër Bogdanin dhe shumë prelatë të tjerë të kombit tonë. Pushtuesit nga Veriu dhe Lindja kishin alergji të madhe kundër shqiptarëve të krishterë, sidomos të krishterëve katolikë. Ata kishin vënë në shërbim dhe veprim pjellën më të keqe të racës shqiptare për të shfarosur nga toka arbërore shqiptarët katolikë dhe klerin e tyre. Gjenocidi anti-katolik filloi me dyndjet sllave e otomane, vazhdoi në kohën e lidhjeve të Shqipërisë me Jugosllavinë e Bashkimin Sovjetik, por kulmi i barbarisë anti-katolike arriti gjatë marrëdhënieve me Kinën e Mao Ce Dunit. Nuk e kishim besuar kurrë se rusët dhe kinezët janë aq anti-katolik. Por kjo u vërtetua gjatë vdekjes së Papës Gjon Pali i Dytë, sepse këto dy vende nuk kishin treguar asnjë lloj respekti për vdekjen e Atit të Shenjte dhe bile nuk kishin dërguar asnjë përfaqësues në Vatikan për këtë ceremoni mortore, e pakrahasueshme në historinë e njerëzimit. Revolucioni kulturor i Shqipërisë ishte anti-katolik, sepse përveç rrënimeve të ndryshme ata ndërtuan në Shkoder Muzeun Ateist, që ishte një muze anti-katolik. Sikur të kishte për qëllim ateizmin e vërtetë, muze të tilla mund të ndërtoheshin edhe në qytetet tjera të Shqipërisë.
Pse Diktatori nuk hapi një muze të tillë në qytetin e tij të lindjes në Gjirokastër? E gjithë kjo bëhej për të shëmtuar Gjergj Fishtën dhe Klerin Katolik të Shqipërisë. Fatkeqësisht, në këtë vepër anti-shqiptare dhe anti-njerëzore morën pjesë intelektualët më të shquar të asaj kohe. Duke sharë Fishtën ata krijuan besimin e Partisë për të vazhduar veprimtarinë e tyre. Sot e kësaj dite dëgjon ose lexon shpifje të intelektualëve shqiptare se gjoja poeti ynë kombëtar Gjergj Fishta ka thënë "Ta marrë vesh bota mbarë se Gjergj Fishta szasht shqiptar." Ata që e citojnë këtë varg janë sot shkrimtarët dhe poetët më të shquar të kombit. Janë bile anëtarë të dy akademive kombëtare. Këtë shpifje të trilluar nga intelektualët komunistë e përsërisin edhe shqiptarët që nuk janë të arsimuar. Kjo shpifje është përhapur në popull. Për popujt e qytetëruar poeti kombëtar është ndërgjegjja e kombit. Nuk ka njeri më të ngritur moralisht dhe kombëtarisht se poetët kombëtar. Ata nderohen si njerëz të shenjtë. Për ta ka më shumë monumente e sheshe se për këdo tjetër. Në varrimin e Victor Hugosë në Paris në vitin 1885 kishin marrë pjesë 2 milionë francezë. Emri i pagëzimit i Gjergj Fishtës ishte Zef. Por kur u bë meshtar e ndryshoi emrin e pagezimit dhe mori emrin Gjergj për dashurinë e heroit tonë kombëtar Gjergj Kastriot Skënderbeut.

Kush është ai poet, shkrimtar ose intelektual shqiptar që ka hequr emrin e pagëzimit dhe ka marrë emrin e Gjergj Kastriotit? Asnjë shqiptar nuk e ka bërë një gjë të tillë.

Të gjithë e dimë se Gjergj Fishta është satiriku më i madh shqiptar. Satira e tij ka vlera të veçanta për të gjitha shoqëritë njerëzore, sidomos për sistemet demokratike perëndimore. Gjergj Fishta shkroi duke u tallur me të gjithë ata shqiptarë qe nuk e donin dhe nuk e nderonin Shqipërinë. Patër Gjergji vën në thumb të kritikës tregtarët shkodranë të cilët mohojnë atdheun për tzu pasuruar. Personazhet e tij Palokë Cuca e Jaho Begu për pasuri mohojnë fe e atdhe. Në këngën "Metamorphosis" në "Anzat e Parnasit" Fishta thotë:


"Sot për mue Leka e Skënderbegu,
Janë Palok Cuca e Jaho Begu.
Tza dijë Shqypnija
Pra, sheklli mbarë
Se ma mbas sodit
Unë szjam Shqyptar
Kur tzmzleverdisin
Un kam me shndrrue
Sa herë tzdue fisin
Kështu, kam me ra
Un nzmbrame Grek,
Kam me ndjehë nznesret
Shkja ja Zejbek.
Luftët e Kastriotit
E tzDukagjinit Un kam me i mbajtun
Për dokrra hinit"
Edhe njeriu më i paarsimuar mund tzi kuptojë këto vargje satirike. Gjergj Fishta e kishte fjalën për Jaho Begat e Palokë Cucat e Shqipërisë. Titulli i këngës tregon se si shqiptarët ndryshonin qëndrimet e tyre kombëtare për tzu pasuruar. Poeti ynë kombëtar në mënyre absolute nuk e ka thënë këtë për veten e tij. Në asnjë çast nuk e ka menduar një gjë të tillë. Nuk ka qenë aq i dobët moralisht. Deklarata të tilla mund të bënin vetëm tregtarët matrapazë e jo poeti më i madh i Shqipërisë. Ai ishte intelektuali më i nderuar i kombit dhe gëzonte respekt brenda e jashtë atdheut. Nga ana tjetër klerikët katolikë të Shqipërisë, bile edhe ata që nuk kanë qenë në nivelin kulturor të Gjergj Fishtës nuk e kanë mohuar fenë e atdheun as para dënimeve me vdekje. Kleri Katolik Martir i Shqipërisë është i njohur për qëndresë. Kujtojmë në këtë rast Mikel Koliqin. Atë Gjergj Fishta nuk ishte aq i dobët nga karakteri që ta mohonte atdheun, siç pohojnë komunistët bile sot e kësaj dite. Me këto shpifje dhe sharje shumë prej tyre u ngritën lart dhe në vend se tani tzi kërkojnë falje ende vazhdojnë këtë avaz. Mbahen për të ditur, por janë të dobët në shpirt, pjellë e diktaturës më çnjerëzore. Gjergj Fishta ishte gjithmonë gati për flijim, siç tregojnë vargjet:


"E në kjoftë se lypet prej szhyjnueshmes Mri,
Qi flije tzbahet ndozi shqyptar mztherore,
Qe, mue tek mzkeni, më merrni e mzbani fli
Për Shqyptari me shue çdo mëni mizore!"
Para Luftës së Dytë Botërore shqiptarët e Shqipërisë i mësonin përmendësh veprat letrare të Gjergj Fishtës. Kemi takuar dhjetëra të tillë në Shtetet e Bashkuara, bile shumica ishin nga viset jugore të Shqipërisë. Periudha komuniste shqiptare rrënoi shumë vepra të mëdha, por rrënimin më të madh e bëri kundër Gjergj Fishtes. Sjelljet e tyre barbare do të kenë pasoja për një kohë të gjatë. Ai është përjashtuar nga universi shqiptar dhe është tepër vështirë për ta kthyer përsëri në këtë univers. Propaganda komuniste ka bërë efektin e duhur. As periudha pas komuniste nuk ka qenë e suksesshme të rivendosë Atë Gjergj Fishtën atje ku meriton. Një vepër e tillë kërkon përkushtim serioz. Përderisa poeti ynë kombëtar Gjergj Fishta të mos vendoset atje ku meriton ardhmëria jonë vihet në dyshim.

* Koha Javore *

[Don Alberti]

Dy lutjet e Fishtës krerëve të fashizmit


nga Elsa Demo

At Gjergj Fishta i drejtohet me dy letra Benito Mussolinit dhe më pas të quajturit Duçe në vitet 1934 dhe 1940. Në të parën ai lutet që vepra e tij në shtatë vëllime të botohet e plotë në Itali dhe në të dytën që qeveria italiane të mbështetë studimet albanologjike. Në letrën e tretë, e vitit 1939, Fishta i shkruan mëkëmbësit të mbretit Viktor Emanueli III, Franceco Jacomonit: Shpëtoni Norbert Joklin. Jepini një vënd në Shqipëri. Duke kërkuar në dosjet e gjysmës së parë të shekullit të XX dokumente arkivorë në Arkivit Qendror të Shtetit për një figurë që kishte patur rol të rëndësishëm si intelektual dhe diplomat kësaj kohe, emri i tij ndeshej dhe brenda kapakëve ku ruhet korrespondenca e At Gjergj Fishtës nga viti 1931 deri në fund të jetës. Zarfi i kreut mban brenda dy letra që kleriku françeskan ia pat dërguar Benito Mussolinit dhe më vonë po të njëjtit, njeri të pushtetshëm, kreut të fashizmit të vetëquajtur Duçe.

Letra e parë niset nga Livorno në vitin 1934. Është e shkruar italisht, herë-herë me fjalë jo të italishtes së sotme të cilën po e botojmë për herë të parë të përkthyer duke u munduar ta sjellim në një variant geg. Fakti që e bën me interes botimin e kësaj letre është kërkesa e Fishtës (1871-1940), nisur nga pozitat e shkrimtarit dhe klerikut.
Duke ndjerë se nuk i mbetej shumë për të jetuar, ai i kërkon Mussolinit që vepra e tij të botohet e plotë dhe “e paraqitshme”, gjë që nuk mund ta bëjë Urdhri Françeskan, as Provinca e Fishtës. Dhe të ardhurat nga shitja e veprës t’i kalojnë kësaj province.
Deri në atë kohë dijetari shqiptar thuajse e kishte mbyllur ciklin e gjithë krijimtarisë së tij, pavarësisht rishikimeve të mëvonshme. Lutja konsiston në botimin e të shtatë vëllimeve të veprës ku përfshihen poezia ajo epike me “Lahutën e Malcisë”, lirika, drama, satira politike dhe sociale, proza, përkthimet nga Iliada, Molieri etj..

Benito Mussolini, njeriu që shpalli i pari idetë fashiste, do të angazhonte qysh me bërjen publike të këtyre ideve, intelektualë, artistë e shkrimtarë të njohur italianë. Ishte e njohur lakmia e tij si shkrimtar dhe gazetar. Në fillimet kishte punuar si redaktor i gazetës socialiste milaneze “Avanti” dhe 1915 krijoi gazetën e tij “Populli i Italisë”. Pra kishte një karrierë si gazetar dhe nisi të zhvillojë idetë që u bënë njohura si Fashizëm deri në mars 1919 kur krijoi Partinë Kombëtare Fashiste. Mesi i viteve ’30 është i begatë për popullaritetin që fiton mes italianëve. E para gjë që e bëri hero italian Mussolinin duke i dhënë jehonë emrit dhe rolit të tij në arenën ndërkombëtare ishte konflikti në zonën kufitare ndërmjet Greqisë dhe Shqipërisë. Ai nisi në këtë zonë përfaqësinë e tij në Komisionin Ndërkombëtar dhe në gusht 1923, të gjithë italianët u gjetën të vrarë në territorin grek.

Kujtojmë se në këtë hark kohor të viteve ’30, At Gjergj Fishta ndodhej në Itali, pasi përndiqej nga regjimi i mbretit Zog.

Në letrën e 27 prillit të vitit 1940 e cila ashtu si e pra mban edhe vitin përkatës fashist, viti XVIII, ai i drejtohet nga Roma tashmë Udhëheqësit – Duçe. Në këtë letër të shkurtër i shkruan për prof. Gino Bottiglioni-n i Universitetit të Bolonjës që në atë kohë ishte thirrur nga Akademia Italiane – anëtar i kësaj Akademie Gjergj Fishta u bë në 1939 – e ngarkuar me misionin për të promovuar studime në të gjitha fushat e dijes dhe për të drejtuar të rinjtë studentë. “Qendra jonë e Studimeve Shqiptare do donte një impuls të dukshëm nga profesori i Universitetit të Bolonjës ku me iniciativën e tij, po organizohet një grup të rinjsh veçanërisht i përkushtuar ndaj albanologjisë”. Për këtë Fishta “guxon” t’i drejtohet Duçes dhe “gjykimit të tij të ndritur” për t’u gjetur një mënyrë që ta shtyjë më tej këtë nismë.

Dosja e korrespondencës së Fishtës përmban vetëm letrat që ai ka dërguar dhe nuk mund të thuhet nëse këto dy kërkesa-lutje morën ndonjëherë përgjigje të drejtpërdrejtë nga kreu i fashizmit.

Letra e tretë është ndoshta më me interes se dy të parat, pasi arsye për lutje drejtuar Françesko Jakomonit, mëkëmbësit të mbretit italian të shqiptarëve, Viktor Emanuelit, është shpëtimi nga vala e holokaustit në prag, albanologun Norbert Jokl. Ky themelues i albanologjisë moderne, profesor në Universitetin e Vjenës kishte botuar tashmë “Studime mbi etimologjinë dhe fjalëformimin e shqipes” dhe “Kërkime gjuhësore - kulturohistorike nga fusha e shqipes”. Kishte lidhje të ngushta me intelektualë shqiptarë të asaj kohe Faik Konicën, Aleksandër Xhuvanin, Ernest Koliqin dhe Gjergj Fishtën. Thuhet se në vitin 1937 kishte vizituar një herë të vetme Shqipërinë ku me rastin e 25-vjetorit të shpalljes së pavarësisë, u nderua me çmimin “Urdhni i Skënderbeut”. Dhe tani nën terrorin e Hitlerit Shqipëria shihej si vend i shpëtimit të tij për shkak të origjinës hebreje. Për këtë dihet që intelektualët shqiptarë bënë të pamundurën ta ndihmonin. Në tetor 1941 Ernest Koliqi i ishte drejtuar me një letër konsullit shqiptar Nikollë Rrota në Vjenë ku e njoftonte se kishte angazhuar profesor Joklin si organizator të bibliotekave të Shqipërisë me një rrogë mujore prej 600 frangash ari. Albanologu mendonte të shkonte në Shqipëri e të merrte me vete edhe bibliotekën e tij personale. Nga letra e Fishtës mësojmë se Shqipëria ishte vërtet vendi që u tregua i gatshëm ta strehonte, por Jokl-i kërkonte të nisej drejt Amerikës. Letra drejtuar Jakomonit, e nisur nga Shkodra, është e datës 23 shtator 1939. Shqipëria ishte pushtuar në 7 prill 1939 nga Italia fashiste. Në 12 prill Viktor Emanueli III u shpall mbret i Shqipërisë dhe shqiptarëve dhe Francesco Jacomoni (ish ambasador i Italisë në Shqipëri) u bë mëkëmbës i tij me të cilin qeveria e re shqiptare nën drejtimin e Shefqet bej Vërlacit, nënshkroi një sërë marrëveshjesh. Kjo ishte situata në vend kur kërkohej shpëtimi i Jokl-it. Fundi është tragjik. Ky njeri u arrestua nga Gestapo në 4 mars 1942 në banesën e tij Vjenë. Po ky vit shënohet si vit i vdekjes së albanologut.


Letra e Fishtës për Benito Mussolinin


Livorno 10 korrik 1934
12 Via delle Galera


Shkëlqesisë së tij
Benito Musolini,
kryetar i së Ndritmes qeveri mbretnore t’Italisë, Romë

Shkëlqesi,
në periudhën e gjatë prej dyzet vjetsh veprimtariet fetare e kulturale në Shqipni kush ju shkruen ka prodhue një vepër letrare në gjuhën shqipe qi e ndame simas natyrës të formës e të llojeve të ndryshme të argumenteve të trajtueme do t’përfshihej në shtatë volume në format gjashtëmbëdhjetsh - gjashtë në vargje e nji në prozë - me nji mesatare prej 300 faqesh sejcila. I shkuem në moshë siç jam, due me gjithë zemër, me e pa të rishtypme kët vepër në nji botim homogjen e t’paraqitshëm. As Urdhni Françeskan, as Provinca jeme nuk i kanë tash për tash mjetet për kët qëllim. Me besim pra, i drejtohem Shkëlqesisë tuej duke iu lutun që kjo e Ndritme Qeveri Mbretnore e Italisë me bujarinë e saj të naltë, mirësisht t’më akordojë t’ardhunat e nevojshme për rishtypjen e kësaj vepre teme letrare. Vepra do t’shtypej n’Itali e mund të dorëzohet brenda tetë muajsh. Meqenëse në kët mënyrë çmimi i veprës mund të ulej ajo do të mund të shpërndahej ma gjanësisht ndër popullin shqiptar. T’gjitha të ardhurat materiale që mund të rrjedhin nga ky botim do t’i derdheshin ekskluzivisht provincës françeskane t’Shqypnisë qi kaq nevojë ka për ndihmë. Si françeskanët ashtu edhe intelektualët e Shqypnisë do të ruanin në kujtim të përjetshëm kët bujari kaq të naltë që me besim unë ia lus të ndritmes qeveri mbretnore t’Italisë.


Ndërsa ju shkruej,
Shkëlqesisë Tuej

Ju falenderoj
At Gjergj Fishta


__________________________________________________

Letra drejtuar Francesco Jacomonit


Shkodër, 23 shtator 1939
XVII


Shkëlqesisë së tij
Françesko Jakomonit
Mëkëmbësit
Tiranë

Shkëlqesi
Duke marrë parasysh se më i miri filolog i gjallë i gjuhës shqipe në Evropë, është profesor Norbert Jokl me kombësi hebreje, i cili para Aushvicit ishte bibliotekan i Universitetit të Vjenës dhe profesor i Filologjisë në të njëjtin universitet, tani më shkruajnë nga Vjena se autoritetet lokale kanë njoftuar për këtë albanolog të shquar, të largohet brenda 30 ditëve nga territori i Rajhut.

Ai është tashmë i pamartuar dhe me një fat të përulur. Për këtë, natyrisht, duhet bërë më e mira, për t’i gjetur një vënd, kudo qoftë, sa për të jetuar. Duket se dëshiron të transferohet në Amerikë.

Shkëlqesi, pa dyshim që do të ishte një fatkeqësi e rëndë për gjuhën kombëtare shqiptare që ky dijetar, me famë evropiane – të cilin unë e njoh mirë dhe që me autoritetin e padiskutueshëm ka mbajtur ngjall interesin e më të shquarve filologë për gjuhën shqipe – që ta lërë Evropën nga zori.

Gjithë kombi shqiptar do t’ju ishte borxhli pamasë nëse V. E do mundej të gjente shtegun, për ta sjellë në Shqipëri, për t’i atribuar, një detyrë, megjithëse jo fort të shpërblyer, në krahasim me famën e tij si shkencëtar dhe filolog fisnik.

Me bindje të plotë se do ta gjykoni me interesim të njerëzishëm këtë propozim timin – që unë e ndiej për ta çuar përpara, në emër të gjithë intelektualëve shqiptarë, gjej këtë rast për t’Ju lutur të pranoni ndjenjat e stimës sime më të vërtetë dhe mirënjohjes së thellë.


Besimtar i devotshëm,
At Gjergj Fishta

[Don Alberti]

Patër Gjergj Fishta akoma i trajtuar si “gogol” Sa keq!


http://zemrashqiptare.net/images/articles/2007_09/1082/u1_fishta_kl.jpg
Patër Gjergj Fishta


nga Mërgim Korça

Këmbëngulja me të cilën vazhdohet të insistohet në drejtim të ruajtjes së shtrëmbërimit të të vërtetave historike por në mënyrë më të sofistikuar, që të duket sa më i besueshëm shtrëmbërimi, parimisht më revolton shumë. Shtysë që t’a trajtoj problemin siç do t’a shihni në vazhdim, u bë pohimi i një personaliteti të mirëfilltë në fushën e studimeve shoqërore i cili së fundi ishte pozicionuar duke thënë pak a shumë ... mos t’i shkojë në mëndje njeriu të shajë personalitetet e shquara të letërsisë tonë se do të nxjerr në dritë disa letra të Fishtës ku ai i shan toskët...
Ky pohim kërcënues, i bërë pikërisht nga ana e një studiuesi, i lidhur me pohime e konsiderata të së njejtës natyrë të bëra nga njerëz me vlera tejet të diskutueshme niveli kulturor, (pavarësisht nga titujt edhe gradat shkencore që mbajnë), më bëjnë të mendoj se kemi të bëjmë me një sindromë e jo më me çfaqje simptomatike. E sindromat, po nuk u trajtuan, çojnë drejtë sëmundjesh të thella e dëndur edhe të pashërueshme.
Hyjmë tashti në temën e mirëfilltë : cili shqetësimi kryesor imi ? Patër Gjergj Fishta, shkrimtari i anatemuar përgjatë diktaturës komuniste, nuk ka qenë as grek, as serb e as kamerunas. Ai ka qenë shqiptar dhe veprat e Tija kanë qenë vepra të një shqiptari të flaktë. Nga ana tjetër shtroj pyetjen : a ka person të përkryer dhe pa gabime në jetë ? Si tha Krishti kur qe fjala të goditej me gurë gruaja e përdalë ? “Le t’a hedhë gurin e parë ai që ësht’i pa mëkatë “. (E doemos askush nuk guxoi t’a godiste mjeranen). Prandaj si të gjithë njerëzit e gjallë, para Fishtës si edhe mbas Tij derisa të shuhet bota, gjithsecili kanë bërë gabime si edhe faje e do të vazhdojnë të bëjnë të tilla. E me që Fishta paska edhe anë të errëta përgjatë jetës së Tij, fjalë është kjo të kërcënojmë se do t’i bëjmë publike ato në qoftë se kritikohen personalitete të shquara të letërsisë tonë ? Është fakt i pamohueshëm se vetëm atje ku ka shumë dritë mund të qëmtohen edhe hije ! Kujt ësht’i zhytur në errësirë nuk i shquhen hijet, por ama as dritë ai nuk ka ! E pra pa dashur t’u themi atyre që kërcënojnë, t’a hedhin ata vetë shikimin prapa e t’a shikojnë udhën e përshkuar prej tyre duke u krahasuar me Patër Gjergj Fishtën e t’a gjykojnë veten e tyre, por vetëm i ftoj të mendohen mirë dhe t’a pyesin veten se kujt i shërbejnë duke vepruar kësisoji me një personalitet shqiptar i cili ka fituar respekt e konsiderata ndërkombëtare ? Ky kërcënim për t’i a hedhur në fytyrë një qëndrim të gabuar një personaliteti të tillë, është qëndrim që i ka hije vetëm një kategorie shqiptarësh : Piros Dimas-ve (ish Pirro Dhima) me shokë ! Nga ana tjetër problemi, në themel, nuk është as të fshihen e të mbulohen fakte e bëma të lidhura me jetën e cilitdo, por kryesorja është këto të studjohen e të analizohen lidhur me kohën si edhe rrethanat kur u përjetuan. Por ama në asnjë mënyrë të mos trajtohen si kërcënime. Ky, po, është faj dhe faj i rëndë !
Personalitete poliedrike përmasash si ai i Patër Gjergj Fishtës, për qëllime pragmatiste politike të caktuara, u anatemuan përgjatë gjithë periudhës diktatoriale pa i u njohur atyre asnjë meritë qoftë kombëtare, artistike apo qoftë edhe shkencore. I zi u etiketua Patër Gjergji dhe u luftua si i tillë. As që pranohej të shquhej një e mirë sado e vogël tek Ai ! Dhe e keqja më e madhe qe se për t’a mbështetur këtë qëndrim lloj, lloj shtrembërimesh u sajuan rreth Tij si edhe veprës së Tij ! Kjo qe një taktikë, një direktivë partie.
E njejta gjë u bë me figurën e Mustafa Merlika Krujës. Nuk i mohohet dot atij se qe bashkënënëshkrues i Aktit të Pavarësisë në Vlorë. Pa as më të voglin dyshim Mustafa Merlika Kruja ishte gjuhëtari më i shquar ndër bashkëkohësit e tij, por në asnjë tekst të botuar gjatë periudhës diktaturës s’është zënë në gojë ky fakt. Kurse, për interesa politike të ngushta të regjimit komunist, figura e Mustafa Krujës u etiketua vetëm si fashist e si kuizling, akuza edhe këto vetë shumë të diskutueshme !
Vazhdojmë me fizikantin Selaudin Toto të cilit i qenë pushkatuar dy vëllezërit si antimonarkistë, vetë qe internuar nga fashizmi italian e pastaj, kur pa asnjë faj dënohet me vdekje dhe pushkatohet nga diktatura komuniste, dhunshëm i harrohet emri edhe si fizikant. Po ky nuk qe fizikant, dhe aq. Ishte nxënës i shquar i të madhit Enrico Fermi që me këmbëngulje desh t’a mbante në grupin e asistentëve të tij kurse Selaudin Totua nuk e pranoi karrierën e shkëlqyer që i hapej ... sepse desh të vinte e t’i shërbente Atdheut (që ia hëngri kokën).
I solla shëmbujt e mësipërm vetëm me vetëm që të sqaroj sadopak se sa e dëmshme është për interesat kombëtare t’i trajtojmë figurat e shquara të kombit tonë nisur nga mllefe edhe pasione që në themel kanë arsye politike e këto pastaj mbështeten nga njerëz të pakarakter dhe që ushqejnë cmira profesionale.
Vazhdojmë tashti me argumentin tonë të fillimit, Patër Gjergj Fishtën. Përse u anatemua Patër Gjergji nga diktatura ? Përse u bë e pamundura që atij vigani të kombit as mos t’i zihej në gojë emri i Tij ?
Të shumta ishin fajet që ai mbarte mbi kurriz : së pari, qe intelektual i shquar klerik. Nga ana tjetër, ishte ai që hodhi në letër nëpërmjet vargjeve të Lahutës Malcís “Historin’e Shqipërisë” në marrëdhënjet e saj me fqinjin tonë verior sllav duke trajtuar një periudhë kohore që nga 1858-ta e deri më 1913 me frymën e së vërtetës e duke e skalitur e nxjerrë në pah shovinizmin serb ashtu siç ishte me të gjitha atavizmat e tija antishqiptare. Si klerik ai domosdo ishte edhe antikomunist sepse e njihte mirë e me themel si ideologjínë komuniste e gjithashtu edhe bindjet e skajëshme ateiste të përkrahësve të saj. Patër Gjergji pikëpamjet ateiste që kishin filluar e përhapeshin në Shqipëri mbas Luftës I-rë Botrore e deri në vitet kur filloi Lufta e II-të, i kish përcaktuar si “ Të mishnuemt e ateizmit mâ të rafinuem t’Oksidentit e i egërsísë mâ të ftoftë t’Orientit “. E me që të gjitha virtytet e Patër Gjergjit duheshin kthyer në faje të tij, u përdor edhe helmi i mashtrimit djallëzor duke e akuzuar si antikombëtar e gjithashtu edhe si fashist.

Për hir të së vërtetës, në vijim, t’i hedhim një sy fluturimthi pikave më kulmore të veprimtarisë patriotike të Patër Gjergjit, e pastaj japim edhe përgjigjet e mirëfillta.
I referohemi studiuesit të madh arbëresh Gaetano Petrotta i cili ka pohuar : Fishta është ndër të parët e më të mëdhenj atdhetarë të cilët në kohët më të vështira bënë çmos për t’a mbajtur gjallë lëvizjen kombëtare kundër dhunës barbare të qeverisë turke, kundër lakmísë dhelparake serbe dhe kundër propagandës greke. Kudo që ishte çështja e Shqipërisë, At Fishta gjëndej aty pranë e, ku me vepra e ku me shkrime, sidomos me poezinë e gjallë të vetën, zgjonte prej gjumit më të plogështit dhe mbante gjallë gjithmonë shpresën e ardhmërisë.
Duhet thënë që në fillim se prof. Petrotta nuk i kishte të pambështetura konsideratat e tija për At Gjergjin, por ishin veprat si edhe veprimtaría e prelatit të madh që e çuan studjuesin e madh arbëresh në këto përfundime. T’i shikojmë.
Për Patër Gjergjin nuk kish të ndalur përkushtimi atdhetar : kur e ardhmja e kombit të Tij ishte e rrethuar nga një mjegullnajë krejtësisht e turbulltë edhe kur Bismarku Shqipërinë e shihte si “ një shprehje gjeografike ” duke shtuar edhe “ ... shqiptarët as gjuhë të tyre të shkruar nuk kanë … “ Ai e kuptoi se asnjë përpjekje për themelimin e shtetit shqiptar nuk mund të kishte sukses në qoftë se nuk hidheshin themelet e gjuhës shqipe të shkruar. Sot, të folurit edhe të shkruarit shqip brënda kufijve shqiptarë, duket si një gjë krejtësisht normale. Mirëpo duhet të kthehemi në vitet e para të kapërcyellit shekujve të XIX-të si edhe të XX-të (gjë të cilën ne nuk e konceptojmë dot sot), dhe të përjetojmë atë që e ka përcaktuar me një pohim sa lakonik e gjithashtu kuptimplotë studjuesi i thellë i historisë dhe i gjuhës shqipe, Mustafa Merlika Kruja “... nën sundimin tyrk, kur filluen me na u çelë syt neve, shkrimi e këndimi shqip përbânte nji delikt kundra shtetit.”
E pra, në ato kondita, kur pushtuesi otoman rrekej me çdo mjet t’a pengonte popullin tonë mos t’a lakmonte pavarësínë e Shqipërisë e gjithashtu mos t’i binte mbrapa lavrimit të gjuhës shqipe që e ka mbajtur gjithmonë në këmbë ndjesínë e kombësísë, Patër Gjergji me të gjitha fuqít’e Tija i luftoi këto qëllime të prapta t’armikut ! E tërë veprimtaría e Atë Fishtës kishte si shtysë idealin e mbarë jetës Tij që qé Shqypnía zojë n’védi mrenda kufîjve ku flitet shqyp ! Dokumentim i këtij përkushtimi është fakti se si në bashkëpunim me atdhetarin e shquar, Abatin e Mirditës Imzot Prengë Doçin, si edhe të mbështetur nga atdhetarët e tjerë si Ndoc Nikaj, Pashk Bardhi, etj. në vitin 1899 themeluan shoqërinë letrare “Bashkimi “ ku Imzot Fishta, duke qenë krahu i djathtë i Abatit, ishte anëtari më aktiv. Pikërisht alfabeti i gjuhës shqipe, i formuluar si alfabet shkencor, qe vepër e shoqërisë letrare Bashkimi e prandaj Patër Gjergji, i cili ishte ndër krijuesit e këtij alfabeti, në nëntorin e vitit 1908, duke i peshuar edhe drejtpeshuar të gjithë këta faktorë, u bë njeri nga nismëtarët e Kongresit të Manastirit. Ai e shihte qartë se nuk kishte si të bashkohej kombi ynë në një shtet të mirëfilltë kur gjuha e tij shqipe të shkruhej me “kirilicat” e Kirilit apo me “krrabat” osmane që për më se 500 vjet u kishin ngecur në fyt shqiptarëve ! Zgjedhja e tij si Kryetar i Komisísë së Alfabetit Shqip flet qartë për ndikimin e madh bindës që ai pati ndër pjesëmarrësit e Kongresit dhe me ndikimin e personalitetit të Tij alfabeti i shoqërisë letrare Bashkimi, me shumë pak ndryshime, u shpall pastaj nga Kongresi i Manastirit si alfabeti zyrtar i gjuhës shqipe ! Pra, Patër Gjergji, lojti rol kryesor duke u bërë pjesë e rëndësishme e asaj kryeure që lidhi Rilindjen tonë Kombëtare me Pavarësinë e Shqipërisë, në atë kapërcyell shekujsh !
Patriotizmi i Tij shquhet dukshëm edhe në lidhje me dasínë fetare të cilën fqinjët shovinistë, (së bashku me mungesën e gjuhës së shkruar), i konsideronin armë të mprehta dhe prova evidente të mosekzistencës një kombi shqiptar. E pikërisht për t’iu kundërvënë këtyre insinuatave që në kancelerit’e Europës kishin zënë vënd, më 1913-ën, në shënjë revolte kundra Fuqive Ndërkombëtare që e mbanin të pushtuar Shkodrën, Patër Gjergji do të ngrinte Flamurin Shqiptar në Kishën e Gjuhadolit. E, në shënjë vëllazërimi dhe solidarizimi mes muslimanëve dhe katolikëve, do të lidhte me një banderollë dritash Kishën me minaren e Xhamisë së Fushë Çelës. Çuan atëherë “qeveritarët e huaj” dërgatën e tyre që mes kërcënimesh frikësuese urdhëruan uljen e flamurit por “Frati trim” me ironinë e Tij të guximshme i dërgoi mesazhin e Tij sundimtarit të Shkodrës, admiralit britanik Sir Cecil Borney ku mes të tjerash i shkroi : “Flamuri jonë e ka për ndérë të gjuhet prej topash t’ huej”. Dhe admirali vërtet që nuk iu përgjigj letrës Atë Fishtës por ... as nuk dërgoi forca t’ia ulnin flamurin!
Patër Gjergji qe ai që pohonte botërisht:

Si t’kshtênë, si muhamedan, / Shqypninë s’bashkut t’gjith e kan,
E prandej t’gjith do t’qindrojmë, / Do t’qindrojm’e do t’luftojmë,
Kem m’u bâ kortarë-kortarë, / Priftën, fretën, hoxhallarë
Për Shqypní !

Pa le pastaj kur Patër Gjergji derdhte mllefin e Tij të skajshëm kundra gjith’atyre që nuk punonin për të patur një Shqipëri të fortë. U sulet prelati atyre me forcë që luftëtarët më të ashpër do t’ia kishin zilí e nuk ndalet as para mëkatit të agresivitetit edhe ndaj vetë Perëndisë, e thotë :
O Perendi a ndjeve, / tradhtarët na lane pa Atdhé.
E Ti rrin e gjuen me rrfé, / lisat n’për male kot !
Kurse kur vjen puna tek gjuha e Tij amtare, meshtári patriot shkruan vargje që për nga lirika e tyre mund të quhen me plot gojën tipike e në vazhdim ata përfundojnë me një dramaticitet të përkryer, vërtet shëmbullor :

Porsi kânga e zogut t’verës, / Qi vallzon n’blerim të prillit;
Porsi i âmbli fllad i erës, / Qi lmon gjit e drandofillit;
Porsi vala e bregut t’detit, / Porsi gjâma e rrfés zhgjetare,
Porsi ushtima e njaj tërmetit, / Njashtu â’gjûha e jonë shqyptare.

E pastaj vazhdon Poeti me një vrull të shquar patriotik edhe thotë:

Prá, mallkue njaj bir shqyptari, / Qi kët gjûhë të Perendis
Trashigim qi na la i Pari, / Trashigim s’ia lên ai fmis;
Edhe atij iu thaftë, po, goja, / Që përbuzë kët gjûhë hyjnore;
Qi n’gjûhë t’huej, kur s’âsht nevoja, / Flet e t’vetën lên mbas dore.

Por Patër Gjergji aq sa ishte patriot i skajshëm, aq me takt dinte edhe të shkruante. Homeri i kombit tonë, (siç e ka quajtur albanologu gjerman Maksimilian Lambertzi), në vargjet e Lahutës Malcisë, nuk i lejoi vetes në asnjë rast të çfaqeshin as armiqësítë klasore, as dasítë e fiseve e aq më pak çfaqjet e fanatizmit. Ylli Polar i Tij qe : “Mâ s’parit të bâhej Shqypnija, mandej ajo të zbukurohej e të stolisej !” Për atë “Lahutë” të përbërë nga 30 këngë të gjata me kompleksivisht 16.838 vargje, të cilat përshkohen nga hove dhe shpirt luftarak, e që janë të mbushura me burrní, njomësí si edhe limontí njëheresh, Poeti punoi jo pak por 30 vite !
Vijmë tashti tek akuza e komunistëve se Patër Gjergji qe antikombëtar.
Si provë e kësaj fajësíe janë paraqitur vargjet e Tija tek “Metamorphosis” e Ânzave të Parnasit ku autori shprehet :
T’a dijë Shqypnija / Pra, e shekulli mbarë
Se mâ mbas sodit / Un s’jam shqyptar.

Duke e gjykuar tashti akuzën si edhe ata që e mbështesnin akuzën e tyre në këta vargje, mundësítë janë dy : ose keqdashje e skajëshme si pasojë e urrejtjes së paprincip ndaj një kollosi të patriotizmit si edhe kulturës, ose injorancë aq e pakufíshme sa që vetë Patër Gjergji, Patër Anton Harapi ose Baba Rexhebi me të gjithë atë plejadë kollosësh ... do t’i mëshironin ! Sa i takon keqdashjes, nuk kemi pse të merremi me të si edhe me bartësit e saj, do të qe kohë e humbur. Sa i takon padíjes së të gjithë atyre që mendojnë se janë në gjëndje t’a gjykojnë kollosin Fishtë duke i lexuar vargjet e Tija pa asnjë bazë përgatitjeje, e ndjej për detyrë t’u shpjegoj se në “Metamorphosis” autori evokon ndërrimet apo kuptimin e anasjelltë duke marrë si shëmbull kryeveprën e poetit të madh të Romës lashtë, Ovidit. Kurse, shprehur pa krahasime simbolike, me ata vargje Poeti shpreh zemërimin e Tij skajor dhe nxjerr mllefin e grumbulluar brënda shpirtit të Tij patriotik kundra bashkatdhetarëve shqiptarë të kohës, dallkaukë e mjeranë ! E për t’ia paraqitur thjeshtë edhe qartë lexuesit vullnet-mirë idén’e Mjeshtrit Fishtë, aq sa i ka lartësuar Ai virtytet e besës edhe burrnisë së shqiptarit në apoteozën e Lahutës, po aq e ka fyer, tallur edhe poshtëruar në Anzat e Parnasit vesin si edhe përçudnimin e virtyteve shqiptare nga ana e njerëzve të pakarakter !
Akuza tjetër, e propaganduar me harsh mes katër erërave nga diktatura komuniste, qe se Fishta ishte fashist sepse pranoi të bëhej anëtar i Akademisë së Shkencave të Italisë e domosdo duke u bërë kësisoji ithtár i fashizmit, e miratoi pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste.
Argumentet për t’a hedhur poshtë këtë akuzë janë të shumta. Mjafton që lexuesi objektiv i këtyre radhëve të gjykojë me logjikë të paanëshme faktet që do të paraqiten e pastaj, po deshi të thellohet e të qëmtojë më thellë, të tëra i gjen të dokumentuara ndër arkiva.
Qeveria fashiste italiane, me dekret mbretëror, e dekoroi Patër Gjergjin me dekoratën më të lartë që akordonte ajo. Ky qe hapi i palës italiane për t’a heshtuar zërin e fratit françeskan i cili me vargjet e tija patriotike mbushte zemrat e shqiptarëve. Dhe reagimi i Patër Gjergjit ndaj kësaj fyerjeje që i bëhej personalitetit të tij n’aspektin patriotik, (siç e mendoi Ai), qe i menjëhershëm : E refuzoi t’a pranonte dekretin mbretëror duke u shprehur : Kjo dekoratë nuk âsht për mue !
Në vijim Akademia Italiane, anëtarë të së cilës ishin personalitete nga më të shquarat në botë, shumë edhe lauratë të çmimit Nobel, ngarkon Atë Agostino Gemellin, Rektorin e Universitetit të Zemrës së Krishtit në Milano dhe mik i Patër Gjergjit, të merrej vesh me të në se Ai pranonte t’emërohej anëtar i Akademisë. Dhe Atë Gjergji pranoi, ndonëse dekoratën e fashizmit e ktheu mbrapsht. Ai pranoi së pari, sepse një pjesë e madhe e akademikëve ishin të njohur si antifashistë duke filluar që nga filozofi Benedetto Croce, kompozitori i famshëm Pietro Mascagni, Maestro Perosi, vetë Atë Agostino Gemelli e të tjerë me radhë. Kurse nga ana tjetër Ai u pohoi studentëve të Tij e ndërmjet tyre edhe Atë Danjel Gjeçajt që e ka publikuar se “ ... kurkush nuk thotë se aj qi e pranon çmimin Nobel u bâ suedez ... e në luftë s’pëvetë kush se ç’fabrike i ke armët, por se si i ke përdorë ato ... un sot për sot si akademik mund vyej mâ shum për Shqypni ... ” Edhe vetë Ati i Shënjtë Papa Piusi i XII-të, (i cili dihet se nuk qe fashist), gjatë pritjes që i akordoi Patër Gjergjit në vitin 1940, mes të tjerash i tha : “ ... Emnimi yt si akademik i Italisë âsht nji nderë për Fé edhe për Kombin t’ând.”
Vijmë tashti tek një fakt tjetër tejet kuptimplotë. Nga data 10 dhjetor 1940 Mjeshtri po përjetonte ditët e spasme të jetës Tij. E viziton Arqipeshkvi i Shkodrës, Imzot Gaspër Thaçi, dhe Fishta i thotë :
“Nuk po më vjen keq se po des, mbasi të gjithë atje do të shkojmë, por po më vjen e rândë se tânë jetën e kam shkri për të pa nji Shqipni të lirë e në vedi, ndërsa sot po e lâ të shkelun prej ushtrive të hueja.”
Edhe kur u varros, arkivoli i Patër Gjergjit, simbas dëshirës Tij, u mbulua me flamurin kombëtar autentik të Dedë Gjo’ Lulit, flamur pa sopatat e Liktorit të qindisura mbi të, (të cilat u hoqën kur Mustafa Merlika Kruja e vuri këtë si njerin nga kushtet e tija, kur pranoi të formonte qeverinë e tij).
Mendoj se me të gjitha këto argumente, të cilave studjuesi i mirëfilltë dhe pa komplekse politike mundet t’u gjejë edhe dokumentacionin mbështetës arkivor, hidhen poshtë të gjitha akuzat çpifëse edhe dashakeqe ndaj Poetit tonë Kombëtar, Patër Gjergj Fishtës !
Para epilogut të këtij shkrimi, nuk mundem mos të radhis pohimet e disa prej personaliteteve nga më të shquarat të kombit tonë që janë shprehur duke e vlerësuar Atë Gjergjin dhe veprën e Tij.
Profesor Eqrem Çabej, pa asnjë mëdyshje ndër studjuesit më të thellë të gjuhës shqipe, ka pohuar në një kartolinë të cilën ia pat dërguar Lasgush Poradecit : “ Lexova Lahutën e Malcisë dhe u mahnita. Jam gati të bëhem katolik për hir të Fishtës . “
Profesor Kostaq Cipua na e ka pohuar në klasë : “… tek vepra e Fishtës shkriheshin në një atdhedashuria me mjeshtrinë poetike. “ Profesor Cipua gjithashtu është shprehur me shkrim duke e quajtur Atë Gjergj Fishtën, “Patriarkun e letrave shqiptare.”
Sejfulla Malëshova është shprehur në shtyp: “... mëndjes së fuqishme të Fishtës Shqipëria duhet t’ia dijë poezitë më të mira epike, lirike, dramatike. “

Hafëz Ali Korça, klerik musliman dhe mësues i gjuhës shqipe, shprehej lidhur me Atë Fishtën : “ ... Me këmbënguljen e tij gjuha jonë e lashtë gjeti sintetizim të shkruar … Nuk kam si t’a harroj me sa dashuri më përqafoi dhe më përgëzoi, (kur qemë takuar shumë vite më vonë me Fishtën), që në demonstratën e madhe të Korçës më 1910 kundër shkruarjes së gjuhës shqipe me shkronja arabe, unë bekova shkronjat latine të abecesë shqipe të Kongresit Manastirit dhe thashë edhe një lutje për to …”
Shkrimtari Petro Marko ka thënë : “ Fishta është elefant i mbuluar nga pluhuri gjatë dekadave të regjimit komunist. “
Poeti i i madh Lasgush Poradeci e ka përcaktuar Fishtën “shkëmb i shpirtit shqiptar – Vigan i Kombit. “
Vijmë tashti edhe tek epilogu i këtyre radhëve.
Analistët e indoktrinuar mund të qëmtojnë kalime nga shkrime ose epistolari i Patër Gjergjit ku Poeti i Madh të jetë shprehur pa respekt kundra toskëve. Nuk e ve fare në dyshim. Po studjuesi në fjalë duhet atëhere të bëjë edhe një analizë “sasiore” ku të verë në ballancë sa herë është shprehur Atë Gjergji kundra gegëve e sa herë kundra toskëve. E vetëm kësisoji analistit do t’i rezultojë se në 90 % të rasteve Patër Gjergji ka kritikuar, sharë e shpotitur gegët dhe mjedisin e tyre e vetëm 10 % toskët. Dhe arsyeja është evidente : sepse Gegërínë edhe gegët Mjeshtri i njihte me rrënj’e me themel ! Prandaj jo pa qëllim, nga moría e personaliteteve shqiptare si edhe të huaja që janë shprehur me vlerësime dhe respekt sipëror ndaj Personit si edhe veprës Patër Gjergjit, radhita vetëm pozicionimin e figurave të shquara nga Toskëria të kombit tonë !
Mbas kësaj analize dhe ballafaqimi faktesh historike, vërtet e ndjej veten dishka të lehtësuar, por prap me kokë ulur dhe i dëshpëruar i mbyll këto radhë dhe shtroj pyetjen : përse duhet kërcënuar se po u mundua njeri të kritikojë shkrimtarë tanë të shquar që shkëlqimin e morën me veprat e tyre gjatë periudhës Realizmit Socialist, me vrap do t’u kundërvihen e t’a kritikojnë viganin Fishtë? Pse, frika e nxjerrjes në dritë të hijeve të kollosit Fishtë duhet t’ua evidentojë dritën, që eventualisht kanë, ata shkrimtarë e t’ua fshehë hijet e tyre? Jo zotërinj. E vërteta historike kërkon që drita dhe hijet e secilit jo vetëm të nxirren në shesh por edhe të krahasohen. Ky i vetmi kriter simbas të cilit do të shquhet kush është titan e kush pigmé!

[Don Alberti]

Dita e 23 tetorit të vitit 1871 ishte një ditë e zakonshme në historinë e Shqipërisë së pushtuar nga turku. Asnjë kronikë e kohës nuk shënoi se në një shtëpi të thjeshtë, në Fishtë të Zadrimës, Ndoka i Simon Ndocit ‘ishte shtue me djalë. Kishte lé Zekë Ndoci!’.
Duke e ndërruar këtë emër me emrin e pavdekshëm Gjergj, në kujtim të Heroit Kombëtar e katundarin e vogël fishtjan, në Poet Kombëtar, ai do ta kujtonte kështu daljen e vet në dritë: “Unë jam Gjergj Fishta, djali i vogël i Ndokës, të cilin nana e ka ba me të mendueme!” – thua se s’kishte dalë prej barkut të Prendës së Lazër Kaçit por, si çmos kush, prej trunit të saj.


http://shqiperia.com/foto/Image/revista/Fishta.jpg

Po kush është Atë Gjergj Fishta (1871-1940)?
Figura më e madhe dhe më e fuqishme e letërsisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit të njëzetë, ati françeskan që më shumë se çdo shkrimtar tjetër i dha shprehje artistike shpirtit kërkues të shtetit të ri sovran shqiptar. I dëgjuar e i ngritur lart deri në Luftën e Dytë Botërore si 'poet kombëtar i Shqipërisë' dhe 'Homeri shqiptar', Fishta do të binte menjëherë në harresë kur komunistët morën pushtetin në nëntor 1944. Edhe vetëm përmendja e emrit ishte një tabu për shqiptarët, që zgjati dyzet e gjashtë vjet me radhë. Kush ishte Gjergj Fishta dhe a mund ta mbajë epitetin 'poet kombëtar'edhe gjysmë shekulli më vonë?
Zek Ndoci lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, ku dhe u pagëzua nga misionari françeskan dhe poeti Leonardo De Martino (1830-1923). Ndoqi shkollat françeskane në Troshan dhe Shkodër, ku që fëmijë u ndikua mjaft nga i talentuari De Martino dhe nga misionari boshnjak Lovro Mihaçeviq, i cili i ushqeu këtij çuni të zgjuar dashurinë për letërsinë dhe për gjuhën amtare. Më 1886, kur ishte pesëmbëdhjetë vjeç, Fishta u dërgua nga françeskanët në Bosnjë për t'u bërë meshtar, si dhe shumë djem të tjerë shqiptarë. Në seminaret dhe institutet françeskane në Sutjeskë, Livno dhe Kreshevo, djaloshi Gjergj studioi teologji, filozofi dhe gjuhë të huaja, sidomos latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Kështu, ai po përgatitej për Kishën e për Kombin. Gjatë qëndrimit në Bosnjë ra në kontakt me shkrimtarin boshnjak Gërga Martiq (Grga Martiæ, 1822-1905) dhe me poetin kroat Silvije Strahimir Kranjçeviq (Silvije Strahimir Kranjèeviæ, 1865-1908), të cilët i zgjuan talentin letrar e me të cilët lidhi miqësi. Më 1894 Gjergj Fishta u shugurua meshtar. Me t'u kthyer në Shqipëri në shkurt të atij viti, filloi punën si mësues në kolegjin françeskan në Troshan e më pas si famullitar në fshatin Gomsiqe. Më 1899 ai bashkëpunoi me Preng Doçin (1846-1917), abatin e Mirditës, me prozatorin dhe priftin dom Ndoc Nikaj (1864-1951) dhe me historianin Atë Pashko Bardhi (1870-1948) me të cilët themeloi shoqërinë letrare Bashkimi të Shkodrës, e cila i hyri punës për zgjidhjen e problemit shqetësues të alfabetit të shqipes. Kjo shoqatë dha ndihmesë të madhe për botimin e një numri tekstesh shkollore në gjuhën shqipe dhe të fjalorit shqip-italisht Bashkimi më 1908, ende fjalori më i mirë i dialektit gegë. Në këtë kohë Fishta ishte bërë figurë udhëheqëse e jetës kulturore e publike në Shqipërinë e veriut e sidomos në Shkodër.
Më 1902 Atë Fishta u emërua drejtor i shkollës françeskane në qarkun e Shkodrës, ku shqipja nisi të përdorej, për herë të parë, si gjuhë bazë.
Më 14-22 nëntor 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë letrare Bashkimi. Ky kongres, ku morën pjesë delegatë katolikë, ortodoksë dhe myslimanë nga Shqipëria dhe jashtë saj, u mbajt për të vendosur përfundimisht një alfabet të gjuhës shqipe. Për më tepër, ishte Gjergj Fishta ai që u zgjodh nga kongresi për të kryesuar komisionin prej njëmbëdhjetë delegatësh që do të përcaktonte variantin më të mirë të alfabeteve të propozuara. Pas tri ditë diskutimesh Fishta dhe komisioni vendosën të mbështesin dy alfabete: një formë të modifikuar të alfabetit të Stambollit të Sami Frashërit i cili, edhe pse jo praktik për shtyp, përdorej më gjerësisht në atë kohë, dhe një alfabet të ri latin pothuajse të njëjtë me alfabetin e Bashkimit të Fishtës, me qëllim që shtypja e librave jashtë vendit të bëhej më e volitshme.
Në tetor 1913, gati një vit pas shpalljes së pavarësisë në Vlorë, Fishta themeloi dhe filloi të nxjerrë të përmuajshmen françeskane Hylli i Dritës, e cila iu kushtua letërsisë, politikës, folklorit dhe historisë. Me përjashtim të viteve të turbullta të Luftës së Parë Botërore dhe viteve menjëherë pas saj, 1915-1920 si dhe të viteve të hershme të diktaturës së Ahmet Zogut, 1925-1929, kjo revistë me ndikim të fuqishëm e me nivel të lartë letrar doli rregullisht deri në korrik 1944 dhe ndihmoi për zhvillimin e kulturës gege të veriut.
Nga 5 dhjetori 1916 deri në nëntor 1918 Fishta botoi gazetën e Shkodrës Posta e Shqypniës, një gazetë politike e kulturore e subvencionuar nga Austro-Hungaria në kuadrin e Kultusprotektorat-it, me gjithë që forcat pushtuese nuk para kishin besim te Fishta për shkak të aspiratave të tij kombëtare. Po më 1916, së bashku me Luigj Gurakuqin (1879-1925), Ndre Mjedën (1866-1937) dhe Mati Logorecin (1867-1941), Fishta luajti një rol udhëheqës në Komisinë Letrare Shqype, të ngritur prej austro-hungarezëve me sugjerimin e konsullit të përgjithshëm August Ritter von Kral (1859-1918), për të marrë vendim mbi çështjen e përdorimit zyrtar të drejtshkrimit si dhe për të nxitur botimin e teksteve shkollore në gjuhën shqipe. Pas disa diskutimeve Komisia vendosi me të drejtë që të përdorej dialekti i Elbasanit si një kompromis asnjanës për gjuhën letrare. Ky vendim binte mjaft në kundërshtim me dëshirat e Gjergj Fishtës, për të cilin dialekti i Shkodrës ishte më i përshtatshmi. Fishta shpresonte se koineja shqiptare e veriut së shpejti do të shërbente si normë letrare për të gjithë vendin, ashtu si gjuha e Dantes kishte shërbyer si udhërrëfyese për italishten letrare. Gjatë gjithë këtyre viteve Fishta vazhdoi të japë mësim e të drejtojë shkollën françeskane në Shkodër, me emrin Collegium Illyricum (Kolegji Ilirian) nga viti 1921, i cili ishte bërë institucioni kryesor arsimor në Shqipërinë e veriut. Tani ai ishte edhe një figurë me autoritet në letërsinë shqiptare.
Në gusht 1919 Gjergj Fishta qe sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar që mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris dhe, me këtë cilësi, iu kërkua nga kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumçi (1872-1945) të merrte pjesë në një komision të posaçëm që do të dërgohej në Shtetet e Bashkuara për t'u kujdesur për interesat e shtetit të ri shqiptar. Atje ai vizitoi Bostonin, Nju Jorkun dhe Uashingtonin. Më 1921 Fishta përfaqësoi Shkodrën në parlamentin shqiptar dhe u zgjodh në gusht të atij viti si zëvendëskryetar i tij. Talenti në gojëtari e ngriti mjaft në detyrat e tij si personalitet politik apo si klerik. Në vitet më pas mori pjesë në konferencat ballkanike në Athinë (1930), Sofje (1931) dhe Bukuresht (1932) para se të tërhiqej nga jeta publike për t'ia kushtuar vitet e mbetura urdhrit françeskan dhe shkrimeve të veta. Nga viti 1935 deri më 1938 u zgjodh provincial i Provincës françeskane të Zojës Nunciatë. Këto vite, më të frytshmet e jetës së tij, i kaloi në qetësinë e kuvendit françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, por pa u shkëputur kurrë nga problemet e mëdha qytetase, kombëtare e botërore.
Si poet kombëtar, Atë Gjergj Fishta është nderuar me diploma, çmime e tituj të ndryshëm, brenda e jashtë vendit. Ka marrë Ritterkreuz-in austro-hungarez më 1911, është dekoruar nga papa Piu XI me çmimin Al Merito më 1925, i është dhënë medalja prestigjioze Feniks nga qeveria greke, është nderuar me titullin Lector jubilatus honoris causae nga urdhëri françeskan, dhe është bërë antar i rregullt i Akademisë Italiane të Shkencave dhe Arteve më 1939. Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940. Ndonëse Gjergj Fishta është autor i gjithsej tridhjeteshtatë botimeve letrare, emri i tij është i lidhur në kryesisht me kryeveprën e tij epike, Lahuta e malcís, Shkodër 1937, por jo më pak edhe me Anzat e Parnasit, vepër satirike, ende e pastudiar si duhet, që e larton në majat e satirës botërore. Lauta është një poemë epike historike me 15.613 vargje që vë në qendër luftën për autonomi e pavarësi e, në veçanti, ngjarjet e historisë së Shqipërisë së veriut nga 1858 deri 1913. Kjo kryevepër latrare, e shkruar ndërmjet viteve 1902 e 1909, u ripunua nga autori gjatë një periudhe tridhjetëvjeçare. Është e para ndihmesë në gjuhën shqipe për letërsinë botërore. Botimi përfundimtar i veprës në tridhjetë këngë u paraqit në Shkodër më 1937 në kremtim të njëzetepesëvjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. Me gjithë suksesin e Lahuta e malcís dhe personalitetit të shquar të autorit, kjo vepër dhe të tjera të Gjergj Fishtës u ndaluan pas Luftës së Dytë Botërore kur komunistët erdhën në pushtet. Poema madhore epike, e ribotuar në Romë më 1958, në Lubjanë më 1990, rishtas në Romë më 1991, është përkthyer në gjermanisht (Maksimilian Lamberc), italisht (Imzot Jul Bonati, Ernest Koliqi), e së fundi, edhe në anglisht (Robert Elsie).

* Radio Vatikani *

[Don Alberti]

At Gjergj Fishta i dergoi Francesko Jakomonit duke i kerkuar nderhyrje per shpetimin e albanologut hebre, Norbert Jokel


Shkelqesisë së tij
Françesko Jakomoni
Luogotenente


Shkëlqesi,

Mendoj se ma i miri gjuhëtar i gjuhës shqipe në Evropë, asht profesor Norbert Jokli, me kombësi çifute që, para Anshlusit, ishte bibliotekar i Universitetit te Vjenës e profesor gjuhësie në të njajtin universitet.
Tashti, më shkruejnë nga Vjena, se autoritetet lokale i kanë thanë këtij albanologu të shquem të largohet, brenda 30 ditësh, prej territorit të Raihut.
Ai, tashma, asht i ndrymë, beqar, me një fat mjaft modest. Atij, natyrisht, i duhet të rropatet me gjetë ndonjë vend, kudo të jetë, sa me jetue. Duket se don me shkue në Amerikë.
Shkelqesi, pa dyshim, do të ishte një fatkeqësi e madhe për gjuhën kombëtare shqipe, në qoftëse ky shkencëtar, me famë europiane, që unë e njoh e që, me autoritetin e tij të padiskutueshëm, ka mbajtë gjatë interesin e filologëve ma të përmendun për gjuhën shqipe, të jetë i shtrënguem me braktisë Europën.
Kombi shqiptar, i tani, do t’ju dijë për nder shumë, nëse Shkëlqësia e juej të mund të gjejë mundësinë ta bajë me ardhë në Shqipni, tue i caktue aty një vend, edhe pse jo aq fitimprurës, megjithatë të përshtatshëm për famën e tij si shkencëtar e gjuhëtar i shquem.
Jam i sigurtë se do ta merrni në konsideratë dashamirëse këtë propozim timin, që unë e paraqes në emen të të gjithë intelektualëve shqiptarë.
Përfitoj nga rasti, për t’Ju lutë të pranoni ndjenjat e respektit ma të madh dhe me mirënjohje të thellë.

Shkodër, 23 shtator 1939

I Shkëlqesisë suej
i devoçëm e mirënjohës
P. Gjergj Fishta OFM

[Don Roberti]

Sociologji e satirës së Fishtës




Prof Stefan Çapaliku


Jo si çdo tjetër shkrimtar, Fishta, ka qenë i lidhur me problematikat sociale të vendit të vet. Dhe jo si ne çdo aspekt të krijimtarise se tij, si ne satire, jane rrahur ceshtjet e shoqerise shqiptare. Duke pasur një recepsion të atypëratyshem dhe një horizont të madh pritjeje, vepra satirike e Fishtës ka ndikuar dukshëm ne revizionimin e koncepteve sociale të njerëzve të thjeshtë të Shqipërisë. Kujton At Anton Harapi: ”Kam ndodhe vete aty, kur nji ditë, nji shqyptar këllefit të vjetër, tue ankue per do shperdorime të nierzvet të Shtetit me A.Gjergjin,dote disi me perfundue, se s’ka Shqypni. Fishta don t’ia spjegoje punen, se njerzit e shtetit nuk janë Shqypnija, edhe plaku, për me diftue se kishte mbetë i bindun, i thotë: Po na s’kemi dijtë, more zotni...veç prej jush e kemi xane shka asht Shqypnija!”
Vepra satirike e Fishtës deshmon se ai njihte me se miri dhe kishte kurajon të pasqyronte strukturat dhe funksionet e shoqerise shqiptare, sistemet tona kulturore dhe progresin e regresin tone social. Satira e tij hyn deri tek familja dhe institutet e saj per t’u perhapur pastaj tek grupet fisnore e klanet,tek ekonomia e ndensistemet e tjera të shoqerise,të prona,puna,tregu.Politika eshte një tjeter realitet i satires se Fishtës. Organizimet formale e joformale, burokracia, sistemet politike, qeveria e shteti,preken ne satiren e tij. Fishta,gjithashtu prek strukturat dhe funksionet e demokracise politike, sistemet e partive dhe sitemet elektorale deri të zgjedhjet. Fokuson religjionet, ritet, magjite, grupet religjioze, rangjet dhe klasat sociale,deri tek grupet etnike.
Ideologjia, funksionet dhe difuzionet, ideologjite konservative dhe revolucionare, ndryshimet sociale si rrjedhoje e nderhyrjes se ketyre elementeve, jane po keshtu pjese e rendesishme e satires se tij.
Ai i ka ndjekur me vemendje të zgjuar të gjitha levizjet dhe ndryshimet sociale shqiptare të kohes se tij duke u perpjekur qe,nepermjet kohes se tij,të zbuloje elementet e perjetshem e universal të shoqerise. Ne kete menyre ai eshte bere mesuesi i shqiptareve të të gjitha koheve. Duke mos qene i varur prej mecenatesh, Fishta, ka qene i pavarur ne vezhgimet,trajtimet dhe interpretimet qe i ka bere shoqerise sone. Ai e ka gjetur shoqerine shqiptare ne fillimet e verteta të procesit të urbanizimit dhe ka enderruar një sistem social genuin, gje qe natyrisht ishte e pamundur të realizohej.
Fishta eshte ndoshta unus unicum ne letersine shqiptare persa i takon guximit per ta thene të verteten e forces per ta shprehur ate. Kjo nuk ndodhe vetem ne publicistike a oratori, por edhe ne vepren e mirefillte letrare e posaqerisht ne satire. Raporti mes faksionit dhe fiksionit nuk e pengon Fishten per kete por as lexuesin per ta marre vesh.
Per Fishten permasa me e rendesishme e intelektualit atdhetar eshte të qenurit prezent ne kohen e vet e ne kohen e të tjereve qe do vine me pas, e , të qenurit prezent do të thote të kesh kurajon të thuash të verteten ku dhe kur duhet, haptazi e ballazi, sado e idhte qe të jete, sado tragjike,sado e papelqyeshme per veshet e të tjereve. E kete pozicion të intelektualit Fishta ashtu si ne jeten e tij politike, sociale e private e misheron edhe ne satiren e tij, vecse ne kete të fundit e verteta sociale e politike duke u veshur me petka të fiksionit, çka nenkupton edhe të hiperboles e metamorfozes, behet tejet fshikulluese. Pra nga kjo ane satira e Fishtës duhet shikuar edhe si një instrument qe ka sherbyer per të plotesuar me tej figuren e tij intelektuale.
Shpesh satirat e Fishtës kane lindur si polemika të drejtperdrejta e si pergjigje flakeperflake ndaj ngacmimeve të rastesishme a të institucionalizuara. Por menjehere Fishta ndergjegjesohet mbi ate cfare po shkruan, ndjen se satira e tij po i kalon kufijte e një polemike gazetareske dhe keshtu fillon ti jape atyre dimensione të verteta estetike,duke dimensionuar funksionet iluministe e hedonistike.
Fishta nga natyra eshte opozitar e polemist. Por ne fund të fundit një pjese e krijimtarise se tij satirike, vecanerisht ajo me theks politik, duhet veshtruar edhe ne raport me qendrimet e klerit katolik shqiptar e vecanerisht me qendrimet e urdherit franceskan e provinces franceskane shqiptare ndaj monarkise se Ahmet Zogut.
Sic dihet tashme edhe nga historia, kleri katolik shqiptar e ka kritikuar ashper rregjimin e Zogut jo vetem me fjale e me mjete të tjera demokratike, por ai ne një fare soji edhe ka nxitur levizje popullore kunder ketij rregjimi.
Opozita e klerit katolik ndaj rregjimit zogollian duket qe vjen jo vetem nga tendencat shpesh anadollake qe paraqiste ky rregjim, por edhe si kundevenie e një politike kunder klerikale. Mjaft të themi se ne vitin 1928 u arrit një marreveshje per organizimin e një kryengritjeje mbarekombetare nga Jugu ne Veri kunder Ahmet Zogut. Ne Veri ndihme per organizimin e kesaj kryengritjeje dha edhe kleri katolik e kryesisht ai franceskan. Kryengritja filloi ne Dukagjin. Ndihmen e dhene nga franceskanet e verteton edhe një qarkore e provincialit At Pal Doda drejtuar gjithe famullitareve të Dukagjinit, ne të cilen udhezohet per t’u prire malesoreve me flamurin shqiptar ne dore. Me vone Gjykata e Shkodres qe procedoi disa nga pjesemarresit e kryengritjes dha edhe dy denime me vdekje: e para kunder Don Nikolle Gazullit, prift katolik dhe e dyta kunder një civili po katolik. Nder të tjera kontradiktat e klerit katolik me Zogun i verteton edhe rasti i At Lorenc Marlaskajt, franceskan, të cilin e internuan ne Elbasan e me vone e debuan krejt nga Shqiperia duke e detyruar të vdese ne mergim.
Keto dhe të tjera fakte, qe nuk eshte vendi të permenden ketu, deshmojne njefare soj edhe urrejtjen vitale të Fishtës ne satire politike.
Sic e ka verejtur edhe studiuesi Pashko Gjeci ne artikullin e tij perkujtimor per Fishten me titull “:At Gjergj Fishta”, Fishta “... perdori sarkazmin ma të vrazhde kundra atyne qi done t’aziatizojne o të ballkanizojne kete race, qe ne kohen e Fishtës,pershkohej neper krizen ma të veshtire. Fishta boten gjithmone e kundron prej Shqypnije. Si me ja mbush mendjen Shqyptarevet se per me shpetue njehere e mire nga zgjedhja e huej e ma vone per t’u mbajte me vedi, ata do të flijojshin n’altarin e Atdheut interesat personale, ambicjet etj.”
Nese do të nisemi nga një mesim i Brehtit ne lidhje me pese veshtiresite per të shkruar të verteten per një shkrimtar:
Kushti i pare: Kuraja per të shkruar të verteten.
Kushti i dyte: Zgjuarsia per ta njohur të verteten.
Kushti i trete: Mjeshteria per ta bere të verteten një arme luftarake.
Kushti i katert: Mprehtesia per të zgjedhur pikerisht ata njerez, ne duart e të cileve e verteta behet e efektshme.
kushti i peste: Dinakeria per ta perhapur të verteten ne një numer sa me të madh njerezish.
Fishta duket se i ploteson me se miri të pese kushtet per të cilat flet Brehti, vecanerisht ne satiren e tij, e cila duke qene me theks social, politik, religjoz, ka rrahur tema mjaft të rendesishme per shoqerine shqiptare si p.sh: Indiferentizmi ndaj kultures dhe emancipimit intelektual (Nakdomociapedija), rendjen pas materializmit (Nakdomonicipedija), rezistencen ndaj se rese (Nakdomonicipedija), nderrimin e fese, gjuhes, fisit, seksit (Metamorfoza), humbjen e gjuhes dhe identitetit (Gjuha e mesimit), falsitetin e genjeshtren (Nevoja e mesimit), kenaqesite e rreme dhe dyert e medha (Bujari), manine per tu marre të gjithe me shkrime e per të dhene mend (Koha e arit ne Shqypni), mungesa e tolerances (Koha e arit ne Shqypni), nenshtrimin ndaj të keqijave (Momi), peruljen ndaj me të fortit (Momi), thashethemet (Momi), luftenxitesit (Jus Gentium), lenien e gjerave pergjysem (Dredha e djallit), mosdeshiren per dije (Kontrata), njerzit nden masken e dijes (Dijsja), perpjekjet per krijimin artificial të gjuhes letrare (Paloke Cuca), shkollat e huaja (Paloke Cuca), ndergjegje lastiket (Paloke Cuca), sharlatanet e diplomacive (Tatari i diplomacise) etj. etj.
Kurse ne satiren politike vecanarisht tek “Gomari i Babatasit” Fishta ben per objekt satire probleme të tilla, si ndertimin e fasadave, gjendjen e mjere të Shqiperise, të fshatrave, korrupsionin shteteror, manine e izolimit politik, mbeshtetjen ne forcat tona, politiken proanadollake, profeudale e orientale, cenimin e lirise se fjales, fallsitetin e njerezve qe gjoja jane perfaqsues legjitim të popullit etj.
Probleme të mprehta Fishta shtron edhe ne satiren me karakter religjioz ne të cilen mund të perfshihen poema të tilla satirike si “Sikur të isha ba Pape”,”Vegim”, “Paralipomenon i Gomarit të Babatasit” etj. Ne teresi Fishta paraqitet si një shkrimtar satirist krejt i vetdijshem per rolin e shkrimeve të tija. Ai e di mire se qe të korrigjohet shoqeria e re shqiptare nuk mjaftonin publicitetet e guidat moralistike a politike. Qe të behej korrigjimi ky popull duhej preke ne seder, duhej të fyhej nga pak gjithsesi, pra duhej bere e kunderta me cfare kishte bere me “Lahuten e Malesise” apo me vepra të tjera lirike e dramatike. Ne lidhje me kete mision civilizues dhe emancipues të Fishtës, poeti yne i shquar Lasgush Poradeci ne një artikull perkujtimor botuar pas vdekjes se Fishtës do të shprehej: “Veprimi krijimtar i Gjergj Fishtës, i ketij krijuesi kombetar të vetdijshem prej kombesise shqiptare të pavetdijshme, eshte ay i endjes; se pari neper Purgatorin e vetvetes spastronjes, ay i faljes ne Adhurimoren e Mendimit të Kombit. Si një kushtimtar i vyer per punen e kushtimit të tij,na pat bere Fishta, vete ay me gazin e fjales se vet, kete Apokalipse të madhe shqiptare.”
Sic do e verejme edhe me poshte Fishta eshte dashnor i marre i kombit të vet, ndaj dhe e kritikon rrepte. Ai di ku t’i kerkoje fajtoret per kete gjendje mjerane të popullit shqiptar. Të huajt, dyert e medha, puthadoret, orientalizmi, të shiturit etj.
I ardhur prej një shtrese të ulet të popullsise dhe i ngritur gjer nder rrangjet me të larta të shtetit, diplomacise e urdherit franceskan Fishta, pati fatin t’i beje realisht një prerje terthore shoqerise dhe të fuse ne satire karakteristikat me thelbesore regresive të shtresave e klasave shoqerore. Karakteristika qe shpesh paraqiten edhe universale ne sensin e perseritshmerise ne historine shqiptare. Bile mendoj se sa i takon blasfemise qe iu be Fishtës per një gjysem shekulli nga rregjimi diktatorial komunist shqiptar, një nder arsyet me të forta ka qene edhe vepra satirike, e cila paraqiste per rregjimin një rrezikshmeri konkrete, pikerisht ne sensin e analizes se atyre fenomeneve sociale qe ishin edhe me prezente ne kete gjysem shekulli.
Fishta u blasfemua edhe nga komuniste të tjere jashte Shqiperie të cilet kishin marre persiper të jepnin direktiva edhe rreth historise se kultures dhe letersise shqiptare, direktiva të cilat pranoheshin e bile thelloheshin nga lideret e athershem shqipetar. Keshtu per shembull mjafton të citojme dy fragmente nga artikulli i shkruar ne “La literature Sovietique” me 1950 nga D.Evguenev: “Shkrimtaret katolike të Veriut, me qender Shkodren, synonin nenshtrimin e popullit shqipetar influences se Romes, kurse shkrimtaret ortodoks të Voskopojes e ndihmuan popullin shqiptar ne luften e tij per pavaresi si dhe kundra sundimit turk.” dhe me pas artikullshkruesi shprehet: “Ne “Lahuten e Malcise”, poema e tij e urryer antisllave, ky agjent i imperializmit austro-hungarez i nxiste shqiptaret ne lufte kunder popujve sllave.”
Pikerisht ne saje të karakterit të theksuar social qe mbartin satirat e Fishtës, qe ne kohen e tij ka pasur studiues qe e kane vene ne një rrafsh me të tjere satirike të medhenj të botes. Keshtu p.sh Fulvio Cordignano ne vepren e tij “Epopeja kombetare e popullit shqiptar”shkruan nder të tjera se “Pak kush kujtoi ne leteratyre të mbare botes, ja del At Fishtës si poet satirik, i cili me një fuqi të cuditshme there e preke aty ku ma fort dhemb e djeg.”
Dhe ne fakt satira e Fishtës duke qene e mireadresuar ka luajtur një rol ne boten shqiptare të asaj kohe dhe do luaje perseri sapo të botohet e të distribuohet, sepse sic e thote me se miri edhe Ernest Koliqi “Fuqia shqiptare e Fishtës vihet ne sherbim t’idealeve ma të nalta kombetare e njerezore dhe buron e paster nder qellime nga fisnikija burrnore e natyres se tij. Kjo lloj talljeje ka fuqi ndertuese e jo dermuese.”

[Katerina]

Perulem para vepres dhe figures se t'madhit GJERGJ FISHTA!

RESPEKT!!!

k.

[Don Roberti]

Njeri i madh i Shqypnise gegnore por dhe katolicizmit shqiptar.


At GJERGJ FISHTA

http://www.sejfullasena.com/gjergj_fishta.jpg

http://www.shkoder.net/images/shkodra/fishta6.jpg

http://www.mirditaonline.net/images/gjergj-fishta.jpg

http://www.shkoder.net/images/shkodra/fishta_fam.jpg

http://www.geocities.com/albaland/fishta.gif

http://www.infoshkodra.com/images/stories/Boom_Boom/fishta-ne-shtratin-e-vdekje.jpg

[Don Roberti]

Ben Andoni

Pak njerëz kanë pasur fatin e At Gjergj Fishtës në të mirë dhe të keq. Vdiq me nderimet më të mëdha të kohës, por mbi arkivol, për dreq, i qëndronte edhe flamuri i fashizmit...Në të gjallë, u kishte treguar me sa mundej italianëve se çfarë ishte Shqipëria...Pak vite më pas...eshtrat ia derdhën në lumë (të ngratat i kanë përfolur shpesh se i kanë gjet) dhe pastaj harresë. Prej komunistëve. Sikur të mos ishte fare. Së fundi, në demokraci, edhe pse i ngritur nga lumi i harresës, nuk ia kursyen kurrsesi qesëndinë...

Në këtë hulli, Tonin Çobani nuk ka reshtur së punuari ndër kanalet e pafundme të veprës së Fishtës. Shpesh herë dhe i anatemuar. Është një nga njerëzit kryesorë që përgatitën korpusin e veprës së tij, por edhe arriti, që të botonte tematikë nga vepra e tij. Kujtojmë “Mitin dhe antimitin fishtjan” si edhe “Fishtologji-në”.

E fundit përkohësisht, por jo më e parëndësishmja tash është “Figurat mitologjike në Lahutë të Malcis”...Do të duhet që nëse do vozisësh në faqet e studimit të Toninit të kuptosh se çdo të thotë përpjekje dhe njohje serioze e një autori. Në këtë hulli të ngushtë, ai ka treguar sesa e pasur ka qenë në mendim dhe krijim vepra e Fishtës me figurat e mitologjisë popullore.

Zanat, Orët, Zana e Veleçikut, Zana e Miliskaut, Ora e Shalës, Ora e Dukagjinit.., Shtrigat, dragonjtë, lugetërit...etj., autori- i përzien me ngjarjet dhe fatet e personazheve të tij dhe i bën pjesë të veprës duke krijuar një panteon specifik shqiptar.

Ato të frymëzojnë, por në pjesën tjetër ‘të shitojnë’. Sepse tek e fundit kështu është edhe ëndrra e bukur, kur mbetesh pas saj: Ajo të marros me bukurinë e elegancës. Autori i studimit i është dashur që me një hyrje të thjeshtë të tregojë qëllimin e tij por edhe përpjekjet, që me modesti e pranon se nuk janë shteruese, dhe pastaj të na pohojë se “Vepra e tij ka ndikuar në ngulitjen e mëpastajme të përfytyrimeve për Zanat dhe Orët, tanimë jo thjesht si besime popullore, por të rizgjuara si imazhe artistike nga mitologjia iliro-arbërore”. Më poshtë do të na tregojë se “Lahuta është simbol i identifikues i atyre qenieve mitologjike prej nga Fishta krijoi figurën e Zanës së Frymëzimit, me të cilën këndoi për 35 vjet rresht në veprën e tij epope”.

Në këtë vazhdë, ky autor, ka modeluar personazhin e Orës së Shqipërisë, një Zanë që u jep fuqi të mbinatyrshme heronjve shqiptarë; ka skalitur figurën e Zanës së Madhe që lufton me orën thepe të Malit të Zi etj... “Lahuta e Malcis,-do të shprehej Ernest Koliqi-është përpjekja më vigane, që Shqiptari bani deri më tash për t’ia zbuluem vetvetes botën e vet”.

Në fakt në kohën kur jetojnë Fishta realiteti i Zanave ishin një realitet i kudondodhur shqiptar. Malësorët e varfër i derdhnin shpesh mundimin tek to për t’u siguruar se ato do t’i ndihmonin, se do tu shtonin bereqetin e pakët. Çdo fis kishte Zanën e vet që ishte e bukur “me të verbue”, trime “me të çartë”...Dhe janë Zanat që zgjedhin atë që duhet të interpretojë, ashtu si janë Shtojzovallet që t’i japin lahutën. Edhe këtu shtrihet kujdesi i studiuesit që me një aparat të kujdesshëm metodologjik, na e bën sa më të thjeshtë qëllimin e tij.

Si një njeri i kultivuar- At Fishta nuk e ka përshtatur të ngurosur mitologjinë klasike në veprën e tij, apo letërsinë e shkruar mbi të. Fishta iu drejtuar për krijesën e tij “Lahutën”- Zanës së Frymëzimit, sipas lëndës së virgjër mitologjike që ishte në barkun e popullit të tij. “Fishta, narratori i gjithëdijshëm shkëputet nga vijimësia e episodit të Oso Kukës dhe i drejtohet Zanës së Frymëzimit që tanimë, që është një alter autor, narratore, gjithashtu e vetëdijshme , madje edhe për gjëra të padukshme për syrin e poetit, që mbetet narratori kryesor: Deh! Moj Zanë më thuej një fjalë,/Ku e ka Osja edhe një djal?/”, vëren Z.Çobani.

Bash në Blenin e tretë të Lahutës së Malcis, Zana na shfaqet edhe si personazh. Ajo tanimë quhet “Ora e Shqipnisë”. Në fillim të viteve ’20, kur Fishta vazhdonte që të shkruante Lahutën, Fishta ishte ndërgjegjësuar se po shkruante epopenë e fisit dhe të kombit shqiptar. Dhe, kombi i kishte rrënjët thellë deri më mitet e tij. Për krijimin e personazhit të Zanës-Orë, Fishta u mbështet edhe në folklorin e pasur të vendit. Zana, Ora e Shqipërisë, është si një vashë që fat ve s’pari me një shtat të drejtë e të gjatë si breshana, me një brez të artë shtrënguar në mes, me flokë të lëshuar përgjatë trupit..Binte shpatit tue flakue. Figura ambigue, në jashtëzakonësinë e tyre.

“Disa poetë, shqiptarë a nga vende të ndryshme, i drejtohen Muzës greke të Antikitetit për t’i frymëzuar në krijimtari letrare. Fishta nuk e bën këtë. Ai për frymëzim në krijimtari i drejtohet Zanës Shqiptare, që T.Çobani do ta quajë “Zana e Frymëzimit”. Fishta i drejtohet Zanës Shqiptare:”Se pa ty besa, moj Zanë,/vështirë se ‘i fjalë un muj me thanë”, thotë Prof Mark Tirta...

Për fat në këtë botim një njeri jo vetëm mund të gjejë njohuri, por edhe të maturojë gjërat që i përkasin figurave mitike si Dragoi, Kuçedra, Ora, Zana, Shtriga, Floçka, Lugati etj.

Për fatin e madh, sipas autorit- mitologjia shqiptare ka mbijetuar përgjithësisht e pandikuar nga mitologjia greko-romake e biblike ashtu si edhe roli i shqiptarit kishte mbijetuar strukur thellësive të maleve, së paku, deri në kohën kur shkruhej Lahuta e Malcis gjatë viteve 1902-1937...

Një sintezë e bukur është dhe ajo që autori flet në lidhje me kapërcyellin kur zë fill Lahuta. Në mungesë të letërsisë së kultivuar, në popull- gjallonte një letërsi e pasur gojore ku elementët fantastikë dhe figurat mitologjike bashkëjetonin besueshëm me figura historike të së kaluarës së largët dhe të afërme, do të shprehet Tonin Çobani duke justifikuar dhe përpjekjet e jashtëzakonshme të autorit...që ai e ka për aq zemër. Që në fund të themi të gjithë se: Fishta është i Yni njësoj si për Naimin dhe Migjenin...Dhe, vërtetë në fund bindesh se ai ia ka arritur qëllimit që të na bindë për parametrat e tij të lartë të kërkimit...

[BESNIKU]

Mas qe ktu qenka edhe Biografia e Homerit tone te madhit Ate Gjergj Fishtes ,Ater edhe une vendosa qe tja shkruej nje poezi .

Atë Gjrgj Fishta.

Këndo Lahuta e Makësis,
Sot ja kurr këngës mja nisë.
Për kët burr me trup sa lisi,
Për fjalë t'arta që I qendisi,
Për poetin tonë kombtarë,
Për mat madhin burr shqiptarë,
Që e nderoj Qielli, Toka e Deti,
Pëndën e tij e dreshti Krali e Mreti,
Si Serbia ashtu Stamolla,
Për mbi t’gjith aj Kral Nikolla.
Tash lahut këngës ja nis,
Për Atë Gjergj Fishtën e Malësis.
N’fshat zadrimes kish pas n’dodhe,
He lumë për ty shëjti shënkollë
Sa fort shendriti dita e sodit,
Në familien e Ndok Simon Ndocit,
Ishë gëzue dielli e hana,
Për kët djalë që e kish lind nana,
Jo po sot besa moj zanë,
Nat Zadrim kisha me thanë,
Se ka lind i hyllë i ri,
Për ti ba drit nanës Shqipni,
Gjith malësia ish gëzua,
Me ëmën Zef e kin pagëzua,
Qysh se i vogël në fmini,
Me çdo send dallohej ky fmi,
Ishë talent dhe guximtarë,
Nder të gjith tij moshatarë,
Me 1880 në Troshan,
Hapet kalegja françeskan,
Dhe aty për herë të parë,
Paraqitet haptas me kto fjalë,
Se ka dëshir mu ba meshtar.
Ska vojt gjat shum ska vonua,
15 vite sa kin kalua,
Ëmnin Zef e kisht e ndrrua,
T’madhit zot ishte drejtua,
Zot I madhe ti mdihmo mua,
Ëmnin tim që dua me n’drrua,
Q ë prindit e mi mos mu idhnua,
M’thuej çfar ëmnit unë me marrë,
Që prindit e mi t’ma bajnë hallall
T’madhe thirri zana prej malit,
Me kto fjalë ju drejtue djalit,
Mos e siedhë pënën për gishta,
Por merre ëmnin Atë Gjergj Fishta.
23 vjeç sa I kish ba taman,
Meshën ë parë e tha n’Troshan
Me lavdi e faqe t’bardhë,
Po punonte si meshtar,
Nëpër malësi e dhe n’për shqipni,
U ba i njoftun ëmni i tij,
Kohë e gjat nuk pat kalua,
Që filloj libra me shkrua,
Tha pak koh mesh n’mal të Hotit,
Kënka nesh me burra motit,
Me Marash Ucin e t’bijt e Calit,
Që ner të madhe I lanë ktij malit,
Me atë Dedën e Traboinit,
Bisedojshin n’rrazë t’jaj blinit,
Po shkrue Fishta për kta burra,
Për Vraninën për ato kulla,
Për ato vënde ato suka,
Ku trimnisht luftoj aj Oso Kuka.
Për kët knjazin e Malit Zi,
Që gjithmon kje plot tradhëti,
Për me I ra n’qet ksaj Malësi,
Si gjithmon aj për mas shpinet ,
Me ata cubat prej Cetinet,
Ish kthye Fishta prap vargje mjav nisë,
Për Ali Pashën e Gucisë,
Për kuvëndin e Berlinit,
Për Ded Gjon Lulin e Traboinit,
E për lidhjen në Prizëren,
Tye mej marrë tana me rënd,
Tye vajtue për kët Shqipni,
Si e kaloj jetën në zi,
Pësqind vjet ajo nën Turqi,
Atë Gjergj Fishta kjosh bëkua
Malësis nderin nalt ja ke çua,
Tye ngrit lavdin e shqipnis,
Në Lahutën e Malëcis.
Atë Gjergj Fishta i përjetshëm,
O homeri i pa vdekshëm,
Kur t’varrosën edhe gurt t’kjanë,
Kurë t’zhvarrosën t’shkelën dhe te shanë,
Eshtrat rrugicave prap i galltiti dheu,
Mbete pa vorrë sikur Skëndërbeu,
Ditët kalojnë e vitet rrjedhin,
Gjithmon rëja se zën diellin,
Prap për ju lindi e bardha ditë,
Ëmni juej ma i madhë u rritë,
Atë Gjergj Fishta i përjetshëm
N’zëmër t’popullit i pa vdekshëm,
Për ty do knoj gjithmon Lahuta,
Ti që s’dite se ça ashtë tuta,
Ka t’lind dielli e prënon hana,
Djalë si ty nuk lind ma nana,
Tri figura t’mëdha që i patë shqipnia,
Që i kish falë vet përëndia,
Do të ruhen nëpër bresa,
Kastrioti Fishta dhe Nanë Tereza.

Autori. F.I

[P. Shtjefen]

Sinani: Gjergj Fishta, përmes një traktati fetar të pabotuar








Studiuesi i njohur flet për dorëshkrimin 30 faqësh të poetit








Oliverta Lila






Një konferencë e veçantë shkencore i është kushtuar dje mendimit shqiptar të traditës, veçanërisht atij kulturor të viteve ‘30 dhe politikat që duhet ta bëjnë më të pranishëm në programin pedagogjik. Një organizim i përbashkët mes Qendrës së Studimeve Albanologjike dhe Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës kishte ftuar studiues nga trevat mbarëshqiptare, që përmes referimeve shkencore të përligjnin edhe njëherë vlerat, parë në kontekstin historik, por edhe në referencë me ditët e sotme. Figura e Gjergj Fishtës, si një ndër shkrimtarët e plejadës së këtij mendimi, ka ardhur përmes ligjëratës së studiuesit Shaban Sinani, i cili është ndalur te një dorëshkrim i pabotuar i Fishtës. Një dorëshkrim në formë relacioni, memorandumi apo traktati, në të cilin Fishta i shfaqur si mendimtar kërkon dhe sugjeron rrugën fetare për një Shqipëri europiane.

Referimi juaj i është kushtuar një vepre të pabotuar të At Gjergj Fishtës. Për çfarë bëhet fjalë konkretisht?

Është një vepër e shkurtër në dorëshkrim, me rreth 30 faqe, që Gjergj Fishta ka nisur ta shkruajë në vitin 1914 dhe duket se e ka përfunduar në vitin 1924. Është shkruar në një italishte shumë elegante, standarde, ndryshe nga letërsia që Fishta shkruante mbështetur në të folmen e shkodranishtes. Mban dy tituj: "Questione Catolica e questione nazionale" ("Çështja katolike dhe Çështja shqiptare") dhe "I catolicci e questione albanese" ("Katolikët dhe çështja shqiptare"). Është shkrim shumë i bukur, kaligrafi me pak stilizim gotik. Duket qartë se Fishta nuk ka pasur ngutje për ta shkruar dhe ka qenë i qetë shpirtërisht. Mbi shkrimin bazë ka dhe një tekst të dytë në formën e anëshkrimeve. At Gjergj Fishta i është rikthyer edhe njëherë këtij dorëshkrimi, duke bërë ndonjë plotësim, saktësim dhe rrallë herë ndonjë ndreqje. Dorëshkrimin e kanë pasur në dorë edhe studiues të tjerë vendas dhe të huaj, por është përmendur shumë pak në studimet e mia dhe nga profesor Ali Xhiku në monografinë e tij, "Letërsia shqipe si polifoni". Ky dorëshkrim gjendet në Arkivin Qendror Shtetëror, në fondin emëror të At Gjergj Fishtës, në ndarjen "Veprimtari krijuese".

Cila është përmbajtja e këtij dorëshkrimi?

Është një vepër që mund të mbajë tri emra: mund të konsiderohet si një relacion drejtuar Selisë së Shenjtë, sepse i ka të gjithë elementët e relacionit. Raporton hollësisht për gjendjen demofetare në Shqipëri në rrafshin bashkëkohor dhe ndërkohor dhe kërkon, rekomandon, këshillon masat për një veprim katolik në Shqipëri. Është gjithashtu edhe në formën e një memorandumi, ku tregohet se si është gjendja fetare në Shqipëri dhe se si Shqiptarët mund të evropianizohen përmes një aksioni katolik. Por është edhe në formën e një traktati në kuptimin që shtron parimisht çështjen e raportit midis fesë dhe kombësisë te shqiptarët, duke e parë si një proces historik, gjatë të cilit parashikon se si mund të jetë e ardhmja evropiane e Shqipërisë duke menduar një veprim të fuqishëm katolik. Fishta nuk është i pari që e ka menduar këtë gjë. Për herë të parë një ide të tillë e ka hedhur Faik Konica, më pas Zef Skiroi, që është shprehur për një rikthim të kishës romane dhe i treti vjen Fishta. Kjo vepër, edhe pse është përfunduar së shkruari së paku në vitin 1924, ende vazhdon të jetë e pabotuar. Kjo ndoshta edhe për vetë temën delikate. Shqiptarët janë të ndjeshëm ndaj argumentit që ka traktati dhe kjo duket se është parë me rezerva prej atyre që e kanë lexuar dhe në të shumtën e rasteve as që e kanë përmendur.

Ju thatë se Fishta këshillon. Cilat ishin rrugët që ai propozonte për veprimin katolik në Shqipëri?

Fishta mendonte se Shqipëria e pavarur, e shkëputur nga Perandoria Otomane, do të prirej drejt një procesi rikrishtëzimi. Në fakt kështu ndodhi. Në vitin 1923, xhamia myslimane shqiptare shpalli pavarësinë e vet prej Kalifatit. Fishta vazhdon të arsyetojë se menjëherë pas këtij veprimi, i njëjti problem do të shtrohet edhe për afërsisht 800 mijë shqiptarët myslimanë në Kosovë që do të duhet të zgjedhin: të bashkohen me rrjedhat fetare të bashkëkombësve të vet, të bashkohen me skizmatikët (ortodoksët)serbë, apo të ruajnë një lidhje formale dhe të parealizueshme me Kalifatin. Sipas parashikimit të Fishtës, të gjendur mes një Kalifati të paqenë dhe skizmatikëve serbë e sllavë në përgjithësi, shqiptarët e Kosovës do të bashkohen me bashkësinë myslimane të pavarur. Këtu fillon rekomandimi i një veprimi katolik nga ana e Fishtës. Sipas tij, pavarësimi i bashkësisë myslimane shqiptare në Shqipëri dhe Kosovë do të krijojë mundësinë që veprimi katolik të jetë shumë i efektshëm. Sipas thënies së tij, brenda 2-3 brezash, shumica e shqiptarëve myslimanë, tashmë pa lidhje të forta fetare me Kalifatin, por edhe pa lidhje administrative, do të jenë të gatshëm të rikrishtërohen. Fishta shkruan se kjo do të bëjë që Evropa ta shikojë me një sy tjetër botën shqiptare, si një shtet evropian dhe jo mysliman, siç ishte koncepti i asaj kohe dhe ka vazhduar deri në kohët e sotme. Fishta shkon edhe më tej kur thotë se ky mund të jetë vetëm një hap i parë i veprimit katolik, sepse pas kësaj Selia e Shenjtë mund të vazhdojë me nisma riungjëllizimi edhe në Bosnjë. Madje ai mendon se veprimi mund të përshkojë në vijë horizontale gjithë Ballkanin, për të mbërritur deri në Stamboll.

Kujt mund t‘i jetë adresuar ky traktat?

Ne nuk e dimë se në duart e kujt ka rënë, por ka shumë të ngjarë që traktati të mund të jetë hartuar për të rritur vëmendjen e Italisë ndaj Shqipërisë. Përpjekje të tilla janë të hershme, që në një traktat të Jozef Krispit më 1892, ku parashikon se një rikthim i fuqishëm italian mund ta bëjë Shqipërinë të funksionojë si një shtet i pavarur nën mbrojtjen e Italisë dhe njëkohësisht vetë Italia të përballojë konkurrencën e Austro-Hungarisë, që kishte favoret e veta në Shqipëri përmes kapitulacioneve. Ka shumë mundësi që Fishta të ketë pasur të njëjtin mendim si Krispi, se vendi ynë kishte nevojë për një mbështetje ndërkombëtare dhe aleati më i afërt për një Shqipëri evropiane ishte pikërisht Italia. Por ajo nuk duhej të shprehte interes vetëm për shqiptarët katolikë. Këtë e shihte të rrezikshme.

Parë me syrin e një studiuesi, sa rëndësi ka ky dorëshkrim? A zbulon ndonjë dimension tjetër të Fishtës?

Ky traktat vjen si një plotësim i rëndësishëm i figurës së Fishtës. Nuk është Fishta poet, polemist, satirik, por një Fishtë tjetër, ai mendimtar. Në vijim mund të thuhet se Fishta shfaqet edhe pak politikan e gjeopolitikan, sepse këshillat që u rekomandohen Fuqive të Mëdha, Italisë apo Lidhjes së Kombeve, kanë të bëjnë me pozitën e Shqipërisë në raport me Evropën, me pozitën në Ballkan dhe me botën islame. Është vështrim shumë i gjerë.

Fakti që deri më sot nuk është botuar, mund të lidhet me frikën e një debati apo errësimi të figurës së Fishtës?

Është përgjegjësi e njerëzve që merren me studime që ta botojnë e ta bëjnë pjesë të bibliografisë së studimeve shqiptare. Debati nuk përjashtohet. Ne po e shohim që shqiptarët janë bërë më të ndjeshëm se sa pritej ndaj ndjenjave fetare. Nuk ka asgjë të keqe po të ketë debat. As emri i Fishtës nuk errësohet, por paraqitet një anë e panjohur e personalitetit të tij, që nuk u bën ndonjë dëm shqiptarëve. Në fund të fundit, të fshehtat e dorëshkrimeve krijojnë mistifikim. Më mirë një dorëshkrim i botuar që shkakton debat, se një dorëshkrim i pabotuar.

A gjenden në Arkivin e Shtetit materiale të tjera në dorëshkrim që zbardhin anë të panjohura të Fishtës?

Ka mjaft dokumente të tjera. Ata që janë marrë me botimin e Fishtës, janë mjaftuar të ribotojnë, jo të prekin dorëshkrimet. Ne e njohim Fishtën në atë masë që ai është i pabotuar dhe jo ai që ka mbetur në dorëshkrim. Mes dosjeve ka letërsi, politikë, publicistikë, letërkëmbim, përkthime etj.







[Shqip]

[Monika]

Gjergj Fishta, Homeri i kohëve moderne

http://www.infoshkodra.com/images/stories/shkodra/infoshkodra.com%20gjergj%20fishta.jpg

I formuar në periudhën e Rilindjes Kombëtare, poeti ynë Gjergj Fishta është një nga vazhduesit më autentikë dhe të drejtpërdrejtë të saj, shprehës i idealeve atdhetare dhe demokratike në kushtet e reja që u krijuan në shekullin e njëzetë. Mënyrat e pasqyrimit të jetës në krijimtarinë e tij, janë vazhdim i natyrshëm i teknikës letrare të Rilindjes, ku mbizotëron romantizmi, realizmi dhe klasicizmi. Gjergj Fishta lindi në fshatin e vogël Fishtë të Zadrimës më 23 tetor 1871. Fillimisht punoi si bari, por shumë shpejt, kur ishte 6-vjeçar, zgjuarsia e tij i bie në sy famulltarit të fshatit, i cili e dërgon Fishtën në Seminarin Françeskan të Shkodrës. Më 1880, kur hapet seminari në Troshan, ai vijon në këtë shkollë. Këtu ai shfaqi trillin poetik. Më 1886 dërgohet për studime në Bosnjë. Vitin e parë e kaloi në Guçjagorë, afër Travanikut. Mësimet filozofike i mori në Kuvendin e Sutidkës, ndërsa ato teologjike në Kuvendin e Livnos. Të kësaj kohe janë edhe "Ushtrimet e para poetike". Më 1893 i kreu studimet shkëlqyeshëm. Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940.

Krijimtaria artistike

Gjergj Fishta ishte i pari shkrimtar shqiptar, i propozuar për çmim Nobel, prozator, poet, përkthyes; "Militant i letërsisë shqipe" - cilësuar nga Lasgush Poradeci dhe "Poet kombëtar i shqiptarëve" nga Eqrem Çabej. Poezinë e parë Fishta e botoi në "Albania", më 1899, me pseudonimin e popullit. Gjatë veprimtarisë së dendur botuese, e cila përveçse në librat u publikua edhe në 15 gazeta e revista të kohës brenda edhe jashtë vendit, veprimtaria e tij përfshin 40 vite të jetës, ku ai përdori 24 pseudonime. Si krijues Fishta, në radhë të parë ishte poet. Përkushtimin më të madh e pati ndaj epikës. "Lahutës së Malësisë", veprës së jetës, ai i kushtoi 40 vjet punë. Ndërsa, vepra tjetër epike "Moisi Golemi dhe Deli Cena" u botua jo plotësisht në shtypin periodik. Tonet e madhërishme heroike, burimësia e papërsëritshme e përfytyrimeve, shqiptarësia në dhënien e mjediseve, heronjve dhe rrethanave kanë bërë që Fishta, si epik të quhej "Homer i Shqipërisë".

Ndërthurjet e ndryshme të mitologjisë me realitetin, ashpërsia e stilit, mendimi i fuqishëm filozofik, dramaciteti i veprës kanë bërë që Fishta të krahasohet në këtë lëmë me Gëten e Danten. Fishta arriti të botojë këngët e para te "Lahuta e Malcisë", kryevepër e poezisë epike shqiptare, më 1904. Tre vjet më vonë botoi përmbledhjen satirike "Anzat e Parnasit" dhe më 1909 përmbledhjen lirike "Pika voëset", më 1913 boton "Mrizi i Zanave". Për veprimtarinë poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime të ndryshme. Më 1931, Greqia i jep dekoratën "Foenix". Më 1939, Italia e bën anëtar të Akademisë së saj. Në tetor 1913 botoi revistën "Hylli i dritës", ndërsa më 23 tetor 1913 shpalosi flamurin kombëtar në kishën e Shkodrës, duke e lidhur atë me drita me xhaminë, për të treguar unitetin mes shqiptarëve. Gjergj Fishta mori shumë medalje të ndryshme nga populli i Shkodrës, i Beratit, mbreti i Austrisë, nga Greqia dhe Turqia. Vetëm pas viteve ' 90-të, krijimitaria e Fishtës zuri vendin e merituar në letërsinë dhe në kulturën tonë kombëtare.

Aktiviteti i tij patriotik

Deri më 1899, Fishta shkruante me alfabetin shqip të françeskanëve. Në janar të 1899 ai u bë bashkëthemelues dhe pjesëtar aktiv i shoqërisë "Bashkimi", të cilën e drejtoi poeti atdhetar Preng Doçi. Me alfabetin e kësaj shoqërie u botuan edhe krijimet e Fishtës të kësaj periudhe.

Më 1902 emërohet drejtor i shkollës françeskane në Shkodër, deri atëherë e drejtuar nga klerikë të huaj.

Menjëherë ai instaloi gjuhën shqipe si gjuhë mësimi në këtë shkollë. Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. Më 1908 ai mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë "Bashkimi".

U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punën e Komisionit të Alfabetit. Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, ai e priti me entuziazëm të veçantë, por Luftën Ballkanike dhe Konferencën e Ambasadorëve me një brengë të madhe. Shkodra, qyteti i tij, të cilin kërkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte në duart e fuqive ndërkombëtare. Brenga dhe entuziazmi duken në poezitë, por edhe në shkrimet publicistike që boton në revistën "Hylli i dritës", revistë letrare-kulturore, të cilën e themeloi në tetor të 1913 dhe u bë drejtor i saj. Nën pushtimin austriak boton gazetën "Posta e Shypnisë" (1916-1917) dhe më 1916 themelon, bashkë me Luigj Gurakuqin "Komisinë letrare", që kishte për qëllim krijimin e gjuhës letrare kombëtare.

Mbarimi i Luftës së Parë Botërore përkon me pjekurinë e plotë të personalitetit të Fishtës si poet, si intelektual, dhe politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit të 1919 dhe gjatë vitit 1920 është sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Në dhjetor 1920, zgjidhet deputet i Shkodrës. Në prill 1921, në mbledhjen e parë të parlamentit shqiptar zgjidhet nënkryetar, ku kreu veprimtari të denduara politike. Merr pjesë në Revolucionin e Qershorit më 1924. Përndiqet pas rikthimit të Zogut në Shqipëri dhe vitet 1925 e 1926 i kalon në Itali, ku ndërkohë krijon, boton e riboton pareshtur. Të kësaj kohe janë edhe pjesa më e madhe e dramave, dramave lirike, tragjedive etj. Pas kthimit në Shqipëri nis etapa e fundit e krijimtarisë së Fishtës. Kësaj etape i vë vulën përfundimi e botimi i plotë i "Lahutës së Malësisë" në 1937.

Korrespondenca e Fishtës me Musolinin dhe Jakomonin

Njihen dy letra që Padër Gjergj Fishta i ka drejtuar Benito Musolinit. Letra e parë i takon vitit 1934 dhe është e postuar në Livorno, Itali. Kjo letër është e shkruar italisht, herë-herë me fjalë jo të italishtes së sotme. Duke ndjerë se nuk i mbetej shumë për të jetuar, Fishta i kërkoi Musolinit që vepra e tij të botohet e plotë dhe "e paraqitshme", gjë që nuk mund ta bënte Urdhri Françeskan dhe as Provinca e Fishtës, ndërkohë që të ardhurat nga shitja e veprës t'i kalonin kësaj province.

Deri në atë kohë, dijetari shqiptar thuajse e kishte mbyllur ciklin e gjithë krijimtarisë së tij, pavarësisht rishikimeve të mëvonshme. Lutja konsistonte në botimin e të shtatë vëllimeve të veprës, ku përfshihen poezia ajo epike me "Lahutën e Malcisë", lirika, drama, satira politike dhe sociale, proza, përkthimet nga Iliada e Homerit, Molieri, etj. Ndërsa letra e dytë e Fishtës drejtuar Musolinit është shkruar në Romë, me datë 27 prill të 1940 dhe po ashtu si letra e parë mban edhe vitin përkatës fashist, viti XVIII, i drejtohet tashmë Udhëheqësit - Duçe. Në këtë letër të shkurtër i shkruan për Prof. Gino Bottiglioni, i Universitetit të Bolonjës, që në atë kohë ishte thirrur nga Akademia italiane - anëtar i kësaj Akademie Gjergj Fishta u bë në 1939 - i ngarkuar me misionin për të promovuar studime në të gjitha fushat e dijes dhe për të drejtuar të rinjtë studentë.

"Qendra jonë e Studimeve Shqiptare do të donte një impuls të dukshëm nga profesori i Universitetit të Bolonjës ku me iniciativën e tij, po organizohet një grup të rinjsh veçanërisht i përkushtuar ndaj albanologjisë". Për këtë, Fishta "guxoi" t'i drejtohet Duçes dhe "gjykimit të tij të ndritur" për t'u gjetur një mënyrë që ta shtyjë më tej këtë nismë. Letra drejtuar Jakomonit, mëkëmbësit të mbretit Viktor Emanuel III, është një lutje për të ndihmuar albanologun Norbert Jokl.

Bota Sot

[P. Shtjefen]

Përvjetori i lindjes së Atë Gjergj Fishtës OFM


(23.10.2009 Radio Vatikani)


Dita e 23 tetorit të vitit 1871 ishte një ditë e zakonshme në historinë e Shqipërisë së pushtuar nga turku. Asnjë kronikë e kohës nuk shënoi se në një shtëpi të thjeshtë, në Fishtë të Zadrimës, Ndoka i Simon Ndocit ‘ishte shtue me djalë.


Kishte lé Zekë Ndoci!’.

Duke e ndërruar këtë emër me emrin e pavdekshëm Gjergj, në kujtim të Heroit Kombëtar e katundarin e vogël fishtjan, në Poet Kombëtar, ai do ta kujtonte kështu daljen e vet në dritë: “Unë jam Gjergj Fishta, djali i vogël i Ndokës, të cilin nana e ka ba me të mendueme!” – thua se s’kishte dalë prej barkut të Prendës së Lazër Kaçit por, si çmos kush, prej trunit të saj.

Po kush është Atë Gjergj Fishta?

Figura më e madhe dhe më e fuqishme e letërsisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit të njëzetë është ati françeskan Gjergj Fishta (1871-1940), i cili më shumë se cilido shkrimtar tjetër i dha shprehje artistike shpirtit kërkues të shtetit të ri sovran shqiptar. I dëgjuar e i ngritur lart deri në Luftën e Dytë Botërore si 'poet kombëtar i Shqipërisë' dhe 'Homeri shqiptar', Fishta do të binte menjëherë në harresë kur komunistët morën pushtetin në nëntor 1944. Edhe vetëm përmendja e emrit ishte e ndaluar për shqiptarët. E kjo zgjati dyzet e gjashtë vjet me radhë.

Kush ishte Gjergj Fishta dhe a mund ta mbajë epitetin 'poet kombëtar' edhe gjysmë shekulli më vonë?

Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, ku dhe u pagëzua nga misionari françeskan dhe poeti Leonardo De Martino (1830-1923). Ndoqi shkollat françeskane në Troshan dhe Shkodër, ku që fëmijë u ndikua mjaft nga i talentuari De Martino dhe nga misionari boshnjak Lovro Mihaçeviq, i cili i ushqeu këtij djali të zgjuar dashurinë për letërsinë dhe për gjuhën amtare. Më 1886, kur ishte pesëmbëdhjetë vjeç, Fishta u dërgua nga françeskanët në Bosnjë për t'u bërë meshtar, si shumë djem të tjerë shqiptarë. Në seminaret dhe institutet françeskane në Sutjeskë, Livno dhe Kreshevo, Gjergji i ri studioi teologji, filozofi dhe gjuhë të huaja, sidomos latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Kështu, ai po përgatitej për Kishën e për Kombin. Gjatë qëndrimit në Bosnjë ra në kontakt me shkrimtarin boshnjak Gërga Martiq (1822-1905) dhe me poetin kroat Silvije Strahimir Kranjçeviq (1865-1908), të cilët i zgjuan talentin letrar e me të cilët lidhi miqësi. Më 1894 Gjergj Fishta u shugurua meshtar. Me t'u kthyer në Shqipëri në shkurt të atij viti, filloi punën si mësues në kolegjin françeskan në Troshan e më pas si famullitar në fshatin Gomsiqe.
Më 1899 bashkëpunoi me Preng Doçin (1846-1917), abatin e Mirditës, me prozatorin dhe priftin dom Ndoc Nikaj (1864-1951) dhe me historianin Atë Pashko Bardhi (1870-1948) me të cilët themeloi shoqërinë letrare Bashkimi të Shkodrës, që i hyri punës për zgjidhjen e problemit shqetësues të alfabetit të shqipes. Kjo shoqatë dha ndihmesë të madhe për botimin e një numri tekstesh shkollore në gjuhën shqipe dhe të fjalorit shqip-italisht Bashkimi më 1908, edhe sot e kësaj dite, fjalori më i mirë i dialektit gegë. Në këtë kohë Fishta ishte bërë figurë udhëheqëse e jetës kulturore e publike në Shqipërinë e veriut e sidomos në Shkodër.

Më 1902 Atë Fishta u emërua drejtor i shkollës françeskane në qarkun e Shkodrës, ku shqipja nisi të përdorej, për herë të parë, si gjuhë bazë.
Më 14-22 nëntor 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë letrare Bashkimi. Ky kongres, ku morën pjesë delegatë katolikë, ortodoksë dhe myslimanë nga Shqipëria dhe jashtë saj, u mbajt për të vendosur përfundimisht një alfabet të gjuhës shqipe. Për më tepër, ishte Gjergj Fishta ai që u zgjodh nga kongresi për të kryesuar komisionin prej njëmbëdhjetë delegatësh që do të përcaktonte variantin më të mirë të alfabeteve të propozuara. Pas tri ditë diskutimesh Fishta dhe komisioni vendosën të mbështesin dy alfabete: një formë të modifikuar të alfabetit të Stambollit të Sami Frashërit i cili, edhe pse jo praktik për shtyp, përdorej më gjerësisht në atë kohë, dhe një alfabet të ri latin pothuajse të njëjtë me alfabetin e Bashkimit të Fishtës, me qëllim që shtypja e librave jashtë vendit të bëhej më e volitshme.

Në tetor 1913, gati një vit pas shpalljes së pavarësisë në Vlorë, Fishta themeloi dhe filloi të nxjerrë të përmuajshmen françeskane Hylli i Dritës, e cila iu kushtua letërsisë, politikës, folklorit dhe historisë. Me përjashtim të viteve të turbullta të Luftës së Parë Botërore dhe viteve menjëherë pas saj, 1915-1920 si dhe të viteve të hershme të diktaturës së Ahmet Zogut, 1925-1929, kjo revistë me ndikim të fuqishëm e me nivel të lartë letrar doli rregullisht deri në korrik 1944 dhe ndihmoi për zhvillimin e kulturës gege të veriut.

Nga 5 dhjetori 1916 deri në nëntor 1918 Fishta botoi gazetën e Shkodrës Posta e Shqypniës, një gazetë politike e kulturore e subvencionuar nga Austro-Hungaria në kuadrin e Kultusprotektorat-it, me gjithë që forcat pushtuese nuk para kishin besim te Fishta për shkak të aspiratave të tij kombëtare. Po më 1916, së bashku me Luigj Gurakuqin (1879-1925), Ndre Mjedën (1866-1937) dhe Mati Logorecin (1867-1941), Fishta luajti një rol udhëheqës në Komisinë Letrare Shqype, të ngritur prej austro-hungarezëve me sugjerimin e konsullit të përgjithshëm August Ritter von Kral (1859-1918), për të marrë vendim mbi çështjen e përdorimit zyrtar të drejtshkrimit si dhe për të nxitur botimin e teksteve shkollore në gjuhën shqipe. Pas disa diskutimeve Komisia vendosi të përdorej dialekti i Elbasanit si një kompromis asnjanës për gjuhën letrare. Ky vendim binte mjaft në kundërshtim me dëshirat e Gjergj Fishtës, për të cilin dialekti i Shkodrës ishte më i përshtatshmi. Fishta shpresonte se koineja shqiptare e veriut së shpejti do të shërbente si normë letrare për të gjithë vendin, ashtu si gjuha e Dantes kishte shërbyer si udhërrëfyese për italishten letrare. Gjatë gjithë këtyre viteve Fishta vazhdoi të japë mësim e të drejtojë shkollën françeskane në Shkodër, me emrin Collegium Illyricum (Kolegji Ilirian) nga viti 1921, i cili ishte bërë institucioni kryesor arsimor në Shqipërinë e veriut. Tani ai ishte figura më autoritare në letërsinë shqiptare.

Në gusht 1919 Gjergj Fishta qe sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar, që mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris dhe, me këtë cilësi, iu kërkua nga kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumçi (1872-1945) të merrte pjesë në një komision të posaçëm që do të dërgohej në Shtetet e Bashkuara për t'u kujdesur për interesat e shtetit të ri shqiptar. Atje ai vizitoi Bostonin, Nju Jorkun dhe Uashingtonin. Më 1921 Fishta përfaqësoi Shkodrën në parlamentin shqiptar dhe u zgjodh në gusht të atij viti si zëvendëskryetar i tij. Talenti në gojtari e ngriti mjaft në detyrat e tij si personalitet politik e, sidomos, si klerik. Në vitet më pas mori pjesë në konferencat ballkanike në Athinë (1930), Sofje (1931) dhe Bukuresht (1932) para se të tërhiqej nga jeta publike për t'ia kushtuar vitet e mbetura urdhrit françeskan dhe shkrimeve të veta. Nga viti 1935 deri më 1938 u zgjodh provincial i Provincës françeskane të Zojës Nunciatë. Këto vite, më të frytshmet e jetës së tij, i kaloi në qetësinë e kuvendit françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, por pa u shkëputur kurrë nga problemet e mëdha qytetase, kombëtare e botërore.

Si poet kombëtar, Atë Gjergj Fishta është nderuar me diploma, çmime e tituj të ndryshëm, brenda e jashtë vendit. Ka marrë Ritterkreuz-in austro-hungarez më 1911, është dekoruar nga Papa Piu XI me çmimin Al Merito më 1925, i është dhënë medalja prestigjioze Feniks nga qeveria greke, është nderuar me titullin Lector jubilatus honoris causae nga urdhëri françeskan dhe është bërë antar i rregullt i Akademisë Italiane të Shkencave dhe Arteve më 1939. Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940.

Ndonëse Gjergj Fishta është autor i gjithsej tridhjeteshtatë botimeve letrare, emri i tij është i lidhur në kryesisht me kryeveprën e tij epike, ‘Lahuta e malcís’, Shkodër 1937, por jo më pak edhe me Anzat e Parnasit, vepër satirike, ende e pastudiuar si duhet, që e larton në majat e satirës botërore. Lahuta është një poemë epike historike me 15.613 vargje që vë në qendër luftën për autonomi e pavarësi e, në veçanti, ngjarjet e historisë së Shqipërisë së veriut nga 1858 deri 1913. Kjo kryevepër letrare, e shkruar ndërmjet viteve 1902 e 1909, u ripunua nga autori gjatë një periudhe tridhjetëvjeçare. Është e para ndihmesë në gjuhën shqipe për letërsinë botërore. Botimi përfundimtar i veprës në tridhjetë këngë, u paraqit në Shkodër më 1937 në kremtim të njëzetepesëvjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. ‘Lahuta e malcís’ dhe veprat e tjera të Atë Gjergj Fishtës u ndaluan pas Luftës së Dytë Botërore, kur komunistët erdhën në pushtet. Poema madhore epike, e ribotuar në Romë më 1958, në Lubjanë më 1990, rishtas në Romë më 1991, është përkthyer në gjermanisht (Maksimilian Lamberc), italisht (Imzot Jul Bonati, Ernest Koliqi), e së fundi, edhe në anglisht (Robert Elsie).

[Monika]

Përkujtohet 138 vjetori i lindjes së At Gjergj Fishtës

http://www.botasot.info/img/fishta.jpg

Në qytetin e Lezhës është përkujtuar Homeri i letrave shqipe, At Gjergj Fishta, me rastin e 138-vjetorit të lindjes. Ndërkaq në këtë ditë janë organizuar një sërë aktivitetesh, të cilat janë bërë pjesë e sofrës poetike lezhiane, që mblodhi në një festë të përbashkët autoritetet lokale dhe intelektual nga të gjitha qytetet.

Të pranishmit në këtë manifestim kanë vlerësuar figurën e At Gjergj Fishtës si një kolos të letrave shqipe. Gjatë mbajtjes së fjalimeve ndër te tjera, kreu i shoqatës “At Gjergj Fishta”, Fran Kulli kërkoi që shtëpia e poetit të kthehet në vend peligranazhi.

Lahuta e Malësisë, Mrizi i Zanave janë ndër veprat e poetit që lanë gjurmë në letërsinë shqiptare. Shkrimet dhe stili i tij përkufizoheshin si vazhdimësi e teknikës letrare të Rilindjes, kur mbizotëron romantizmi, realizmi dhe klasicizmi.

I konsideruar si Homeri i kohërave moderne në vitin 1940, Gjergj Fishta ishte kandidat për çmimin Nobel në letërsi.

Ndonëse Gjergj Fishta është autor i gjithsej tridhjeteshtatë botimeve letrare, emri i tij është i lidhur në mënyrë të pashlyeshme me një vepër të vetme, madje me një nga krijimet më mahnitëse në mbarë historinë e letërsisë shqiptare, me Lahuta e Malcís, Shkodër 1937. Ajo është një poemë epike historike me 15.613 vargje, që vë në qendër luftën për autonomi e pavarësi e, në veçanti, ngjarjet e historisë së Shqipërisë së veriut nga 1858 deri 1913. Kjo kryevepër letrare ishte shkruar në fillim midis viteve 1902 e 1909, pastaj u ripunua nga autori gjatë një periudhe tridhjetëvjeçare. Është e para ndihmesë në gjuhën shqipe për letërsinë botërore.

Bota Sot

[Monika]

Zëri i At Gjergj Fishtës, duke lexuar nga kyrevepra e tij "Lahuta e Malcís".


1937Fishta Kanga 05. 391-465 (http://www.speedyshare.com/files/19706159/1937_fishta_1.mp3)

Por, s' din Shkjau me mbajtë miqsí!
Aman, Zot, kur duel Serdari,
Se ç' kje ndezë Vranina zhari!
Aman, Zot, kur mrrîni Pera,

395 Se shum krisi atbotë potera!
Por kur rán Shkjét e Vraninës
Shum u krisi plumja shpinës!
Porsi shé, qi m' nji natë gjâmet
Rritet turr e del prej âmet

400 Tuj ushtue - e tue shkumue,
Shkaperderdhet nëper zallina,
Ashtû u derdh Shkjau te Vranina,
N' valë Shqyptarët krejt tue i pershî.
S' lufton ndryshe e rrebtë kulshetra

405 E me dhâmbë edhè me kthetra,
Zjarm e surfull tue flakrue,
Kur drangojt t' a kenë rrethue;
Si i qindron sod Shkjaut Shqyptari
Per dhé t' amel, qi i la i Pari:

410 Kâmbë per kâmbë, tuj qitë pá dá,
Tue korrë krena neper Shkjá.
U janë ndezun flakë breshânat,
U kullojn gjak n' dorë tagânat,
E u kullon gjak edhè zêmra,

415 Veç se vendit s' u lot thêmra.
Por ç' dobí: dielli tue lé
- Isht' tue lé m' at ditë per Shkjé! -
I rán ndore Shkjaut t' terbuem
Tridhjetë t' vrám e dhetë t' shituem!...

420 O ata t' lumt, qi dhane jeten,
O ata t' lumt, qi shkrîne veten,
Qi per Mbret e vend të t' Parve,
Qi per erz e nderë t' Shqyptarve
Derdhen gjakun tuj luftue,

425 Porsi t' Parët u pa'n punue!
Letë u kjoftë mbí vorr ledina,
Butë u kjoshin moti e stina,
Aklli, bora e serotina:
E dér t' kndoje n' mal ndo 'i Zânë,

430 E dér t' ketë n' dét ujë e rânë,
Dér sá t' shndrisin diell e hânë,
Ata kurr mos u harrojshin,
N' kângë e n' valle por u kndojshin.
E njaj gjak, qi kan dikue,

435 Bân, o Zot, qi t' jesë tue vlue
Per m' i a xé zêmren Shqyptarit,
Per kah vendi e gjûha e t' Parit!
Po, váll! Osja kû do t' jetë?
Oso Kuka a mos ká mbetë?

440 N' Xhebehane ká zatetë!
Ká zatetë n' at kullë t' barotit,
Kû ká bâ êmrin e Zotit,
Se per t' gjallë nuk ká m' e lshue,
Shokët e vet per pá i pague

445 Tridhetë t' vrám e dhetë t' shitue.
Kur pau Shkjau se pushka mêni
Si kah vau, si kah Liqêni,
E se mbetë s' kisht' Oso Kuka
Me tjerë t' vrám, perjashtë ke suka,

450 M' Xhebehane u turr m' at hera,
Si, kur t' lshojë kah Prendvera,
Vrullet bleta çark njaj zgjonit,
Tue zukatë si rryma e prronit.
N' brohorí tue i lutë jetë Knjazit

455 Njiqind vetë kcyen m' kulm t' pullazit,
Mâ t' permendunt kah trimnija,
Njaq u njiten mbi frangija,
Tue thye muret n' gjak t' perlyeme:
- Por ká gioben shpija e thyeme! -

460 Krisi Osja atbotë si ulâni,
Mje m' Cetinë i vojti zâni:
"Ah kadalë, Nikollë, t' vraftë Zoti!
Pse ktû i thonë Oso baroti:
Se s' ké pá Shkodran me sy,

465 Se djegë vehten edhè tý!"

[Monika]

1937 Fishta Kanga 13. 001-077 (http://www.speedyshare.com/files/19706349/1937_fishta_2.mp3)

Prendoi dielli, n' qiell duel hâna,
N' Veleçik po pingron Zâna:
Ehu! ju malet e Shqypnís,
N' t' cillat strukë shqypja e lirís

05 N' t' bardhat kohë qi kan prendue
S' lête anmik, jo, me i u afrue!
E di shpat e di edhe prrue,
E di landë e di edhe gúr,
Shqyptarís kryq e terthuer,

10 Se sa gjak atbotë i anmikut
Vojti rrkajë prej t' bardhë çelikut,
Qi flakote n' dorë t' Shqyptarit
Porsi rrfeja majes s' Sharit.
A kisht' mujtë kurr n' at kohë t' lume,

15 Me lot gjakut sod t' lotueme!
Veç nji troe t' tokës shqyptare
M' e rmue dora grabitçare?
Ah! jo kurr; t' ish' çue mbarë bota...
Pse ndo 'i Lekë, a 'i Gjergj Kastriota

20 Do t' kisht' dalë, at dorë rrembyese
M' e cungue me armë ngadhnyese,
T' cillat n' shekull do t' permenden
Hânë e hyj sa qiellve t' enden.
Por kan ndrrue sot moti e stina

25 Per dhé t' ngrît, kû rreh Martina!
Gjinde e mbajtun me lot t' shumit
Qi n' djersë njomë bûcat e umit,
Ja qi n' kullmë rreshket kumuese,
Ja nper dét bjen valës shkumuese,

30 Per me mbajtë nji grue te shpija
S' cilles bukë i lypi fmija,
Edhe i lên ndoshta me kjá,
Perse e mjera bukë nuk ká:
Gjinde, s' cilles Zot i âsht ari,

35 T' zezen tokë qi i ngratë Shqyptari
Shtrêjt me gjak e pat fitue,
Pa ndo 'i dhimë, kjoshin mallkue!
Sod m' e dá duen copa copa:
E perse? Pse don Europa...

40 Uh! Europë, ti kurva e motit,
Qi i rae mohit besës e Zotit,
Po a ky â shêji i gjytetnís:
Me dá token e Shqypnís
Per me mbajtë klysht e Rusís?

45 Po ti a kshtû sod na i perligje
Njata burra qi m' kto brigje
Per tý vehten bâne flije
Kur ti heshtshe prej ligshtije?
Ti qi i a kalle flaken diellit

50 E i shestove rrathët e qiellit
Ti, prej eshtnash t' t' ngratë Shqyptarve,
Qi bânë deken per dhé t' t' parve,
Bân sod t' bîjn fatosa t' rí,
T' cillt nji troe t' ksajë Shqypní

55 Mos t' a lâjn Shkjaut n' dorë me i rá
Krejt në gjak nji herë pa e lá!
Lum, oj Zâna e Veleçikut,
Qi m' i a lshon ti namët anmikut,
Qi m' i uron djelmt e Malcís,

60 Qi m' i a kján hallin Shqypnís;
Ksaj Shqypní, e cilla motit,
N' zâ kah pushka e besa e Zotit,
Pat kênë çmue prej fisesh t' tâna
Kah bjen dielli e kah mârr hâna!

65 Por, sado qi poshtë ká rá
Sod me sod, e rrin tue kjá
N' pluhen t' tokës, prej njerzve shá,
Prap, oj Zânë, shkndija e burrnís
Nuk â shkimë n' male t' Shqypnís,

70 Qi, manà, edhè n' kto kohë t' reja
Ka 'i herë ndezet flakë si rrfeja.
S' kan mbetë shkret, jo, armët besnike,
Perse Arbnorja grue fisnike,
Bân se bân fatosa t' rí,

75 T' cillt trimnisht per ket Shqypní
E per besë e t' bardhen Fé
E bâjn deken si me lé.

[Monika]

Repertori humoristik i Fishtës, tani në libër

http://www.botasot.info/img/at-gjergj_fishta.jpg

Studiuesi Kujtim Dashi sjellë për lexuesin shqiptar një libër të veçantë titulluar “Jam Pater Fishta që them uratë me gishta!

"Jam Pater Fishta që them uratë me gishta!" është anekdotologjia, fryt i një pune shumëvjeçare, që ka përgatitur për botim shkrimtari dhe studiuesi Kujtim Dashi. Në të janë përfshirë: anekdota nga Gjergj Fishta dhe për të; fragmente nga publicistika e proza e Fishtës, që janë treguar dhe mund të ritregohen si anekdota; impulse fishtjane nga vepra satirike dhe publicistike e tij; biobibliografi e zgjeruar për Fishtën, si dhe vlerësime për veprën e tij.

Bashkëkohës e studiues të Fishtës kanë vënë në pah prej kohësh se për të janë krijuar e tregohen shumë anekdota, disa të vërteta e një pjesë e madhe të trilluara prej fantazisë së popullit, apo që ia kanë ngjitur atij duke i marrë prej ndokujt tjetër, siç ka ndodhur e ngjet zakonisht me këtë zhanër. Njerëzit kane kërkuar gjithnjë, që në qendër të anekdotës të kenë si protagonist një figurë shumë të njohur, të besueshme e sa më popullore, e thënë ndryshe, e patundshme; ndonjë politikan i sotshëm do të thoshte gjithëpërfshirëse. Kjo dëshmon për prirjen e veçantë të Fishtës ndaj humorit, zgjuarsinë e fantazinë e pasur, gjykimin e mprehtë të tij, si dhe për përvojën e madhe jetësore, aftësinë e rrallë improvizuese, çka mishërohet në batutat e tij të befasishme, pikante dhe jetëgjata, që janë përcjellë nga brezi në brez deri në ditët tona. Volteri thoshte se anekdotat janë si kallinjtë që mbeten fushës së historisë pasi kalon drapri i të korrave. Pra, në këtë rrugëtim të gjatë edhe nëse është shtuar diçka në "kallinjtë" fishtjanë, në çdo rast, krijuesi, me siguri, ka pasur mirë parasysh një "kuotë" a një "referencë" nga Fishta dhe, me siguri, është munduar gjatë që t'ia atribuojë apo jo atij. Pavarësisht nëse janë origjinale apo janë të krijuara prej të tjerëve që e kanë njohur ose jo Fishtën, fakti që ky repertor fishtjan gjallon në kujtesën e njerëzve njëkohësisht me veprën e tij poetike, satirike, dramatike, publicistike etj., ende sot e kësaj dite, e rëndësishme është se ato bartin dëshmi autentike biografike dhe një qëndrim të veçantë receptiv të veprës së tij letrare e shoqërore; ato mund të vlerësohen edhe si një kronologji humoristike e jetës së Poetit dhe të preokupimeve të mëdha të kohës, i pranishëm ose jo edhe ai në to. Të drejtpërdrejta ose burimore, do t'i konsideronim ato anekdota të mbledhura prej Fishtës, ose prej atyre njerëzve, të cilët kanë pasur miqësi të ngushtë. Bibliografia e pasur dhe variantet e një fabule, të vjela drejtpërdrejt, të publikuara apo të mbledhura në arkiva shtetërore e personale, në monografi a libra memuaristike dëshmojnë për besnikërinë në zbatimin e principit të autoktonisë të kësaj pasurie humoristike fishtjane.

Bota Sot

[UniKKatili]

Te nderuar bashkatdhetare,


Te perkujtojme poetin e madh kombetar, ne 70 vjetorin e vitit te vdekjes,
qe te jete nje vit qe t'i kushtohet nga e gjithe shtresa intelektuale shqiptare
dhe nga populli, per te cilin kendoi ne "Lahuten e Malcise" duke e perjetesuar
ne shekujt per lavdine e Kombti Shqiptar.

Me rastin e 70 vjetorit, 1940-2010, të vdekjes së Poetit të Madh Kombëtar, Gjergj Fishtës,


ribotojmë artikullin që doli në revistën Kuq e Zi më nëndor 2001, nr. 19.


GJERGJ FISHTA



POET I PAVDEKSHEM




nga Lek Pervizi





Revista Kuq e Zi i ka përkushtue disa shkrime Poetit të Madh Kombëtar, Gjergj Fishtës, me rastin e rivarrimit të atyne pak eshtnave që u kishin shpëtue vandalizmit të barbarëve të shekullit njezet siç ishin sllavo – komunistët.

Gjatë një gjysmë shekulli ai mbeti pa varr dhe veprat e tija u ndaluen rrebtësisht. Rreth tij u krijue një pellg harrese ku qarkullonin si peshq shpifarakë, lloj lloj thashëthemesh keqdashëse, për të ia denigrue dhe nënvleftësue figurën dhe krijimtarinë. Akte këto, antinjerëzore dhe antishqiptare që vetëm anmiqtë e përbetuem të kombit arbnor mund të kryenin me kënaqësi sadiste, kundër një nga shkrimtarët ma të shquem të Shqipnisë. Para pesëqind vjetëve u dhunue dhe varri i kryetrimit dhe Heroi të Kombit, Gjergj Kastriot Skënderbeut. Paska qenë thanë që të dy Gjergjat e mëdhej shqiptarë të pësonin të njejtin fat pas vdekjes : t’u tretëshin eshtnat e shenjta e të mos mbetej gjurmë e shej tyne mbi tokë ! Mbi vorrin e Skënderbeut u vërsulën hordhitë turke, mbi atë të Fishtës, hordhitë sllavo - komuniste. Të dy palët anmiq të tërbuem të kombit shqiptar !

Këta të fundit, harruen se ishin shqiptar dhe se kishin të banin me një popull që i kishte qendrue stuhive shekullore i papërkulun dhe krenar, që dijti të ruente të pa paprekun gjuhën dhe identitetin e vet gjatë shekujve dhe prandaj do të dinte të ruente kujtimin e herojve që luftuen për mbrojtjen e Atdheut ose të atyne që krijuen vepra të pavdekshme për lartësimin e lavdinë e shqiptarizmit.

I cilesuem « shovinist » (pse antisllav) ; i cilësuem « reaksionar » (pse antikomunist) : i cilësuem « tradhtar » pse patriot, duke mos patun mundësi ta kishin të gjallë (pse i vdekun), për ta pushkatue në Zallin e Kirit, siç vepruen me intelektualë të tjerë, miq e kolegë të tij, vendosën t’i përdhunojnë vorrin duke ia nxierrë kockat e duke ia hedhun në lumin e Bunës. Kujtuen se me këtë veprim të ulët e kriminal do të arrinin të zhduknin praninë dhe veprat e tija nga mendja dhe zemra e shqiptarve. Të vjen keq kur mendon se në këtë fushatë të egër përsekutimi kundër figurës së Fishtës, u bashkangjiten edhe disa shkrimtaruca e letraruca komunistë shqiptarë, që ndonse të tillë, duhet të ishin tregue ma të përmbajtun e të mos shpreheshin as me fjalë denigruese as me shkrime neveritëse, që mjerisht per ta, mbesin të dokumentueme në shtypin kohor. Tani ata mund të jenë të penduem, por si tepër vonë !

I gjithë ky mllef sulmues e denigrues i pajustifikuem, fshihte në vetvete qellime arriviste të paramendueme që i përshtatëshin shprehjes latine « Mors tua, vita mea ! » (vdekja jote, jeta ime). Sepse dule eliminue Fishtën fizikisht e letrarisht, ata kujtonin se do t’i zinin vendin në supremacinë letrare, nga që ishin të bindun (të verbuem) për vijimin e përjetshëm të diktaturës komuniste së cilës i shërbenin me zell e devocion e prej së cilës kishin përfitue lavdi e privilegje, të katandisun siç ishin në nivelin e oborrtarëve servilë, sahanlepirës dhe intrigantë. Me këtë bindje se kishin kapun qiellin me dorë, nuk u ndaluen as para krimit, veçse si mund të arrinin të hypnin në podiumin e nderit, prej ku, sipas mendjes tyne, e kishin largue përfundimisht Poetin Kombëtar, për të ia zanë vendin. Në shpirtligësinë e tyne të neveritshme, kënaqëshin që ia kishin zhduk trupin, vorrin dhe veprat. Por i kishin ba hesapet pa hanxhinë, në rastin tonë, pa popullin.

Ai popull, të cilit Fishta, si një Homer i vërtetë, i kishte këndue lavdinë, lashtësinë, besën, heroizmin e trimninë, vetmohimin, burrninë, traditat, zakonet, kanunet, mikpritjen e bujarinë, historinë dhe atdhedashuninë, në 15 000 vargjet e « Lahutës së Malsisë », vetë ai popull pra, i kishte gdhendun me shkronja të pashueshme ato vargje, në kujtesën e tij të çeliktë, të farkëtueme e të kalitun gjatë shekujve. Ato kangë përjetësonin heroizmin e kombit shqiptar për të mbrojtun trojet e shenjta kundër orvatjeve grabitqare të fqinjëve të pabesë e kundër vendimeve të Fuqive të Mëdha (Shtatë Krajlave), që për interesat e tyne sundonjëse, i sakrifikonin pa pikë mëshire popujt e vegjel, duke i përdorun si plaçkë lufte ose tregu, për levërdinë e tyne.

Shqiptari në valën e dyndjeve barbare dhe të pushtimeve të hueja, u ngujue në malet e bjeshkët e larta për të mbrojtun gjuhën, traditat e zakonet, për të ruej identitetin e vet gjatë rrjedhës së shekujve, e pikërisht në ato male ruejti thesarin e letërsisë shqipe, « Lahutën e Malsisë » dhe emnin e pavdekshëm të Gjergj Fishtës. Ata malësorë trima, të parët e të cilëve ishin ndeshun në lufta të rrebta për liri e pavarësi, arritën t’i këndojnë kangët e « Lahutës » nën hundën e komisarëve dhe sekretarëve të partisë në fuqi, të cilët nuk mund t’i pëngonin rapsodët popullorë që t’u këndonin herojve të tyne kreshnikë : Oso Kukës, Marash Ucit, Abdyl Frashërit, Ali Pashë Gucisë, Ded Gjo Lulit, Marash Vatës, Gjin Pjetrit, Lleshit të Zi, Haxhi Zekës, Mehmet Shpendit, Tringës, Zanave, Orëve e Shtojzovalleve, ku përfshiheshin edhe dragoj e kuçedra, lugetën e baloza, etj. Ashtu siç këndohëshin dikur kangët homerike në botën e lashtë. Jo rastësisht Fishta u quejt Homeri Shqiptar dhe Homeri i fundit i atij qytetnimi që e pati zanafillën para tremijë vjetëve me poemët e Iliadës dhe Odhisesë. Fishta qëndron krenarisht përkrah poetëve të mëdhej të poezisë epike botnore, me një veçori dalluese, sepse vargjet e tij tingëllojnë aq fuqishëm në gjuhën shqipe dhe nuk mund të përkthehen të tilla në gjuhët e tjera. Dihet se kryeveprat e letërsisë botnore janë përkthye shqip pa asnjë vështirësi e në shumë raste edhe ma bukur. Kujtojmë përkthimet e Fan Nolit, Pashko Gjeçit, Mitrush Kutelit, Guljelm Dedës, Mark Demës, Gjon Shllakut, etj. Por që epika shqiptare e përfaqësueme nga Fishta, të jepët në gjuhë evropiane, deri tani ka rezultue e pa dobishme, e në qoftë se ka pasun tentativa të tilla, ato kanë deshtue. Kujtojmë një përkthim të « Lahutës » italisht të vitit 1942, në vargje njëmbëdhjetërrokshe, një katastrofë !

Me rihapjen e vorrit të Fishtës, aty u gjeten vetëm falanget e gishtave, që u kishin shpëtue xhelatëve varrmihës e varrdhunues, të atyne gishtave që mbanin penën e frymëzueme të Poetit në radhitjen e 50 mijë vargjeve, nga të cilët 15 mijë të « Lahutës së Malsisë ». Mbas 50 vjetëve fillon një epokë e re kulturës shqiptare, me udhërrefyes Fishtën, jo vetëm si poet i shquem, por edhe si gjuhëtar e patriot, që bashkë me Rilindasit e tjerë, ndër ta shumë letrarë e intelektualë, na dhanë alfabetin e parë të gjuhës shqipe në Kongresin e Manastirit, atë alfabet me të cilin u shkrue ajo kryevepër e letërsisë sonë « Lahuta e Malsisë », unike në gjithë historinë e letersisë së Kombit Shqiptar.

Botimi i veprave të plota të Gjergj Fishtës në Prishtinë, ishte një vlerësim i lartë e i meritueshëm për krijimtarinë e tij dhe u mirëprit nga bota shqiptare si një hov rilindës e ripërtëritës i kulturës shqiptare. Botimi i arritun në Kosovë, vlen si një shembull nxitës dhe inkurajues për të vlerësue figurat e mëdha të kulturës shqiptare, që për shkaqe ideologjike, shtypje diktatoriale e pushtime të hueja, ishin nxierrë jashtë repërtorit kulturor kombëtar. Fishta për Kosovën, shkruejti faqe të pavdekshme të qëndisuna me vargje që buçasin e jehojnë, që gjimojnë e trondisin, ma tepër se zhurma e tankëve shtypëse, ma tepër se krisma e armëve vrasëse dhe se ulurimat e udhëheqësve të Serbisë, që çirren e ulurojnë si ujq të tërbuem mes pyjeve të shkretueme të epsheve të tyne grabitqare. « Lahuta e Malsisë » do të kumbojë si një kushtrim i papërmbajtun në gojën e rapsodëve dhe kangëtarëve popullorë, për të gjallnue heroizmin dhe ato veti të larta burrnore, që lypsen sot ma shumë se kurrë, për t’i dalë në krye fitimtarë, luftës dhe përpjekjeve tona për liri e bashkim kombëtar !

Revista Kuq e Zi, krenohet që ka mundësi të paraqesë në faqet e saja këtë vigan të poezisë shqiptare, dhe e quen historik këtë çast që përjeton bashkë me gjithë lexuesit dashamirës të asaj letërsie që mbeti e pastër dhe e pacenueme nga ndikimet e hueja ideologjike, si ato majat e larta të bjeshkëve tona kreshnike të kunorzueme me borë. Çast me të cilin na jepet mundësia për të shkrue, lexue e folun bashkarisht për Poetin e Madh të Kombit Shqiptar, pas një gjysmë shekulli heshtje tepër të gjatë !



Ja si shprehet albanologu i njohun austriak Maksimilian Lambert, për « Lahutën e Malsisë », të cilën e studioi mirë dhe e përktheu gjermanisht, duke e vlerësue këtë vepër si epope – heroike – historike të shqiptarve.



«…Lahuta e Malsisë e Gjergj Fishtës, jo vetëm se ka randësi nga ana artistike, por edhe se ajo, porsi vena e mirë, sa ma shumë vite që kalojnë aq ma vlerë merr, duke qenë se ajo asht pasqyra përmbajtëse dhe reflektuese besnike e jetës, shpirtit, dëshirave dhe përpjekjeve, luftës dhe vdekjes së Shqiptarve : pra « Lahuta « asht shprehja ma e qartë e dokëve të malsorëve banorë të Malsisë së Veriut. Ndersa zakonet e lashta të fiseve malsore janë destinue të zhdukën nga tallazet e forta të qytetnimit, lexonjësit, letrarët, juristët e historianët e nesërm, kanë për të ia dijtë për nder pas dhjetra apo qindra vjetëve të ardhshëm Poetit, i cili me « Lahutën e Malsisë » na la një portret të Shqiptarit, të përshkruem nga goja e dëshmitarve bashkohorë, ashtu si këta e gjetën në agimin e shekullit XX, me një ndryshim të vogël, që ai pati prej lashtësisë Iliro – Thrake ».

[hanewald]

Letra te Fishtes derguar at Pal Dodajt



nga At Viktor Demaj

Jemi mesue me shijue veprat e shkrimtarve simbas shkrimeve të tyne, tue lexue krijimtarinë hyjm në kontakt të drejtëperdrejtë me botën dhe me shpirtin e tyne krijues. Nji mënyrë për me studiue nji personalitet asht edhe letërkëmbimi i tij me njerëz të shquem të brezit të tij. Në letërkëmbim, ose siç thirret korrispondencë del në pah, vëhet në dukje, jo aq shumë krijimtaria e shkrimtarit por shumë herë bota e brendshme, ndiestitë e zemrës, fisnikëria e naltë e shpirtit. Në letërkëmbimi në të shumtën e rasave nuk ka vend çensura, flet shpirti i lirë jo i ndrydhun prej publikut admirues apo kritikues. Prandej korrispondenca asht nji element përbas, themelor për kritikën letrare dhe historinë e letersisë per me njoftë botën komplekse të shkrimtarit dhe krijimtarinë e tij. Në korrispondencë zbulohen të fshehta rreth ideve dhe shkrimit të vepravet, çështjevet shoqnore e politike e historike të vendit, kuptojmë gjendjen shpirtnore dhe morale të shkrimtarit, atë çka zemra e tij mendon e shmendon në atë periudhë të caktueme të jetës së tij.

Kështu edhe Poeti ynë françeskan e kombëtar Át Gjergj Fishta zhvilloi nji korrispondencë të dendun me bashkëkohës të tij, me bashkëvëllazen të tij freten, prifta shekullar, albanolog, shkrimtar e poet, balkanolog e njerëz të artit dhe të kulturës shqiptare e asaj europiane.

Në ketë përvjetor të vdekjes së tij duem të sjellim para lexuesit disa letra të Át Gjergj Fishtës përkthye në shqip. Letrat Át Fishta ia ka dergue Át Pal Dodaj, nji tjeter françeskan që poeti kishte shumë konsideratë për të. Át Pal Dodaj asht pak i njoftun për publikun shqiptar, por në të vertetë shumë asht marrë me studime gjuhësore, historike, etj. Disa nga këto shkrime janë botue në revistën Hylli i Dritës. Át Pal Dodaj si diplomat e njeri i zoti sa u zgjodh Provincial i dha nji formë krejt tjeter Provincës Françeskane Shqiptare, sa që simbas Át Benedikt Demes që shkruen rreth vitit 1942 ende sot ecim simbas projekteve dhe ideve të Át Pal Dodaj.

Át Gjergj Fishta ndiente nji respekt të veçantë për të, dhe ishte njeriu ku Poeti i besohej, i shprehte lirshëm idetë dhe medimet, gjithçka që ndodhte në jetën e tij të brendshme dhe përrreth tij. Duket sikur ishte nji At shpirtnor për Poetin. Át Pal Dodajt Poeti i pat shkrue ma se 200 letra. Në ketë letërkëmbim të tyne ne shohim dhe mund të gjejmë të dhana për subjektet e veprave të Fishtës, mbi formimin e tij si shkrimtar, prozator, mbi zhgënjimin e tij rreth pavarësisë së Shqipnisë, zhvillimevet politike, etj. Në ketë korrispondencë spikat shpirti i Át Gjergj Fishtës në të gjitha ndiesitë, përjetimet, gjendja shpirtnore, vetmia, humori dhe sidomos dashnia e madhe për Shqipninë. Shumë herë na shfaqet euforik, emotiv, kritikues, dishmitar i Shqipnisë që ishte në prag të pamvarësisë së saj. Në letërkëmbimin del në pah edhe zhgënjmi i tij, mosmarrveshjet në lidhje me alfabetin, mbylljen e Hyllit të Dritës, pakënaqësitë e tij per disa pseudoshqiptar që ndrrojshin fytyrë e identitet për interesa personale. Nji pjesë e këtyne letrave janë përkthye me nji mjeshtërir të veçantë nga Dr. Persilda Asllani me redaktues Dr. Aurel Plasarin në veprën: Fishta Estetikë dhe Kritikë, Hylli I Dritës, Tiranë 1999.

Letra 1

Këtu Poeti na përcjell dëshirën e tij për me u marrë me studimin e Dramatikes, ku ndër të tjera thotë se ka lexue Shakespeare dhe komeditë e Molierit. Po ashtu flet edhe për aksiomën e tij që ka përdorë në satirë, si dhe për punimin e parë të tij në prozë: Kombësia e kleri Katolik.

Shkodër, 5-II-1908
E kam marrë gjysëletren tande…
Drama asht duertrokit mjaft. Duertrokitjet e qytetarve tonë, asht e vertetë, nuk janë të tilla sa me i rritin mendjen nji autori, sepse këtu, me perjashtim të disa të jashtëm e të ndonji shqiptari, si Zurani, nuk e kanë idenë e artit komik: do të duertrokitshin çdo lojë ma shumë se nji komedi të Molierit apo të Goldonit…
Në komedinë teme jam kujdes të sjell të vlefshmen me të kënaqshmen, simbas aksiomës: Ridendo castigat mores, e më duket se kam arrit me sukses. Due me ju kushtue me kujdes të madh studimit të dramatikës, për me pa se a mund të arrij në ndnji përfundim. Kam lexue shumë prej veprave të Shakespeare e të gjitha komeditë e Moliére. Kam nda dhe due të botoj disa shkrime serioze, d.m.th. odi dhe poema dramatike. Tash po shkruej Vrasjen e Shën Gjonit në formë dramatike e me ndjenja krejt demokratike e republikane.
Po të dergoj kopjen e parë të punimit tem në prozë: Komsija e kleri Katolik.
Për pjesën e III të Lahutës ende nuk kam mujt të projektoj përvijimin. Nuk due me u përshpejtue sepse dëshiroj të baj nji punë sikurse duhet të bahet. Për me krye Iliaden, janë dasht shumë shekuj: për me shkrue Lahutën të kalojnë të pakten do vjet…
E ti kur vjen në Shkodër për me më takue,
i yti
Gjergji


Letra 2
Në ketë letër Poeti flet për fillimet e sëmundjes së tij të zemrës, që mesa duket do ta shoqnoj deri në dekë.

2 korrik 1909
“Shetitja në Nenshat për mue ka kenë e dhimbshme, sepse prej asaj dite e në vijim kanë fillue të duken në mue shejat e para të smundjes së zemres. Për disa ditë nuk kam mujt me ndej në kambë, prej shpërqëndrimit të madh, e që dje, mbas nji përmisimi dy ditor, jam ndie prap keq, në menyrë që sa të kem shkrue ketë letër, do të ulem në shtrat, sepse po me vjen si nji dobësim në zemër.
Çka do të bante Pali im, atëherë kur nuk do te ishte në jetë Gjergji, që herë pas here i shkruen fjalë miqësie?”

Letra 3
Në ketë letër Át Gjergj Fishta i difton mikut të tij rreth shkrimit të dramës Shën Françesku i Asizit, ku i thotë se e ka mbarue së shkruemi për 12 dit, nuk harron me ba edhe nji krahasim me poetin italian Metastasio.

Shkoder 10 nanduer 1909
“Si kundërpërgjigje artit oratorik, miku em, po të them diçka mbi poetiken. Por para se të filloj me folë, larg prej meje ves i mallkuem i krenarisë!!! – Drama mbi Shën Françeskun ka vu dy gisht pluhën mbisyprinë, sepse u mbarue me kohë nga i nënshkruemi i përvujtë, që ka nderit të merret në konsideratë prej teje. I dashtun – hapi mirë veshët! – në 12-XII dit, po, po në 12-XII dit kam shkrue 1200 po them njimij e dyqind rreshta njimbëdhetërrokshe e shtatërrokshe con me disa arje, e të gjithë rreshtat janë të bashkëngjitun mes tyne. Drama asht shkrue mbi foggia si ajo e Metastasio. Kështu pra, i dashtun, si mesatare njiqind rreshta në ditë. Ditën e fundit në tre orë e gjysë paradite kam shkrue 154 rreshta; isha i lodhun aq shumë sa që për dy dit kam pasë nji dhimbje të fort koke. Metastasio ka kompozue në 18 dit nji melodram me rreth 1500 rreshta. Unë kam pasë në kujdesë gjuhën shqipe, koret, meditimet, Meshët konventuale, Shkollën, shqetësimet e të afërmve, etj. etj., dhe mund të them se kam vendos nji “rekord” në poezinë tonë. Larg prej këtu ves i mallkuem krenarie!!!”

Letra 4

Shkodër, 5-XII-1909
“Neser më duhet tu predikoj Jezuitve: kështu pra do ta kuptosh pse po ti shkruej këto dy rreshta sikur koprracit do ti duhej të nxjerrte prej xhepit të tij paren e vet… Në “Odisen” unë kam paraqit nji fakt historik, dhe asgja tjeter. Që edhe sot gjinden disa Mtues në botë asht e pa evitueshme, dhe asht natyrore që ata, që për keq ndaj Poetit, nuk marrin as ma të voglin hap për me u largue prej shtëpijave të zanuna, për faktin e thjeshtë, që unë nuk jam Uliks. Me gjithketë, tue i dëgjue ata rreshta, Mtuesit modern duhet të përgjojnë të dera prej frikës se Uliksit. Edhe rreshtat e kanë forcën e tyne.
Bonifaci VIII kje Papë: megjithatë i duhet të qendroj në ferr, të paktën deri në ditën e gjykimit të mbramë, sepse aty e ka dënue nji hy i vogël Dante Alighieri. Për inatë tem Mtuesit e Shqipnisë do të vazhdojnë të jenë të fortë dhe të urdhnojnë në shtëpinë e tjetrit; por megjithketë nuk mund të mohosh, që ndoshta për shkak të rrehshtave të mi, do të dëbohen nga zemra e Telemakëve shqiptar, dhe kjo per mue mjafton, sepse jam i sigurtë, që mazza e Uliseut do të bie mbi krye të tyne, edhe nese janë të mbrojtun prej ndonji yzbergu i çfarë do lloj identitetit. Por, “Odisea” nuk ndalet vetem në faktet e Shqipnisë; ajo shtrihet në të gjithë njerëzimin. Në Odisenë kam dashtë të paraqes triumfin e lirisë, sikurse në Shën Françeskun vëllazninë dhe në Shën Gjon kryepremin barazinë në kuptimin e krishtenë. Kështu pra per nji fakt të thjeshtë që dashnorët e Penelopes shqiptare të ndihen të therun prej rreshtave të mi. Ma mirë se kaq; prej nji fundrrie të tillë as nuk mundem as nuk due të di gja. Nuk kam as çka të shpresoj: shëndetin dhe hirin mund të mi jap vetëm Perëndia, emnin e mire duhet ta baj vet, e jo Mtuesit me marritë e tyne… asgja tjetër nuk më duhet në botë veçse miqët e mi.

Letra 5
Në ketë letër Poeti përsëri trajton çështjen e Lahutës, dhe thotë se Shkrimtari asht ai që nuk përshkruen vetëm objektet që përjeton në ngjarje të ndryshme, por përjetimin dhe mbresat që lanë objektet në shpirtin e tij.

Shkodër, 6 prill 1910
“E kam marrë të shumpritunen (letrën) tande të 5/4 dhe gëzohem me gjithë zemër që gjendesh me shëndet të mirë, por posaqëeisht gëzoj nga dashnia që me sjell, e cila në fakt thanë hapun, më jepet si përgjigje ndaj drejtësisë, sepse flaka e dashnisë, që unë të jap, asht ma e madhe së bishti i kometës së ktij viti, e cila asht e gjatë 24 milion kilometra…
Përsa i përket kërkesës së dytë, d.m.th. pjesëve rakitike të fantazisë ime, nuk kam çka me të thanë. – Zhurma, plogështia dhe moskujdesi em, punët e Shqipnisë që nuk mbrrijn asnjiherë në lima të mirë, etj.etj. bajnë që fantasia eme nuk arrin me pasë frytet e mësimit. Duresë. Asht e vertet, kam vu dorë në pjesën e tretë të Lahutës dhe shpresoj ta përfundoj gjatë vitit, sepse duket se edhe dhimbja e kokes po më kalon – nji preteks më pak i demelisë teme. Këshilla që më jep në lidhje me formën dhe stilin që të përdori në ketë pjesë të tretë asht i drejtë; sepse perndryshe në vepër mungon lidhja e nevojshme. Megjithketë tue marrë të njetën formë e tue bashkue stilin popullor me klasiken, do të munohem të vëjë ma shumë se mendime në zhvillimin e veprimit, edhe disa episode tue paraqit të pakten pasionet më të rendesihsme të jetës; sepse simbas mendimit tem, kjo ban që të edukohet dhe të mësohet ma mirë kombi. Përshtypjet prodhohen në shpirt prej objekteve. Tash me riprodhue në shkrim objektet që kanë lanë përshtypje në ne, dhe jo përjetimet, përshtypjet që kemi marrë në shpirt, simbas meje, nuk do të ishte art: por do të ishte treguesi i nji mendje të zakonëshme dhe fëminore. Shkrimtari i vertetë, mendimtari dhe filozofi riprodhon vetveten në shkrim; kështu riprodhon pershtypjet/perjetimet e jo objeketet e jashtme. E bukura në objektet e jashtme nuk mund të jetë objekti artit të vertetë, sepse, artisti tue riprodhue nuk krijon por thjeshtë kopjon gja që nuk asht art. Nëse Leopardi në kangën e famshme të Gjineshtres, do të na kishte pershkrue si botanik Gjineshtren e jo përshtypjet të marruna prej saj, kush sot do të lexonte kangen e tij? Pra, shkrimtari duhet të paraqes shpirtin e tij në shkrim, gja që nuk bahet, nëse nuk riprodhojmë nepermjet mendimeve objektet; jo si ndodhen në botën e jashtme, por si paraqiten në shpirtin tonë, ku vetëm aty ka ndejen e bukura artistike (nuk flas për të bukurën filozofike)….. I dashtun, nëse vazhdoj me ketë hap, nuk e di kur do ta mbyll letrën, e kush e di se sa blasfemi nxjerr përjashta. Kështu…… të kalojmë në histori..

Letra 6

Në ketë letër Poeti i shkruen Át Palit per dëshirën e tij me punue me dramatiken, ku në veçanti flet për kryevepren e tij Makabejt, Poeti mori ketë temë biblike për me pershkrue dhe himnizue dëshirën e vendosun të shqiptarve për liri. Tragjedinë Makabejt Fishta nuk e përfundoj simbas dëshirit të tij në vitin 1911, por e përfundoj në Troshan e Rubig ku kje shterngue me ndej prej nderkombëtarve në vitin 1914.

Shkoder, 20-I-11
Nuk e di sa ka të vertetë në parashikimet e tua biologjike, ne lidhje me pozicionin e trunit në diafragmë të kungullit tonë, i thirrun ironikisht krye dhe në veçanti të atyne të poetve; por ketë e di sigurisht, që truni em nuk ishte në vend atë ditë kur u dhashë fjalën disa zotnive të shkruej dhe të paraqes për karnevalet e ardhshme nji dramë origjinale në pesë akte, që me ka ba me humb “busullën e alfabetin”. Të thom të vertetën asnjiherë nuk e kam ndi nji kënaqsi të ngjashme. Kam nji dëshirë të madhe që ta përfundoj, por nga ana tjeter më vjen keq se më duhet të shkruej sa ma shpejtë të jetë e mundun, dhe druej së ka me lanë mangësi në teknikë, prejse asht puna ime e parë e këtij lloji.
Tema asht: I maccabei pro aris set focis, argoment shumë i përshtatshem për ngjarjet tona kombtare: nuk më duhet gja tjeter veçse të kopjoj jetën dhe ndjenat tona, per me ba nji kryevepër. Sot e përfundoj aktin e parë, megjithëse nuk asht plotë gjallni, sikurse shpresoj që do të jenë ata që vijnë më pas, në përgjithësi mund të pelqehet. Por, gjindem ngusht me kohën, per me përfundue nji punë të tillë në pak javë. Natën nuk mund të shkruej, sepse mban ftohtë; ditën mes Kishës, shkollës dhe shqetësimeve të njipasnjishme mund të punohet shumë pak. Ti e di se që tre vjet jam vu të studioj Shakespeare: nëse pra nuk dështoj në ketë sprovë të parë, mund të jesh i sigurt, se mbas pak … viteve, do te shkruej nji tjeter. Po të shkruej këto gjana, për me të ba të ditun, se ti me quen demel dhe e regjistron si plogështi heshtjen teme. Ke kuptue?

Letra 7
Edhe në ketë letër të bukur Poeti i difton bashkëvëllaut të tij për vumjen në skenë të melodramit “Shqyptari i Gjytetnuem”, ku asht prit me sukseë e me entuziazem prej publikut shkodran. Poeti nuk ngurron të baj edhe nji krahasim mes Dramës se tij dhe nji punim të Schiller.

Shkodër, 12 Kallnduer 1912
“Përsa i përket punës teme të vogel poetike, që ti thue se e admiron, pa e njoftë pse-në, të them, që nuk meriton të studiohet. Puna asht origjinale, edhe se Schiller e ka shkrue nji të tillë, që titullohet: “Mirënjohje Arteve të Bukura”. Idea eme ishte me u tregue rrugën e qytenimit shqiptarve; ndersa Schiller shkruen që njeriu të dashunohet në shkenca dhe arte. Pjesa e dytë e Dramatikës ka ngjashmëni në shumë shprehje me veprën e Schiler; por megjithketë asht si ide. Ketë mund të thom, që puna eme asht ma e naltë se ajo e Schiller si ide dhe si veprim. Sigurisht që të shfaqunt e Fesë në shqip, që deshiron qytetni, dhe ndjeshja e frazave në motot dhe në recituesit të pjesës së parë, e ngrisin shpirti e shikuesit shqiptar në idelae të pastra e janë të tilla që e çojnë në mallëngjim fortiter et suaviter; aq asht e vertetë sa që atë natë kanë kja prej entuziazmit deri edhe mysliman, të cilët kishin pak interesë me pa në skenë Fenë me kryq në dorë. – Megjithketë të tham, që nuk vlen me kerkue poetikën e bukur në punën teme; sepse duhet ma parë me gjetë se me zbulue. Mue më mjafton që puna eme të ketë arrit qellimin që të erudicionoj tue entuziazmue publikun për qytetni e për Atdhe. – Nji herë tjeter do të shkruej për ketë.
Ndersa të përqafoj e githmonë i yti

Letra 8
Këtu Poeti lajmron për fillimin e botimit të së Përkohshmes Hylli i Dritës. Bashkë me ketë lajm të gëzueshëm vënë në dukje edhe gjendjen shoqnore e politike të Shkodrës.

Shkodër, 15 shtatuer 1913
Sot kemi fillue botimin e të Përkohshmes, (Hylli Dritës) në të cilën do të publiokohen këto shkrime: (të shihet numri i parë i revistës Hylli i Dritës).
Këtu në Shkodër gjendja asht në statu quo, pluhun e baltë, Admirala, kual, lecka e “Rrnoftë Shqypnija”; por punë per me i dhanë jetë Shqipnisë, pak ose aspak. Njerzit rrin nën hije, tue pritë me gojë hapun, si fëmij korbash që nana, sorra Europë tu sjell me hangar. Asht e kot që unë të humb kohë tue shkruej gjanat e Shkodrës, të këtij problemi të ri që ka infektue tanë botën

[Monika]

Fishta është kolos i mendimit dhe letërsisë shqipe, i cili me tërë veprimtarinë e vet - meshtarake, intelektuale, politike dhe letrare - e ka sintetizuar historinë e popullit shqiptar. Ky françeskan ka qenë apostull i atdhetarizmit të sinçertë dhe të pastër, për të cilin shqiptarizmi nuk ka qenë profesion, por një jetë intenzive. Gjatë jetës së frytshme të tij, ai e themeloi Shoqërinë Letrare “Bashkimi”, ishte drejtor i gjimnazit françeskan në Shkodër, kryetar i Kongresit të Alfabetit, anëtar i Komisisë Letrare Shqiptare, udhëheqës i dërgatave shqiptare në Paris dhe Washington, deputet dhe nënkryetar parlamenti, përfaqësues i Shqipërisë në konferencat ballkanike, MESHTAR dhe LETRAR. Veprimtaria e tij e gjithanshme u shpërblye me dekorata nga Austria, Turqia, Papa Pio XI, Greqia, Urdhëri Françeskan, ndërsa Akademia Italiane e zgjodhi për anëtar. Mirëpo, përderisa të huajt e dekoruan, ndërsa emrin dhe veprat e tij i studiuan në katedrat e tyre albanologjike dhe ballkanologjike, ky vigan, në Shqipëri, gjatë regjimit komunist u ndalua për plotë 50 vjetë. Dhe jo vetëm kaq, por edhe eshtrat ia zhvarrosën dhe ia hudhën në bërllog. Këtë ia bënë atij që Shqipërinë e kishte koncipuar dhe dashur si një atdhe të vërtetë të të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga ndasia religjioze dhe përkatësia regjionale. Atij që gjithnjë e ka theksuar nevojën e unitetit kombëtar dhe vëllazërisë, ide kjo që e përshkon kryeveprën e tij, Lahutën e Malcis. Lajtmotivi i këtij vigani ka qenë: Për Fe dhe Atdhe. Sa i përket vlerës estetiko-letrare të veprës së Fishtës, ajo është e shumëfishtë, qoftë për nga përmbajtja, gjuha, stili, rrjedhshmëria e fjalës, ngrohtësia, ngjyra dhe porosia. Ai me shikimin realistik të vetin nuk e idealizon shqiptarin, por e përshkruan ashtu si është, me të gjitha të metat dhe virtytet, me meritat dhe fajet. Në veprën e tij vërehet edhe nota edukative, sepse ai e qorton shqiptarin që të lirohet nga fatalizmi, pjellë e mentalitetit oriental dhe e udhëzon kah rruga e qytetërimit evropian, ku edhe e ka vendin, gjeografikisht dhe historikisht. Gjithashtu e udhëzon që t’i tejkalojë ndasitë regjionale dhe fetare, ndërkaq të përqafojë ndjenjën nacionale, krenarinë dhe vetëbesimin. Satira e tij është karakteristike për një shkodran. Me fjalë tjera, ai me të i ka luftuar pseudointelektualët, pseudoeuropianët, pseudoshqiptarët. Habit fakti i aktualitetit të kësaj satire edhe sot e kësaj dite. Një njeri i tillë pra, është zhvarrosur dhe për plot 50 vjetë është njollosur, përbuzur, përdhosur dhe ndaluar, mirëpo pa sukses. Ai nuk ka mundur të dëbohet nga zemra dhe nga ndjenjat e popullit.

Të flitet për P.Gjergj Fishtën, nuk është as lehtë, e nuk është as thjeshtë. Sado që është nderë e madhe, më e madhe është përgjegjësia.
Them kështu, sepse kemi të bëjmë me një kolos të mendimit dhe të letrave shqiptare. Kemi të bëjmë me një figurë madhështore, e cila me tërë veprimtarinë e vet - meshtarake, intelektuale, politike dhe letrare - e ka sintetizuar tërë historinë e popullit shqiptar. Kemi të bëjmë me një apostull të atdhetarizmit të sinçertë dhe të pastër, për të cilin shqiptarizmi nuk ka qenë profesion i çastit apo i rastit, por ka qenë një jetë intenzive, e përshkuar me të gjitha ngjarjet më vendimtare për fatin e kombit shqiptar.
U lind më 23 tetor 1871, në fshatin Fishtë, në Zadrime. Prindërit e pagëzuan me emrin Zef, të cilin sipas rregullës së Urdhërit Françeskan, do ta zëvendësojë me emrin Gjergj.
Mësimet e para i mori nga poeti arbëresh, P.Leonard De Martini. Me të parë zotësinë e e Zefit të vogël, poeti e mori në seminarin françeskan, në Troshan, ku edhe e kreu shkollën e mesme. Më 1886 u nis për në Bosnje, ku, në Sutjeskë, Livno dhe Kreševo, i kreu studimet filozofike dhe teologjike. Aty u njoftua me P.Grga Martiæ-in dhe me Silvije Strahimir Kranjèeviæ-in, të dy këta poetë të mëdhenjë kroatë. Këtij të fundit, madje ia përkushtoi një vjershë të shkruar më 12 dhjetor 1892. Më 1893 kthehet në Shkodër, ku më 1894 shugurohet meshtar.
Brenda një kohe, njëkohësisht e ushtroi detyrën e arsimtarit në Troshan dhe famullitarit në Gomsiqe të Mirditës.
Së bashku me abatin e Mirditës, Mons.Preng Doçin, Don Ndoc Nikën dhe P.Pashk Bardhin e themeloi Shoqërinë Letrare “Bashkimi”.
Më 1902 u emërua drejtor i gjimnazit françeskan në Shkodër. Me ardhjen e tij, gjuha italiane, që ishte gjuhë ligjërimi, u zëvendësua me gjuhën shqipe. Më 1908 është kryetar i Kongresit të Alfabetit, në Monastir (Bitoli i sotëm), në të cilin u vendos që alfabeti latin të merret për alfabet të gjuhës shqipe. Më 1916 është anëtar i Komisisë Letrare Shqiptare, e cila ka pasë për detyrë standardizimin e drejtshkrimit të gjuhës shqipe.
Më 1919 është sekretar gjeneral i dërgatës shqiptare në Konferencën e Paqes në Paris, në krye të së cilës dërgatë ishte ipeshkvi i Lezhës, Mons.Luigj Bumçi. Nga Parisi, në krye të dërgatës shqiptare shkon në Washington, për ta mbrojtur integritetin territorial të Shqipërisë, nga orekset okupuese të serbëve, malaziasve dhe grekëve.
Më 1921 zgjedhet për deputet të grupit të Shkodrës, në Parlamentin e Tiranës, dhe menjëherë zgjedhet nënkryetar i tij dhe kryetar i Komisionit për çështje Financiare.

Ishte përfaqësues i Shqipërisë në konferencat ballkanike: në Athinë (1930), Stamboll (1931), Bukuresht (1932), ndërsa më 1934, ishte delegat i Shqipërisë në New York.
Në periudhën 1935-1938, kryen detyrën e provincialit të Provincës Shqiptare Françeskane.
Për veprimtarinë e tij të gjithanshme ka qenë i dekoruar me dekorata nga Qeveria Austriake me “Ritterkreuz”(1912), nga Qeveria Turke me “Mearf Kl, II.” Në vitin 1925, Papa Piu XI e nderon me medalen “Al merito”, kurse më 1931, Qeveria Greke e dekoron me rendin “Phoenix”. Më 1939, Urdhëri françeskan e dekoron me titull “Lector jubilatus honoris causa”, ndërkaq Akademia Italiane e zgjodhi për anëtar të vetin, për çka, përveç insinuatave të tjera, kritikët e pendave enveriane e karakterizojnë si fashist dhe armik të popullit! A nuk është kjo tragjiko-komike!?
Më 31 dhjetor 1940, pushon së rrahuri zemra e këtij vigani të letrave shqiptare, apostullit të unitetit të kombit shqiptar.
Mirëpo, përderisa emri dhe veprat e tija ishin të pranishme në katedrat albanologjike dhe ballkanologjike të Evropës, në Shqipëri, të cilën e deshti me tërë qenien e vet dhe të cilës ia kushtoi vargjet më të bukura, u ndalua për plot 50 vjet. Me ndalimin e veprave të tija u gjymtua gjuha shqipe, të cilës ky poet ia këndoi himnin më të bukur që është shkruar ndonjëherë në gjuhën shqipe:


Porsi kanga e zogut t’veres
Qi vallzon n’blerim të Prillit,
Porsi i ambli flladi i erres,
Qi limon gjit e drandafillit,
Porsi vala e bregut t’detit,
Porsi gjâma e rrfés zgjetáre,
Porsi ushtima e nji termetit,
Njashtú â’ gjuha e jonë shqyptare.

Për 50 vjet u ndalua të dëgjohet mallkimi i poetit drejtuar atyre që këtë gjuhë shqiptare e përbuzin:


Prá, mallkue njai bir Shqyptari,
Qi ketë gjuhë të Perendis,
Trashigim, qi na la i Pari,
Trashigim s’ia len ai fmis,
Edhé atij iu thaftë, po, goja,
Qi e përbuzë ketë gjuhë hyjnore
Qi n’gjuhë t’huej, kúr s’âsht nevoja,
Flet e t’veten len mbas dore.

Për plot 50 vjet u ndalua këndimi i himnit më të bukur që Fishta ia kushtoi Flamurit Kombëtar:


Porsi fleta e Éjllit t’Zotit
Po rrehe Flamuri i Shqypnis e
thrret t’bijt e Kastrijotit
Me u mbledhë tok nder çetë t’ushtris.

Plot 50vjet e akuzuan se bëri përçarje në popull, atë i cili po këtë popull e fton të bashkohet:


Bini, Toskë, ju, bini Gegë!
Si dý rrfé, qi shkojnë tue djegë!
A ngadhnyesé a t’gjith déshmorë!
Trima, mbrendë! Me dorë! Me dorë!

Këtë himn, kushtuar Flamurit Kombëtar, poeti e shkroi me rastin e ngritjes së Flamurit, natën e Shna Ndout, më 12 qershor 1913, në kumbonaren e kishës françeskane të Gjuhadolit, përkundër ndalesës së kolonelit De Philipps, sundimtarit të qytetit të Shkodrës.
është e njohur se njerëzit e mëdhenj vdesin në kohë të duhur! Falë Zotit, kjo ndodhi edhe me Pater Gjergj Fishtën. Sepse, po t’i kishte pritur njësitë e kuqe të ngarkuara me idetë e internacionalizmit proletar, por edhe antishqiptar, jo vetëm që e kishin masakruar, por as varri nuk iu kishte ditur, siç ka qenë rasti me shumë sivëllezër të tij françeskanë.
Megjithatë, ajo që nuk i ndodhi për së gjalli, e pësoi për së vdekuri. Mënia dhe urrejtja ndaj tij ishte aq e madhe, sa që edhe e zhvarrosën dhe eshtrat ia hodhën në bërllog!
Nuk është kjo hera e parë që mizoria e tillë barbare ushtrohet mbi fatosat e vdekur shqiptarë!
Dihet se turqit e hershëm e zhvarrosën trupin e Skënderbeut dhe nga kockat e tija, siç shkruan Marin Barleti, bënë hamajli për ushtarë. Po ashtu, turqit e herrshëm e zhvarrosën trupin e Pjetër Bogdanit, argjipeshkvit të Shkupit, nismëtarit të prozës shqipe, dhe eshtrat e tija ua hodhën qejve në sheshin e Prishtinës, aty ku sot ndodhet ndërtesa e Kuvendit të Kosovës.
O kohëra, o zakone të fëlliqta!
Kështu pra u veprua me Pater Fishtën, i cili nuk e deshti Shqipërinë vetëm si emër gjeografik! Ai Shqipërinë e ka koncipuar dhe dashur si një atdhe të vërtetë të të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga ndasia religjioze dhe përkatësia regjionale, që është plagë e rëndë e trashëguar nga okupatori shumëshekullor osmano-turk.
Pikërisht për ta shëruar këtë plagë, poeti thekson nevojën e vëllazërimit, unitetit kombëtar, ide kjo që e përshkon tërë kryeveprën e tij Lahuta e Malcis. Nuk është e rastit që ai këtë ideal dhe mendim të vetin e dëshmon përmes protagonistëve të besimit muhamedan, si Oso Kukës, Ali Pashë Gusisë, Marash Ucit etj. Sepse, siç thotë Ernest Koliqi: Shqipnija (ndërsa unë do të kisha thënë shqiptarizmi) vetëm atëherë mundet m’u njehun fatbardhë, kur breznija e ré, tue pasë menden e sterhollueme si mâ i miri perendimuer, ta ket zemren e thjeshtë e bujare si Marash Uci e Oso Kuka.
Fishta, vërtetë i qorton muhamedanët, me qëllim që njëherë e përgjithmonë ta kuptojnë se feja e kombi nuk janë një, andaj edhe i konsideron për vëllezër. Si të kuptohet ndryshe përgjegjja e Patër Gjonit dhënë Mark Milanit:


Unë zotni n’ushtri kam dalë
Jo me Turq, por me Shqyptarë,
Turq a t’kshtenë, si janë gjithmarë
Pse si t’kshtenë, si muhamedan
Shqypnin s’bashkut t’gjith e kanë.

Përgjegjja e tillë për Mark Milanin si edhe për të gjithë ata që mendonin ashtu, ka qenë jo vetëm befasi, por edhe shpullë e rëndë, për shkak se një prift katolik mund t’i bëhej ndihmë “Turkut”, duke i lënë pas dore “kryqalitë” sllavë dhe bujarin e tyre, që, së fundi, ishte edhe vetë gjysmëshqiptar, siç thotë Pater Gjergji:


Me kryq n’dorë e me kryq n’ballë,
Turkut ndihmë ti me na i dalë?
E tue njoftë per G o s p o d a r
Knjaz Nikollen, trim bujar,
dér dikú edhe ky’ Shqyptar!

Kështu, derisa Kelmendasit dëgjonin thirrjen e Gusinjanëve myslimanë të sulmuar nga ana e malaziasve, thonin:


Lpifshin kryet e xjerrshin syt
Ti haj dreqi Turq e Shkje,
dhe vazhdonin më tej, pa ndonjë ndjenjë më të thelluar:
se e kemi festen e Bajrakut e
duhet njëherë me shkue në shtëpi ,
e me shtrue petlla e raki.

Mirëpo, Pater Gjoni, në fund të meshës u thotë: Çohi, o bij të Skanderbegut Turq e t’Kshtenë, mos t’u dajë feja!
Sepse:

Vllaznit t’onë i kem’ n siklet!
Këto kushtrime nuk janë vetëm të Pater Gjergj Fishtës, por janë të tërë klerit katolik!
Pater Gjergj Fishta, me një kulturë të gjithanshme e të thellë, dhe pse mos të thuhet, me një kulturë perendimore dhe evropiane, ndonëse i ka qortuar vëllezërit shqiptarë, pavarësisht, muhamedanët apo të krishterët, kurrë nuk ka anuar kah Evropa.
Për të Evropa, nuk ka qenë tjetër, pos një lavire e vyshkur, vërtetë, me emër e krishterë, por me vepra e pa Tenzonë.


Uh! Evropë, ti kurva e motit
Qi i rae mohit besës së Zotit
Po á ky a sheji i gjytetnis
Me da token e Shqypnis
Per me mbajt klysht e Rusis?

S’do mend se Fishta ka qenë i vetëdijshëm se feja e të huajit e ka bërë të vetën në trungun e kombit shqiptar. Megjithatë, ai nuk e nënçmon as mendimin dhe as besimin e vëllezërve shqiptarë. Mirëpo, ai është kundër shfrytëzimit të ndjenjave fetare për dobi vetanake apo partiake. Për të është më se e qartë se identifikimi i fesë me komb është jo vetëm anakronik, por edhe jo shkencor. Madje, edhe për nga aspekti politik, një identifikim i tillë shkon në dëm të integritetit etnogjeopolitik të popullit shqiptar. Prandaj, ai përpiqet, madje edhe kërkon që të tregohet mënyra se si erdhi deri te kjo ndasi fetare, e cila, për fat të keq, mund të shfrytëzohet në dëm të unitetit kombëtar. Këtë më së miri e ka sqaruar dhe dëshmuar Ismail Kadare, i cili në mes tjerash thotë: Turqizimi i qindra mijëra shqiptarëve, greqizimi i një pjese tjetër, ngatërrimi i përkatësisë shqiptare me atë fetare, dëshmonte se ndjenja patriotike e një pjese të shqiptarëve, ka qenë jo aq e fortë siç paraqitej.
Dhe kur Fishta tregon se nga buron ky rrezik lidhur me integritetin etnogjeopolitik të shqiptarëve, nuk do të thotë se është kundër besimit muhamedan. Ai, në të vërtetë, mu ashtu si secili shqiptar i sinçertë, nuk mund të pajtohet me identifikimin e fesë me kombin.
Sidoqoftë, nuk duhet mohuar se lajtmotivi i Fishtës në veprimtarinë e tij shkencore e arsimore, kulturore e politike, fetare e letrare, ka qenë: Për fe dhe atdhe.
Që të kuptohet kjo sintagmë, duhet pasur parasysh disa fakte.
Së pari, ai ka qenë meshtar dhe kuptohet se në veprimtarinë e vet nuk ka mundur ta len mënjanë aspektin fetar.
Së dyti, dihet se Shqipëria, si për nga aspekti gjeografik, ashtu edhe për nga aspekti historiko-kulturor i mirëfillt, i takon arealit kulturor evropian, gjegjësisht kristian.
Së treti, krishtenizmi, veçanërisht katolicizmi, është njëri nga argumentet e pakontestueshme, që flet në dobi të autoktonisë së shqiptarëve në trojet ku jetojnë sot.

[Monika]

Edhe atëherë kur Fishta e cek katolicizmin në relacione ndërkombëtare atë e bën për hir të mbrojtjes së integritetit të territorit shqiptar dhe për njohjen e pavarësisë së Shqipërisë. Kjo shihet qartë nga përmbajtja e telegramit të cilin në italishte nga Parisi ia dërgon Pater Palë Dodës më 16 shtator 1922 dhe në të cilin thotë sa vijon: “Ndërkaq vizita ime në Washington pati për rezultat njohjen e Shqipërisë nga ana e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Të gjitha përpjekjet e mëparshme të qeverisë sonë dhe të “Vatrës” mbetën pa ndonjë përfundim të mirë. Unë pata sukses. Kjo u bë me një ndërhyrje të senatorëve katolikë, të cilëve ua parashtrova çështjen, sidomos nga aspekti fetar, që qeveria amerikane u shty me e njoftë zyrtarisht Shqipërinë.”
Së katërti, dihet se qysh në shekullin XV, siç thotë Fan Noli: Katholicizma nga njëra anë i jipte Shqipërisë bashkimin që i mungonte si shtet, edhe nga ana tjetër e lidhte me botën e krishterë evropiane.
Prandaj, edhe, siç thotë Ismail Kadare: S’është e rastit që goditja më e egër (në kohën e sundimit enverian /sic! Z.M./) iu bë katolicizmit si fesë më evropiane.
Nuk duhet heshtur se besimi është një faktor tejet i rëndësishëm dhe i ngulitur në trashëgiminë kulturore dhe shpirtërore të një populli. Dhe me kultivimin e kësaj trashëgimie, njëherësh kultivohet edhe kultura e mirëfillt e një populli. E për shqiptarët, kultivimi i trashëgimisë dhe i kulturës ka një rëndësi jashtëzakonisht të madhe, lidhur me dëshminë e autoktonisë së tyre në kohën kur orekset imperialiste të fqinjëve rriteshin gjithnjë e më tepër në dëm të integritetit territorial të trojeve shqiptare. Prandaj, çdo përpjekje e mohimit të trashëgimisë kulturore të mirëfillt, nuk është asgjë tjetër veçse një etnokulturocid. Për një gjë të tillë, historia në kohë të caktuar i hakmerret popullit! Pikërisht për këto arsye, Fishta ka luftuar dhe vepruar nën sintagmën
Për fe dhe atdhe!
Sa i përket vlerës estetiko-letrare të veprave të Fishtës, ajo është e shumëfishtë, qoftë për nga përmbajtja, gjuha, stili, rrjedhshmëria e fjalës, ngrohtësia, ngjyra dhe porosia.
Duhet theksuar se Fishta, me shikimin realistik të vetin, duke i soditur fenomenet e jashtme të ngjarjeve, thellësisht depërton në brendi të jetës aktuale të shqiptarit dhe kështu ai e ndriçon vetë qenien etnike të popullit. Vëzhgimi i tij depërton thellë në zemrën e popullit, nga edhe e dëgjon, vlerëson intenzitetin e pulsit dhe të ndjenjave, me qëllim që të mësojë se sa është ky popull i gatshëm ta shkundë trashëgiminë e mentalitetit të imponuar gjatë sundimit otoman. Ai nuk e idealizon shqiptarin. E përshkruan ashtu çfarë është: me të gjitha virtytet dhe të metat, meritat dhe fajet; i përshkruan veçoritë si: zemërgjerësinë, mosbesimin dhe hakmarrjen. Për Fishtën, shqiptari është individualist, madje shpesh herë edhe sektar, por që anon kah toleranca fetare, kuptohet nga prirja e mitit të gjakut dhe gjuhës së përbashkët.
Me një admirim të mrekullueshëm, Fishta e këndon dhe e lavdëron virtytin arkaik të shpirtit shqiptar, ndonëse nuk e idealizon. Fishta e lartëson krenarinë e shqiptarit duke e udhëzuar dhe nxitur që një herë e përgjithmonë të heq zgjedhën e huaj dhe të jetojë i lirë në Shqipërinë e lirë. Fishta në veprat e veta e qorton shqiptarin që të lirohet nga fatalizmi, pjellë e mentalitetit oriental dhe e udhëzon kah rruga e qytetërimit evropian, ku edhe ka vendin e vet, si gjeografikisht, ashtu edhe historikisht.
Të gjitha personazhet dhe protagonistët në veprat e tija, janë shqiptarë të thjeshtë me të gjitha cilësitë inative, veset dhe gjestet pozitive, apo negative. Fishta, me një lehtësi të mrekullueshme, kalon nga theksi lirik në atë epik dhe satirik.
Këndimi i ngjarjeve të së kaluarës, për Fishtën ka qenë në funksion të ndriçimit dhe shpjegimit të rrjedhave të kohës.
Lahuta e Malcis, kryevepër e P.Gjergj Fishtës, është poemë heroike në të cilën është shkrirë me një harmoni të pashembullt historia me legjendën, elementi njerëzor me atë hyjnor. Në këtë poemë është skalitur epopea e popullit shqiptar, pavarësisht nga hapësira gjeografike, apo ajo kohore. Në të vërtetë, ai në këtë poemë e ka mishëruar tërë qenien e vet, jo vetëm si poet, por edhe si akter politik dhe kulturor. Protagonistët e veprës Lahuta e Malcis, si Oso Kuka e Marash Uci, Cur Ula e Ali Pashë Gusia, Dedë Gjo Luli etj., nuk janë gjë tjetër veçse alternacione të Pater Gjergj Fishtës.
Mendimet, ndjenjat dhe qëllimet e tyre janë identike me ato të Pater Gjergj Fishtës. E këto nuk janë gjë tjetër veçse shprehje e çlirimit të atdheut. Madje edhe në shembulltyrat e tija fantastike, të cilat përherë i sheh dhe i adhuron, siç janë Zanat, Orët, Kulshedrat e Drangojt, ai e identifikon karakterin e tyre, ndonëse në mënyrë imagjinative, me atë të shqiptarit, po edhe me atë të vetin.
Veçoria tjetër, madje tejet e rëndësishme, e krijimtarisë së Fishtës, është ajo se ai në të gjitha veprat e veta epike, lirike, melodramatike apo satirike, ka notën edukative, me qëllim të tejkalimit të ndasive regjionale apo fetare.
Së këndejmi, përshkrimi i bukurisë së malësores, në shembulltyrën e Tringës, qoftë për nga fisnikëria, bujaria dhe bukuria, është diçka e pakrahasueshme, madje antologjike në letërsinë shqipe. Mirëpo, në simbolikën Fishtiane, të gjitha veçoritë e personazheve, nuk janë gjë tjetër, veçse bukuria e Shqipërisë, malet, fushat, lumenjtë. Kështu, poeti, Shqipërisë i këndon:


Por nji fushë mâ e blerët nuk shtrohet,
Por nji mal mâ bukur s’rri,
Mâ i kulluet nji lum s’diktohet,
Moj Shqypni, porsi i ké ti.

Fishta me idealet e veta të larta, humane e patriotike, përpiqet që t’ia ngulit shqiptarit ndjenjën nacionale, krenarinë dhe vetëbesimin, me qëllim që të jetë i gatshëm për të luftuar për liri dhe pavarësi të atdheut. Në të vërtetë rreth këtij boshti, ndërlidhen të gjitha episodet e ngjarjeve historike, të kënduara në Lahutën e Malcis, që nga Lidhja e Prizrendit (1878), e deri në Konferencën e Londrës (1913), kur edhe njihet autonomia e Shqipërisë.
Tematika kombëtare trajtohet në Anzât e Parnasit, satirë kjo atdhetaro-shoqërore dhe në Gomarin e Babatasit, poemë dramatiko-satirike. Gjuha e satirës së tij është therrëse, thumbuese, plot ironi dhe sarkazëm, që njëherësh është karakteristikë e të folurit të qytetit të Shkodrës. Fishta, përmes këtyre satirave lufton kundër pseudointelektualëve, pseudoperendimorëve dhe pseudoshqiptarëve. Ja se ç’thotë Fishta për njerëz të tillë:
“E qe se, m’atherë u dishmuen liberala, okcidentala, konstitucionala, republikaj, demokratë; me Këshille të Nalta, me Parlamente suverene, me Qeveri të përkohshme, të përtashme, të pesëditshme, me kisha e xhamia autoqefale; ndërsa kombi cofte ujet (urie), dergjej gazepit, na qojshin përfaqësuesa e ministra në Romë, Londër, Paris, Athinë, Belgrad, Varshavë, -po, edhe në Varshavë e s’di se ku njeti, - për me i diftue botës së qytetnueme se Perendia kishte ba mrekulli mbi ne e se na, ndoshta gjaksë tue qenë, me pre fëmijën në djep; shumëkush nesh hajduta, me të vjedhë zhallogën prej opanget; fanatikë, me djegë katundin për nji qime mjekrre, për nji thak brezi; analfabetën 95 %; njerëz të papunë, që vdisshim ujet mbi visare tona; madje edhe beglerë, bajraktarë, agallarë, myltazima e krunde të nji despotizmi ma të randë, të nji tiranie ma të dhunshme, të nji individualizmi, ekskluzivizmi, aziatizmi ma të neveritshëm, ishim ba sod volterianë, laburista, socialista, konservatorë, popullor, pëparimtarë… E na u ngrimë, u shtanguem krejt, kah shifshim tue lujtë këtë pantomimë të pahijshme mbi kurriz të ngratit popull shqyptar…”
Ndonëse satirat e tija janë refleks i shoqërisë shqiptare të asaj kohe, e cila posa kishte dalur nga letargjia kulturore, politike dhe sociale pesëshekullore osmano-turke, ato, me porositë dhe përmbajtjet e tyre, janë aktuale sot e kësaj dite. Ja pra, ky është Pater Gjergj Fishta, i cili për plot gjysëm shekulli, qe i përdhosur, i njollosur dhe i përbuzur, me karakterizime të një “spiuni”, të një “të shituri”, të një “trathtari”, të një “antishqiptari”, të një “antikombëtari” dhe të një “fashisti”. Të gjitha këto nofka ia mveshën Fishtës, i cili Shqipërisë i këndon:


T’falem, Shqypni, ti i shpirtit t’em dishiri!
I lum njimend jam un n’gji tând tue rrnue,
Tue gzue t’pamt t’ând, tue t’hjekë at ajr t’kullue
Si Leka i Madhi e Skanderbegu i biri.
Ç’të thuhet në fund?

Vërtetë, Fishtën e njollosën, e përbuzën, e ndaluan në shkolla dhe universitete, ndonëse, në tekstet shkencore ka qenë i pranishëm, por pa emër, megjithatë nuk mundën ta dëbojnë nga zemra dhe nga ndjenjat e popullit.
Nga frika se varri i tij do të jetë vendfrymëzim i idesë së Shqipërisë së lirë, të cilën ide përherë e pat në zemër, madje, siç këndon vetë poeti, edhe për së vdekuri:


Dersa t’muendem me ligjrue
E sa gjall me frymë un jam,
Kurr Shqypni, s’kam me t’harrue,
Edhe n’vorr me t’permend kam.

Shërbëtorët e atyre kundër të cilëve Fishta tërë jetën luftoi, e zhvarrosën. Të gjitha këto marrëzira mbetën të kota. Fishta, siç thotë Lasgush Poradeci, mbeti shkëmb i tokës dhe shkëmb i shpirtit shqiptar.
Dhe tani po e përkujtojmë faktin se poeti i kombit mbetet gjallë përherë, sepse, Kanga e tij - siç thotë Ernest Koliqi - s’ka m’u shue deri sa gjaku arbnuer të vlojë në një zemër arbnore, pse ajo do të jetë pasqyra e nji qytetnimi vërtet shqiptar si sot ashtu në kohnat mâ të lashta.


A r k i v

[Monika]

F I S H T A
(23/10/1871-30/12/1940)

http://i56.tinypic.com/1zfiel5.jpg

- Në 139-vjetorin e lindjes –

Triptik

“ … fatzeza moj Shqipni – po ishte faj me të dashtë ty”.
Gjergj Fishta ne vdekje te Avni Rrustemit.

Nga Daniel Gàzulli

Hymje

Ishte dhejtori i vitit 1990, dhjetori i shpresave, i frikës, i kërcënimeve, i vorfnisë së skajshme; ishte ai muej kur shqiptarët shikonin një rreze shprese, por edhe dhambët kërcënues të diktaturës, që kishte gjithë mjetet e dhunës ende në duert e saj.
Binte 50-vjetori i vdekjes së At Gjergj Fishtës, të mohuemit, të përbaltuemit, mëkatarit e deri tradhëtarit. Ishin rritë tre breza pa e njohë vepren e tij, e të bindun se ishte fjala për një tradhëtar të madh, për një anmik të kombit e sa nofka të tjera njollosëse.
Po ishte 50-vjetori i vdekjes së tij dhe mendova se kishte ardhë koha që populli ynë të mësonte të vërtetën.
Iu drejtova disa shkrimtarëve, poetëve, kritikëve, mësuesëve të letërsisë që të organizonim një Konferencë në këtë përvjetor të shënuem.
Përgjigje ishte e njëjtë: “Më vjen keq, nuk e njoh, nuk kam lexue asgja prej tij”.
Që një pjesë nuk kishte lexue asgja prej tij, duhej besue, pse me lexue një vepër të Fishtës mund të të kushtonte dhjetë vjet burg. Të tjerët nuk ishin çlirue ende nga frika që diktatura i kishte futë në palc popullit shqiptar.
Po unë isha i vendosun ta mbaja atë Konferencë. U gjet vetëm një njeri i gatshëm të bashkpunonte. Ai nuk ishte njeri i artit. Ishte shofer. Por nuk e kishte fshehë kurrë se ishte adhurues i Fishtës. Për ma tepër dinte përmendësh gjithë Lahutën e Malsisë, ashtu dhe pjesën ma të madhe të poezive të tjera.
E ndamë mandjen ta mbanim atë konferencë vetëm na të dy, unë do të përgatisja referatin, shoferi Lekë Celaj do të bante ilustrimin me recitime nga vepra e Fishtës.
Ma në fund dita erdhi. Të paktën na vunë në dispozicion sallën e vogël të Palaltit të Kulturës Lezhë me rreth 120 vende.
Në orën 16 të datës 30 Dhjetor 1990 fillova leximin e referatit. I hodha një sy sallës. Ishte plot. Kryesisht të moshuem. Në mes të të pranishmëve ishin edhe dy komunistë, të moshuem edhe ata; ndoshta diçka kishin lexue prej Fishtës kur kishin qenë në shkollë në vitet ’30 – ’40.
Ndërsa lexoja refertim, kuptova se zani më dridhej, pse ishte hera e parë që flitej për Fishtën publikisht, po shpejt e mora veten.
Nuk pëpëtinte asgja. Do të dëgjohej edhe fluturimi i një mize, po ishte dhjetor i acartë e miza nuk kishte.
Tek i afrohesha fundit të referatit, hidhnja shikimin ma shpesh në sallë. Nuk po kuptoja ç’ishte ajo heshtje gati e ankthëshme: po e pëlqenin, apo po më urrenin nga që po thoja krejtësisht të kundërten e asaj që kishte thanë “Partia” për 46 vjet me radhë? Aq ma tepër që në analizën time ndalesha ma shumë tek Fishta Atdhetar, pikërisht pika ku e kishin sulmue për një gjysëm shekulli.
Mbas rreth 40 minutash lexova edhe rreshtin e fundit.
Përsëri heshtje. M’u duk se heshtja zgjati një shekull. Mandaj papritë shpërthyen duertrokitjet, të përmbajtuna, por të forta, të pandërpreme, gjithnjë e ma të forta. Tashti pjesëmarrësit, të gjithë në kambë, nuk dinin të ndaleshin. Pash burra me sy të përlotun.
Shumë prej tyne u ndalen e më dhanë dorën e më falnderuen. U ndalen edhe dy komunistët. Njeni prej tyne me tha i emoconuem: “Na zgjate jetën dhjetë vjet”.
Po sot do t’u la fjalën tre “të ftuemëve” të mi. Do të jenë Prof. Abas Ermenji, poeti Ali Podrimja dhe Mërgim Korça, dy toskë e një kosovar, që me fragmente nga shkrimet e tyne për Fishtën, do të formojnë këtë triptik përkujtimor.

1. Prof. ABAS ERMENJI
AT GJERGJ FISHTA, SHQIPTARI POET (fragmente)


http://i55.tinypic.com/rri1zm.jpg

Ndonëse, në kohët që po jetojmë, shpirti i ynë - shpirti i kombit shqiptar - është i ngarkuar me të tjera kujdese dhe s'ia ka ngenë të merret me poezi e me poetë, me gjith këtë s'duhet të na hutojnë problemet e ditës aqë sa të mos e çojmë mëndjen në një çast tek Fishta, te këngëtari i math, që mbylli sytë në një ditë të vrenjtur Dhjetori dhjetë vjet më parë.
Vargjet e tij bien të fortë si oshëtimë gurrash, si rropame shkëmbejsh që rrokullisen, dhe nëpër ta duket lakuriq shpirti shqiptar - shpirt i pa-prishur nga butësitë e qytetërimit - me një tok cilësish nga të burrërisë së lashtë, prerë mbi një fisnikëri t'ashpër, dhe që Fishta i tregon shquar si vija të gdhendura në gur.
Por boshti rreth të cilit vepra e poetit t'onë ngihet në kulm, është antiteza shqiptaro-sllave, lufta heroike që bëjnë të parët për t'u mprojtur nga lakmitë e të dytëve. Në këtë dyluftim epik, Fishta e dallon me vija të forta shqiptarin prej shkjahut si popull, si komb, si fe.
A është "LAHUTA E MALCIS" epopeja e jonë kombëtare ?
Me poemin e tij epik pra, Fishta i ngriti kombit shqiptar monumentin më të bukur. Lahuta e Malcis s'e përmbledh ndoshta jetën kombëtare t'onën në të gjitha çfaqjet e saj por vë në dukje kaq mirë tipin e shqiptarit të pa-prishur - shpirtin, mëndësinë dhe vleftat morale të tij - saqë duket sikur ia sheh të gjitha këto si të prera në gur.
Jetë-kuptimin dhe vleftat morale të shqiptarit, Fishta i gdhend si në mermer në tipin e Marash Ucit e në porositë që ky iu lë Djemve të Calit. Pastaj bukuria është se Lahuta thesarin e folklorit, besimet popullore, mënyrë-shprehjen dhe botë-kuptimin e shqiptarit përgjithësisht i ka shkrirë e përdorur aq mirë si elementa të saja, sa që ke përshtypjen se është poemi i ndonjë këngëtari që s'e njeh jetën përtej rrethit të maleve. Prandaj çdo përshkrim, çdo figurë, edhe hiperbolat më të guximshme të saj, na vinë të këndëshme e të natyrëshme dhe s'të lënë aspak përshtypje se dalin jashtë masës. Çdo gjë në të, çdo ndjenjë, mendim, koncept e mënyrë të thëni është tipike shqiptare.
Edhe gjuha e Fishtës është ajo e malevet, e pa-ngrënë prej limës s'artit, por e pasur, e fuqishme me frazologjinë e saj të natyrshme, ashtu siç del nga burimi psikologjik shqiptar. Ndër shkrimtarët shqipëtarë, Fishta është ai që ka derdhur thesarin gjuhësor më të pasur, me një mënyrë të menduari e të thëni krejt shqip.
Fishta është i zoti të vërë në dukje, me katër pesë vargje, tipin e burrit të hovshëm e të fortë trup e shpirt:

Prap prej Shllakut lshon Gjetë Gega;
Faqja e tij kuq porsi shega,
Shllungë mustakun derdhë n'dy dega;
Kur nji fjalë po e folka burri,
Ma si luejtka me sa curri.

Vetëm fjala "lshon" këtu tregon burrin e papërmbajtshëm, i cili derdhet me vrull si një forcë e lidhur që këput vargonjt, si një ujë i mbyllur që thyen pengesat.
Krahëso efektin që bën këtu vargu:
Shllungë mustakun derdhë n'dy dega
me notën e vrazhdë e disi komike që shtojnë vetullat e mustaqet tek Malaziasi Vulo Radoviqi:
Vetllat trashë ngërthye kular,
Porsi lesh derrit bugar;
Vesh e m'vesh dega e mustakut,
Si dy korba lidhë pr' i lakut.

Një nga skenat më të bukura e më pathetike të Lahutës është mbledhja e krerëvet të Hotit te Kisha e Shnjonit, ku Marash Uci parashtron rrezikut që i kanosej Malësisë e ku merret vendimi i qëndresës. Kjo mbledhje, madhështore në thjeshtësinë e saj, nuk është më pak epike nga ato t'Iliadhës, e ku Marash Uci, ky Uliks i Malësisë që:

Anë e mbanë i kisht'ra detit,

tregon rrezikun e afërt dhe pregatit, me një oratori të rrallë, fushën shpirtërore për marrjen e vendimit heroik. Fjalët e tij rrokullisen ngadalë njera pas tjetrës, të thjeshta e të sigurta si çapat e luanit, dhe bëjnë që krerët e Hotit

Si t'u rake i rrfe prej Zotit,
...............................
Kishin ndejë me sy për dhe.

Atëhere Marashi, pasi i ka sjellë shpirtrat në këtë gjëndje, hedh shkëndijën e fundit:

Ç'thoni burra? Fe e zakona,
Bjeshkë e vrri e kullat t'ona,
A'imend Knjazit pa luftue,
Pa 'i pushkë t'shtime kem m'ia lshue?

Këta katër vargje bjenë si katër ura zjarri që e shkrijnë akullin e heshtjes ; vendimi që ka marrë seicili në thellësinë e zemrës, zbërthen si gurrë nëpër gojën e Gjeto Markut dhe e vendos Çun Mula me benë e tmerrëshme.
Shih, për shembull, se ç'figurë ka gjetur poeti për të paraqitur ndeshjen me jatagana ndërmjet shqiptarëve e malazezëve te Ura e Rrzhanicës, dhe me sa forcë e shpejti sillen përfytyrimet, ashtu siç ka qënë e hovëshme edhe përpjekja :

Po, dy prroje prej dy kulmesh,
Ndryshej nuk përpiqen shkulmesh,
Kur t'ken hasun n'grykë t' ndo 'i malit,
Për me u lshue mandej gjatë zallit,
Nëpër ara e fusha t'gjana,
Si u-përpoj'n, ahi! me tagana,
Dy ushtrinat ke Rrzhanica :
Heshti huta edhe "novica",
U përzien ksula e "kapica",
Flakuruen kaptina e koka,
Shkumboi gjaku, bumblloi toka.

Duke kënduar këta vargje, ke përshtypjen sikur të dridhet toka nënë këmbë.
Pjesa satirike e veprës së Fishtës nuk është më pak e denjë për t'u përmendur, pse qëndron gati në një lartësi me krijimet e tij epike. Edhe aty si objekt mbetet prap shqiptari (por këtë radhë jo shqiptari i maleve), ku poeti i rreh me sarkazmë disa nga anët e dobëta.
Eshtë për t'u vënë re, sidomos, që humori a mënyra tallëse e Fishtës ka diçka tipike shqiptare, dhe zbulon gjithkund natyrën sulmonjëse të poetit të Lahutës. Pa zbritur në trashamani, gjithnjë me kripë, satira e Fishtës nuk është pupël që të gudulit por është kamzhik që të djek lëkurën.
Gazeta FLAMURI, janar-shkurt 1951

2. Ali Podrimja
FISHTA - NDËRGJEGJJA E KOMBIT (fragmente)

Në moshën katërmbëdhjetë vjeçare shfletova për herë të parë "Lahutën e Malcis". Im atë nuk e di ku e kishte gjetur, në cilin kënd të antikuariatit të gjërave të çmuara, siç e quanim qytetin, aty nën Çabrat, ku dhuna serbe bënte çmos të zhbinte çdo vlerë tonën shpirtërore që mbante gjallë kujtesën.
Mbi tavolinë, aty në kënd të dhomës, ku qëndronte deri vonë llamba e ndezur, im atë e kishte vënë librin e anatemuar dhe kishte pëshpëritur: "Dy ditë ke afat ta lexosh". Kisha pastruar tavolinën dhe kisha zënë ta shfletoja. Më bëhej se gëlltitja çdo germë, varg e këngë. Përballesha me poetin, për të cilin kisha dëgjuar shumëçka, sidomos për dinjitetin e guximin e tij prej krijuesi.
Ditën e tretë im atë ishte ndalur para dritareve me shikim kah Pashtriku, për të cilin thoshte se atje rrinë perënditë tona dhe kisha hetuar si i lëviznin buzët. Fishta qenka më i lartë se mali ynë, Baba, i kisha thënë. I buzëqeshur ai e kishte mbështjellë librin dhe ishte bërë frymë në natën e frikshme.
Unë vështirë i bija në gjurmë Fishtës, të cilin fillova ta konsideroj fuqi hyjnore dhe të pajtohesha me atë që dëgjoja: Ai është ndërgjegjja e Kombit.
Disa vjet më vonë piramida e Shtetit ideologjik Shqiptar ishte bërë bezdisëse me retorikën e mugët. Të pranohej se ishte antikombëtar Fishta, i cili vendin e popullin i kishte ngritur në mit?! Mund të kapërcehej "Lahuta e Malcis" dhe të pajtohesh me etiketat e kuzhinës së diktaturës? Por gogolët e diktaturës nuk mund ta pranonin madhështinë e tij. Qëndrimi i tyre fyente dhe rrugëtimin historik të popullit. Akuzat ndaj veprës dhe personalitetit të Fishtës ishin absurde. Nuk kishin asgjë nga kodi ynë etik. Ishin pjellë e logjikës sllavo-otomane, e cila bënte çmos t'i shembte majat e kombit.
Komunikimi me opusin letrar të Fishtës është i rëndë, pakëz i trishtë por krenar. Shpalos ngjarje të mëdha të kohës së artë të shqiptarizmit, kur atdheu ishte mbi çdo gjë. Kujtojini heronjtë nga Lidhja e Prizrenit (1878), u ngjanin atyre të kohëve mitike. Ishin tubuar të mbronin çdo pëllëmbë të vendit, i cili po e humbiste gjeografinë historike. Fishta nuk mund të çonte dorë, se Lidhjen e Prizrenit e konsideronte ngjarje kombi. Si ta kapërdinte këtë Piramida ideologjike kur veten e mendonte të paprekshme, ndërsa propaganda e fqinjëve kryente punët e veta. Shqiptarët besonin se do të prajnë krrokamat e gëlltitësve, po qe se Fishtën dhe bashkëmendimtarët e tij i rrokullisnin nga Panteoni shqiptar. Kujtesa është e çuditshme. Vështirë harrohet morbiditeti. Pas të ashtuquajturës LNÇ, brenda qenies sonë ndodhi gjenocid nacional. Mbetet i paharrueshëm pendimi i Mehmet Shehut para të birit: "Kishin ndodhur ekzekutime masive në Shqipërinë e Veriut" (Bashkim Shehu, "Vjeshta e ankthit"). Dhe shtrohet pyetja: Përse në Veri dhe pse ajkën e intelektualëve dhe kreun e Kishës Katolike Shqiptare? Sipas të gjitha gjasave kasta politike po luante ndonjë karagjozllëk për ndonjë të huaj. Ky është ai turpi nacional nga i cili duhet të lirohemi.
Për potencën krijuese të Fishtës dëshmojnë poezitë lirike dhe ato satirike, vlera të pakontestueshme jo vetëm në letrat shqipe. Në "Lahutën e Malcis" ndeshemi me artikulim karakteristik burrëror, rrëmbyes. Ngjarjet lemeritëse Fishta nuk pranonte t'i harrojë populli. Mu për këtë kishte lexues-dëgjues të shumtë. Këta duhet të njiheshin me të kaluarën e tyre, konkretisht me ngjarjet që kishte për subjekt në "Lahutën e Malcis", duke u dhënë atyre përmasa mitologjike. Prizreni ishte dhe metaforë. Nga të gjitha skajet e vendit kishte tubuar luftëtarë për të mbrojtur nderin dhe një copë tokë. Bën të harrohen zonat e shkëputura nga trungu amë? Fishta ia kishte parashtruar vetes se shqiptarët duhet mbajtur të zgjuar, pa marrë parasysh cilit besim apo krahine i takonin. Ai qëndronte në ballë me atë kumbimin trimërues. "Lahuta e Malcis", ishte në një farë mënyre, abetare historike. Të vetmin problem Magi e kishte ekzistencën e Shqipërisë. Kjo e bën të madh atë, ma të madhin ndër të mëdhenjtë.
Në poezinë "Shkodër, (ri)varrimi i Gjergj Fishtës" (nga libri "Thesaret e frikës" 2005) përmes nëntë vargjeve poeti Visar Zhiti na jep madhështinë e pavdekshme të poetit, por vë në mëdyshje edhe atë që kishte ndodhur pas (ri)varrimit:

Çka mund të bahet me to, o At veçse skeleti i dorës
që mbi dhé ka shkrue eposin e vdekun të t'gjallëve
e nën dhé eposin e gjallë të t'vdekunve.

Qëndrimi i Zhitit është dinjitoz, qorton dhunën e Piramidës që ishte ngritur duke shkelur dhe vlera kombëtare.
Botuesi dhe analisti nga New Yourk-u Gjekë Gjonlekaj ka të drejtë që në vështrimet e tij ta ngrit në çështje arrogancën sllavo-otomane ndaj At Gjergj Fishtës, se nuk i jepet ende vendi i merituar poetit kombëtar në Panteonin shqiptar. Kjo ndoshta ndodh se ende ca nga ne nuk janë liruar nga hija e Piramidës.
Toleranca ndërfetare mbetet njëra nga stolitë tona, për të cilën na e kanë zili të tjerët. Fishta kishte respekt për besimet shqiptare. Figurat historike nuk mund t'i ndante në myslimanë e të krishterë. Në galerinë e tij kishte vend për të gjithë. Si dhe pse ndodhi te ne islamizmi dihet. Por ekziston frika se mund të vihet në pyetje lashtësia iliro-shqiptare.
Pansllavizmi ka kohë që merret me të kaluarën dhe origjinën tonë, duke lansuar gjithandej Europës gënjeshtra, pikërisht për lashtësinë dhe autoktoninë tonë. Pra, ndodh një luftë e heshtur për dominimin e hapësirës Ballkanike. Mirëpo, ne vazhdojmë të mbështesim se identiteti ynë mbetet ai europian. Ky është realitet që nuk mund të ndërrohet për hirë të askujt. Shkas ndoshta është njëra nga degët e besimeve tona që dëshmon për trungun nacional se kush jemi e nga vijmë.
Nëna Tereze na la një amanet që shpesh duhet ta kujtojmë: "Atdheun më shumë e doni, kur njëri-tjetrin ta doni më shumë".

[Monika]

3.Mërgim Korça
Patër Gjergj Fishta akoma i trajtuar si “gogol”. Sa keq! (fragmente)


http://i56.tinypic.com/2qsxvnm.jpg

Këmbëngulja me të cilën vazhdohet të insistohet në drejtim të ruajtjes së shtrëmbërimit të të vërtetave historike, por në mënyrë më të sofistikuar, që të duket sa më i besueshëm shtrëmbërimi, parimisht më revolton shumë. Shtysë që t’a trajtoj problemin siç do t’a shihni në vazhdim, u bë pohimi i një personaliteti të mirëfilltë në fushën e studimeve shoqërore, i cili së fundi ishte pozicionuar duke thënë pak a shumë ... mos t’i shkojë në mëndje njeriu të shajë personalitetet e shquara të letërsisë tonë, se do të nxjerr në dritë disa letra të Fishtës ku ai i shan toskët...
Ky pohim kërcënues, i bërë pikërisht nga ana e një studiuesi, i lidhur me pohime e konsiderata të së njejtës natyrë të bëra nga njerëz me vlera tejet të diskutueshme niveli kulturor, (pavarësisht nga titujt edhe gradat shkencore që mbajnë), më bëjnë të mendoj se kemi të bëjmë me një sindromë e jo më me çfaqje simptomatike. E sindromat, po nuk u trajtuan, çojnë drejtë sëmundjesh të thella e dëndur edhe të pashërueshme.
Është fakt i pamohueshëm se vetëm atje ku ka shumë dritë mund të qëmtohen edhe hije ! Kujt ësht’i zhytur në errësirë nuk i shquhen hijet, por ama as dritë ai nuk ka ! E pra pa dashur t’u themi atyre që kërcënojnë, t’a hedhin ata vetë shikimin prapa e t’a shikojnë udhën e përshkuar prej tyre duke u krahasuar me Patër Gjergj Fishtën e t’a gjykojnë veten e tyre, por vetëm i ftoj të mendohen mirë dhe t’a pyesin veten se kujt i shërbejnë duke vepruar kësisoji me një personalitet shqiptar i cili ka fituar respekt e konsiderata ndërkombëtare ? Ky, po, është faj dhe faj i rëndë !
Përse u anatemua Patër Gjergji nga diktatura ? Përse u bë e pamundura që atij vigani të kombit as mos t’i zihej në gojë emri i Tij ?
Të shumta ishin fajet që ai mbarte mbi kurriz : së pari, qe intelektual i shquar klerik. Nga ana tjetër, ishte ai që hodhi në letër nëpërmjet vargjeve të Lahutës Malcís “Historin’e Shqipërisë” në marrëdhënjet e saj me fqinjin tonë verior sllav duke trajtuar një periudhë kohore që nga 1858-ta e deri më 1913 me frymën e së vërtetës e duke e skalitur e nxjerrë në pah shovinizmin serb ashtu siç ishte me të gjitha atavizmat e tija antishqiptare. Si klerik ai domosdo ishte edhe antikomunist sepse e njihte mirë e me themel si ideologjínë komuniste e gjithashtu edhe bindjet e skajëshme ateiste të përkrahësve të saj. Patër Gjergji pikëpamjet ateiste që kishin filluar e përhapeshin në Shqipëri mbas Luftës I-rë Botrore e deri në vitet kur filloi Lufta e II-të, i kish përcaktuar si “ Të mishnuemt e ateizmit mâ të rafinuem t’Oksidentit e i egërsísë mâ të ftoftë t’Orientit “. E me që të gjitha virtytet e Patër Gjergjit duheshin kthyer në faje të tij, u përdor edhe helmi i mashtrimit djallëzor duke e akuzuar si antikombëtar e gjithashtu edhe si fashist.
Për hir të së vërtetës, në vijim, t’i hedhim një sy fluturimthi pikave më kulmore të veprimtarisë patriotike të Patër Gjergjit, e pastaj japim edhe përgjigjet e mirëfillta.
I referohemi studiuesit të madh arbëresh Gaetano Petrotta i cili ka pohuar : Fishta është ndër të parët e më të mëdhenj atdhetarë të cilët në kohët më të vështira bënë çmos për t’a mbajtur gjallë lëvizjen kombëtare kundër dhunës barbare të qeverisë turke, kundër lakmísë dhelparake serbe dhe kundër propagandës greke. Kudo që ishte çështja e Shqipërisë, At Fishta gjëndej aty pranë e, ku me vepra e ku me shkrime, sidomos me poezinë e gjallë të vetën, zgjonte prej gjumit më të plogështit dhe mbante gjallë gjithmonë shpresën e ardhmërisë.
Duhet thënë që në fillim se prof. Petrotta nuk i kishte të pambështetura konsideratat e tija për At Gjergjin, por ishin veprat si edhe veprimtaría e prelatit të madh që e çuan studjuesin e madh arbëresh në këto përfundime. T’i shikojmë.
Për Patër Gjergjin nuk kish të ndalur përkushtimi atdhetar : kur e ardhmja e kombit të Tij ishte e rrethuar nga një mjegullnajë krejtësisht e turbulltë edhe kur Bismarku Shqipërinë e shihte si “ një shprehje gjeografike ” duke shtuar edhe “ ... shqiptarët as gjuhë të tyre të shkruar nuk kanë … “ Ai e kuptoi se asnjë përpjekje për themelimin e shtetit shqiptar nuk mund të kishte sukses në qoftë se nuk hidheshin themelet e gjuhës shqipe të shkruar. Sot, të folurit edhe të shkruarit shqip brënda kufijve shqiptarë, duket si një gjë krejtësisht normale. Mirëpo duhet të kthehemi në vitet e para të kapërcyellit shekujve të XIX-të si edhe të XX-të (gjë të cilën ne nuk e konceptojmë dot sot), dhe të përjetojmë atë që e ka përcaktuar me një pohim sa lakonik e gjithashtu kuptimplotë studjuesi i thellë i historisë dhe i gjuhës shqipe, Mustafa Merlika Kruja “... nën sundimin tyrk, kur filluen me na u çelë syt neve, shkrimi e këndimi shqip përbânte nji delikt kundra shtetit.”
E pra, në ato kondita, kur pushtuesi otoman rrekej me çdo mjet t’a pengonte popullin tonë mos t’a lakmonte pavarësínë e Shqipërisë e gjithashtu mos t’i binte mbrapa lavrimit të gjuhës shqipe që e ka mbajtur gjithmonë në këmbë ndjesínë e kombësísë, Patër Gjergji me të gjitha fuqít’e Tija i luftoi këto qëllime të prapta t’armikut ! E tërë veprimtaría e Atë Fishtës kishte si shtysë idealin e mbarë jetës Tij që qé Shqypnía zojë n’védi mrenda kufîjve ku flitet shqyp ! Dokumentim i këtij përkushtimi është fakti se si në bashkëpunim me atdhetarin e shquar, Abatin e Mirditës Imzot Prengë Doçin, si edhe të mbështetur nga atdhetarët e tjerë si Ndoc Nikaj, Pashk Bardhi, etj. në vitin 1899 themeluan shoqërinë letrare “Bashkimi “ ku Imzot Fishta, duke qenë krahu i djathtë i Abatit, ishte anëtari më aktiv. Pikërisht alfabeti i gjuhës shqipe, i formuluar si alfabet shkencor, qe vepër e shoqërisë letrare Bashkimi e prandaj Patër Gjergji, i cili ishte ndër krijuesit e këtij alfabeti, në nëntorin e vitit 1908, duke i peshuar edhe drejtpeshuar të gjithë këta faktorë, u bë njeri nga nismëtarët e Kongresit të Manastirit. Ai e shihte qartë se nuk kishte si të bashkohej kombi ynë në një shtet të mirëfilltë kur gjuha e tij shqipe të shkruhej me “kirilicat” e Kirilit apo me “krrabat” osmane që për më se 500 vjet u kishin ngecur në fyt shqiptarëve !
Zgjedhja e tij si Kryetar i Komisísë së Alfabetit Shqip flet qartë për ndikimin e madh bindës që ai pati ndër pjesëmarrësit e Kongresit dhe me ndikimin e personalitetit të Tij alfabeti i shoqërisë letrare Bashkimi, me shumë pak ndryshime, u shpall pastaj nga Kongresi i Manastirit si alfabeti zyrtar i gjuhës shqipe ! Pra, Patër Gjergji, lojti rol kryesor duke u bërë pjesë e rëndësishme e asaj kryeure që lidhi Rilindjen tonë Kombëtare me Pavarësinë e Shqipërisë, në atë kapërcyell shekujsh !
Patriotizmi i Tij shquhet dukshëm edhe në lidhje me dasínë fetare të cilën fqinjët shovinistë, (së bashku me mungesën e gjuhës së shkruar), i konsideronin armë të mprehta dhe prova evidente të mosekzistencës një kombi shqiptar. E pikërisht për t’iu kundërvënë këtyre insinuatave që në kancelerit’e Europës kishin zënë vënd, më 1913-ën, në shënjë revolte kundra Fuqive Ndërkombëtare që e mbanin të pushtuar Shkodrën, Patër Gjergji do të ngrinte Flamurin Shqiptar në Kishën e Gjuhadolit. E, në shënjë vëllazërimi dhe solidarizimi mes muslimanëve dhe katolikëve, do të lidhte me një banderollë dritash Kishën me minaren e Xhamisë së Fushë Çelës. Çuan atëherë “qeveritarët e huaj” dërgatën e tyre që mes kërcënimesh frikësuese urdhëruan uljen e flamurit por “Frati trim” me ironinë e Tij të guximshme i dërgoi mesazhin e Tij sundimtarit të Shkodrës, admiralit britanik Sir Cecil Borney ku mes të tjerash i shkroi : “Flamuri jonë e ka për ndér të gjuhet prej topash t’ huej”. Dhe admirali vërtet që nuk iu përgjigj letrës Atë Fishtës por ... as nuk dërgoi forca t’ia ulnin flamurin!
Pa le pastaj kur Patër Gjergji derdhte mllefin e Tij të skajshëm kundra gjith’atyre që nuk punonin për të patur një Shqipëri të fortë. U sulet prelati atyre me forcë që luftëtarët më të ashpër do t’ia kishin zilí e nuk ndalet as para mëkatit të agresivitetit edhe ndaj vetë Perëndisë, e thotë :

O Perendi a ndjeve, / tradhtarët na lane pa Atdhé.
E Ti rrin e gjuen me rrfé, / lisat n’për male kot !

Vijmë tashti tek akuza e komunistëve se Patër Gjergji qe antikombëtar.
Si provë e kësaj fajësíe janë paraqitur vargjet e Tija tek “Metamorphosis” e Ânzave të Parnasit ku autori shprehet :

T’a dijë Shqypnija / Pra, e shekulli mbarë
Se mâ mbas sodit / Un s’jam shqyptar.

Duke e gjykuar tashti akuzën si edhe ata që e mbështesnin akuzën e tyre në këta vargje, mundësítë janë dy: ose keqdashje e skajëshme si pasojë e urrejtjes së paprincip ndaj një kollosi të patriotizmit si edhe kulturës, ose injorancë aq e pakufíshme sa që vetë Patër Gjergji, Patër Anton Harapi ose Baba Rexhepi me të gjithë atë plejadë kollosësh ... do t’i mëshironin ! Sa i takon keqdashjes, nuk kemi pse të merremi me të si edhe me bartësit e saj, do të qe kohë e humbur. Sa i takon padíjes së të gjithë atyre që mendojnë se janë në gjëndje t’a gjykojnë kollosin Fishtë duke i lexuar vargjet e Tija pa asnjë bazë përgatitjeje, e ndjej për detyrë t’u shpjegoj se në “Metamorphosis” autori evokon ndërrimet apo kuptimin e anasjelltë duke marrë si shëmbull kryeveprën e poetit të madh të Romës lashtë, Ovidit. Kurse, shprehur pa krahasime simbolike, me ata vargje Poeti shpreh zemërimin e Tij skajor dhe nxjerr mllefin e grumbulluar brënda shpirtit të Tij patriotik kundra bashkatdhetarëve shqiptarë të kohës, dallkaukë e mjeranë ! E për t’ia paraqitur thjeshtë edhe qartë lexuesit vullnet-mirë idén’e Mjeshtrit Fishtë, aq sa i ka lartësuar Ai virtytet e besës edhe burrnisë së shqiptarit në apoteozën e Lahutës, po aq e ka fyer, tallur edhe poshtëruar në Anzat e Parnasit vesin si edhe përçudnimin e virtyteve shqiptare nga ana e njerëzve të pakarakter !
Vijmë tashti tek një fakt tjetër tejet kuptimplotë. Nga data 10 dhjetor 1940 Mjeshtri po përjetonte ditët e spasme të jetës Tij. E viziton Arqipeshkvi i Shkodrës, Imzot Gaspër Thaçi, dhe Fishta i thotë :
“Nuk po më vjen keq se po des, mbasi të gjithë atje do të shkojmë, por po më vjen e rândë se tânë jetën e kam shkri për të pa nji Shqipni të lirë e në vedi, ndërsa sot po e lâ të shkelun prej ushtrive të hueja.”
Edhe kur u varros, arkivoli i Patër Gjergjit, simbas dëshirës Tij, u mbulua me flamurin kombëtar autentik të Dedë Gjo’ Lulit, flamur pa sopatat e Liktorit të qindisura mbi të, (të cilat u hoqën kur Mustafa Merlika Kruja e vuri këtë si njerin nga kushtet e tija, kur pranoi të formonte qeverinë e tij).
Mendoj se me të gjitha këto argumente, të cilave studjuesi i mirëfilltë dhe pa komplekse politike mundet t’u gjejë edhe dokumentacionin mbështetës arkivor, hidhen poshtë të gjitha akuzat çpifëse edhe dashakeqe ndaj Poetit tonë Kombëtar, Patër Gjergj Fishtës!
Vijmë tashti edhe tek epilogu i këtyre radhëve.
Analistët e indoktrinuar mund të qëmtojnë kalime nga shkrime ose epistolari i Patër Gjergjit ku Poeti i Madh të jetë shprehur pa respekt kundra toskëve. Nuk e ve fare në dyshim. Po studjuesi në fjalë duhet atëhere të bëjë edhe një analizë “sasiore” ku të verë në ballancë sa herë është shprehur Atë Gjergji kundra gegëve e sa herë kundra toskëve. E vetëm kësisoji analistit do t’i rezultojë se në 90 % të rasteve Patër Gjergji ka kritikuar, sharë e shpotitur gegët dhe mjedisin e tyre e vetëm 10 % toskët. Dhe arsyeja është evidente : sepse Gegërínë edhe gegët Mjeshtri i njihte me rrënj’e me themel ! Prandaj jo pa qëllim, nga moría e personaliteteve shqiptare si edhe të huaja që janë shprehur me vlerësime dhe respekt sipëror ndaj Personit si edhe veprës Patër Gjergjit, radhita vetëm pozicionimin e figurave të shquara nga Toskëria të kombit tonë !
Mbas kësaj analize dhe ballafaqimi faktesh historike, vërtet e ndjej veten dishka të lehtësuar, por prap me kokë ulur dhe i dëshpëruar i mbyll këto radhë dhe shtroj pyetjen : përse duhet kërcënuar se po u mundua njeri të kritikojë shkrimtarë tanë të shquar që shkëlqimin e morën me veprat e tyre gjatë periudhës Realizmit Socialist, me vrap do t’u kundërvihen e t’a kritikojnë viganin Fishtë? Pse, frika e nxjerrjes në dritë të hijeve të kollosit Fishtë duhet t’ua evidentojë dritën, që eventualisht kanë, ata shkrimtarë e t’ua fshehë hijet e tyre? Jo zotërinj. E vërteta historike kërkon që drita dhe hijet e secilit jo vetëm të nxirren në shesh, por edhe të krahasohen. Ky i vetmi kriter simbas të cilit do të shquhet kush është titan e kush pigmé!

Dy fjalë në mbyllje

Pak vjet ma parë akademiku Ali Aliu botoi një antologji të poezisë shqiptare. Në atë antologji, ku nuk ka mbetë poet e poetuc pa u përfshi, mungon At Gjergj Fishta. Nuk dëshiroj me i ba koment tjetër, veç të përsëris sa ka thanë Poeti i Madh në varrim të heroit Avni Rrustemi: “ … fatzeza moj Shqipni – po ishte faj me të dashtë ty”.
E pra, si vëren me dy fjalë të thjeshta Klajd Kapinova, Vepra e Fishtës asht një ungjill atdhedashunie.

Zemra Shqiptare

[Ilir_Gjokaj]

Përvjetori i heshtur i Gjergj Fishtës



B.Merko - Bota Sot


Fishta kërkoi të vitalizonte si Promete, kombin dhe gjuhën e tij, e ky kontribut i tij as nuk u përkujtua në Kosovë, institucionet lanë në harresë madhështinë e tij.
Pak kohë më parë u mbushën 70 vjet nga vdekja e një prej kolosë më të mëdhenj jo vetëm të letërsisë shqipe, por edhe i kulturës, At Gjergj Fishtës. Por, ashtu si po ndodh tashmë me shumicën e personaliteteve të kulturës dhe artit shqiptar, institucionet po i lënë në harresë madhështinë dhe kontributin e tyre. institucionet kulturore por dhe ato shkencore në vend nuk i kushtuan asnjë aktivitet përkujtimor figurës dhe kontributit të pashquar të Fishtës. Harresa që i bëhet prej vitesh kësaj figure, duket e pajustifikueshme.
Ndërsa në Shqipëri, poeti dhe mendimtari Gjergj Fishta u përkujtuar në një konferencë shkencore të organizuar nga Universiteti "Luigj Gurakuqi" i Shkodrës. "Fishta kërkoi të vitalizonte si Promete, kombin dhe gjuhën e tij dhe të sfidonte po kështu, dy zerot e kapërcimshekullit, që rrezikonin vizionin e së ardhmes", u tha në këtë konferencë. Gjatë kësaj konference referuan dhe profesorë e studiues të Universitetit të Shkodrës, Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë, Universitetit të Tiranës, nga trevat shqiptare në Mal të Zi, etj.
Gjergj Fishta është figura më e madhe dhe më e fuqishme e letërsisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit të njëzetë është ati françeskan Gjergj Fishta (1871-1940), i cili më shumë se cilido shkrimtar tjetër i dha shprehje artistike shpirtit kërkues të shtetit të ri sovran shqiptar. I dëgjuar e i ngritur lart deri në Luftën e Dytë Botërore si 'poet kombëtar i Shqipërisë' dhe 'Homeri shqiptar', Fishta do të binte menjëherë në harresë kur komunistët morën pushtetin në nëntor 1944.

[Nosh]

http://www.shkoder.net/images/fjala/2006/usa_libri6.jpg

Shkruar nga : Mërgim Korça

Që nga dit’e parafundit e vitit tashmë të largët 1940, dita në të cilën ndërroi jetë At Gjergj Fishta ... shumë ujë ka kaluar nën këmbë urash !
Vetëm katër, plot katër qenë vitet, (mbas vdekjes), përgjatë të cilëve Patër Gjergji vazhdohej e përmëndej si SIMBOL PATRIOTIZMI e përkushtimi ndaj Atdheut si edhe KORIFÉ i letërsisë shqipe !
Në vazhdim ... asgjë më ! Heshtje rreth Tij fillimisht e pastaj ... filloi edhe përbaltja e Tij.
Përbaltja erdh’e u zhvillua tamam si përgojimi shpifës (tek Berberi i Seviljes) : Përgojimi shpifës, fillimisht si një puhí e leht’edh’e ëmbël, fillon’edhe pëshpërit. Dal’ngadale, rrafsh me tokën nënë zë, fishkëllon’e përparon, me zukatje në vesht’e njerëzve futet e mjeshtërisht trut’e tyre i çorodit dhe i fryn ! E n’vazhdim kapërderdhet dhe pëlcet si tërmet’edhe furtunë ku çdo gjë shungullon ! Kjo hullíja përgjatë së cilës llava vullkanike komuniste e mori përpara atdhetarin si edhe mjeshtrin At Fishta ! Sistemi diktatorial komunist, i udhëhequr nga një Sataná dështák në fushën’e shkollimit vet, i rrethuar fillimisht në masë me analfabetë dhe injorantë, në genet e të cilëve vetëm urrejtja ndaj të diturve dhe të kamurve kish zënë vënd, duke spekulluar mbi kartën e të qënit vëndi i shkelur nga këmb’e huaj, urrejtjen sllavo-komuniste ndaj atdhetarit At Fisht’e çoi në vënd ! E desh shkjau përbaltjen me shpifje ? Ajo u bë, po s’u kënaq ai me aq ! E desh në vazhdim diktatori edhe fizikisht të zhdukur varrin ku i shqetësuar prehej i madhi Mjeshtër ! Edhe kjo u bë, me urdhërin’e tij !
Ndalem tashti dhe sinqerisht pohoj që vazhdimi përgjatë kësaj brazde mund të krijojë përshtypjen se unë, duke qen’i paragjykuar pozitivisht ndaj At Gjergj Fishtës, (gjë të cilën nuk kam se si t’a fsheh), nuk po e trajtoj problemin me paanësí. Prandaj e ndjej të nevojëshme t’i drejtohem lexuesit e të saktësoj një pikë që un’e quaj kyçe e me rëndësí thelbësore. Për t’a analizuar personalitetin e Patër Gjergjit u kërkoj ndihmë dy parimeve bazë të trashëguar nga përvoja e njerit nga personalitetet më të mëdha pararendëse në studimin e historisë, Tuqididi-t, (e përzgjedh si udhërrëfyes, jo aspak nga emri që ka por, nga kriteret bazë që ai na mëson të ndiqen). Ky përshkrues i pakrahasueshëm i Luftës Peloponezit thekson, nënvizon edhe përdor dy principe bazë që e vërteta, sipas tij, të pasqyrohet ... e tillë siç ka qenë :
1- Studjuesi duhet të dalë nga e tashmja dhe të pozicionohet në periudhën kohore kur janë zhvilluar ngjarjet që ai merr në analizë që gjykimi të jetë sa më pranë së vërtetës.
2- Nga ana tjetër, studjuesi duhet të analizojë imtësisht aksjonet dhe bëmat e kohës që studjohet, i mbështetur në vetë gjurmët që gjen dhe jo në përshkrimin e tyre interpretuar nga të tretë.
Nisur nga dy parakushtet që na mëson Tuqididi, edhe unë po mëtoj t’a gjykojmë, së bashku me lexuesin, figurën e Patër Gjergj Fishtës pa zbukurime por ama pa lejuar as t’i bëhen përkeqësime.
Shtrohet pyetja parësore : Pse gjith’ajo trysní ndaj diktatorit shqiptar, fillimisht nga ana e jugosllavëve e në vazhdim nga sovjetikët, që figura e At Gjergj Fishtës të përbaltej dhe të anatemohej ? Ishte Patër Gjergji tradhëtár apo atdhetár ?
Që gjykimi ynë të jetë sa më real dhe i paanshëm duhet së pari të çvendosemi në kohë.
Shekulli i XIX-të po u avitej grahmave të fundit. Luftrat që i patën shtrirë tentakulat e tyre rrëmbyeshëm mbi Ballkan e qenë afruar deri në Vienë me qëllim paranojak pushtimin e gjithë Europës, ia thithën nga trupi Perandorisë Osmane gjithë gjakun dhe energjinë e saj. Kësisoj truri dhe trupi i perandorisë dikur të përbindëshme u plandosën për tokë e bashkë me to u thanë edhe tentakulat e saja rrënimtare !
Ngjarjet sa vinte e rrokulliseshin shpejtë. Ushtria turke u thye përfundimisht në Plevna dhe Rusia e detyroi Turqinë t’a firmoste traktatin e Shën Stefanit. Si humbëse, Turqisë iu desh t’ua njihte, veç Bullgarisë së madhe me gjithë Maqedoní, edhe autonomin’e Bosnjes e Herzegovinës.
Nga ana tjetër Greqia, për fitimin e pavarësisë të së cilës gurë themeli qenë bërë trimat arvanitas gjysëm shekulli më parë, mbasi e hodhi lumin u bashkua asokohe me tufën e çakenjëve sllavë që orvateshin të rrëmbenin sa më shumë toka historikisht të banuara nga shqiptarët.
Pikërisht, në këto kohë të turbullta, Kombit Shqiptar i dilte një mbrojtës i denjë, Patër Gjergji Fishta.
Jeta e tij u shtri mbi kapërcyellin e vështirë të dy shekujve.
Kombi ynë, duke e pasë ruajtur në shekuj gjallërin’e tij, kish mbijetuar. Jetonte vërtetë, por jo i inkuadruar në atë strukturë shoqërore-ekonomike që quhet shtet. Ky koncept, abstrakt për shumëkënd, madje deri edhe për mëndjet e ndritura shqiptare të asaj kohe, ishte ende i pakristalizuar. Disa rilindas e përfytyronin shqiptarin në suazën e një protektorati. Të tjerë e mendonin kombin tonë të bashkuar në një kanton. Pikërisht në këto rrethana tejet vendimtare për kombin tonë, kur e ardhmja e tij ish e rrethuar nga një mjegullnajë krejtësisht e turbulltë edhe kur Bismarcku Shqipërinë e shihte si “ një shprehje gjeografike ” duke shtuar edhe “ ... shqiptarët as gjuhë të tyre të shkruar nuk kanë … “, Patër Gjergji, duke i peshuar edhe drejtëpeshuar të gjithë këta faktorë, u bë njeri nga nismëtarët e Kongresit të Manastirit, (duke e kuptuar pohimin e Bismarck-ut si nxitje “... ku jeni, a nuk e kuptoni se pa gjuhë tuajën të shkruar nuk mund të shpalleni si shtet i pavarur ...” ). Gjithashtu Patër Gjergji e kuptoi drejtë se Turqit e Rinj donin përkrahje e prandaj ata, me Hyrrijetin, lejuan për herë të parë mësimin e gjuhës shqipe si gjuhë të dytë në shkollat fillore si edhe ruzhdijet, ( por shqipe e shkruar me shkronja arabe ). Tek personi i tij u ndërthurën madhështíja e tij parashikuese me patriotizmin e mirëfilltë. Ai e shihte qartë se nuk kishte si të bashkohej kombi ynë në një shtet të mirëfilltë kur gjuha e tij shqipe të shkruhej me “kirilicat” e Kirilit apo me “krrabat” osmane që për më se 500 vjet u kishin ngecur në fyt shqiptarëve ! Zgjedhja e tij si Kryetar i Komisísë së Alfabetit Shqip flet qartë për ndikimin e madh bindës që ai pati ndër pjesëmarrësit e Kongresit. Pra, Patër Gjergji, lojti rol kryesor duke u bërë pjesë e rëndësishme e asaj kryeure që lidhi Rilindjen tonë Kombëtare me Pavarësinë e Shqipërisë, në atë kapërcyell shekujsh !
Edhe sikur aktiviteti patriotik i Patër Gjergjit të qe ndalur në nëntorin e 1908-ës, aq sa kish bërë Ai për kombin e Tij deri atëherë, mjaft do të ishte që emri i Tij të shkruhej me gërma të arta.
“Gjuha shqipe vojt kah perëndimi”, kish thirrur atëbotë Patër Gjergji … dhe kish pasur të drejtë sepse me veprën e Tij realizoi aspiratat mbarëshqiptare, realizoi edhe ëndrrën e Naimit të madh që kërkonte “diellin që lind andej nga perëndon”.
Por për Të nuk kish të ndalur përkushtimi atdhetar.
Më 1913-ën, në shënjë revolte kundra Fuqive Ndërkombëtare që e mbanin të pushtuar Shkodrën, Patër Gjergji do të ngrinte Flamurin Shqiptar në Kishën e Gjuhadolit. E, në shënjë vëllazërimi dhe solidarizimi mes muslimanëve dhe katolikëve, do të lidhte me një banderollë dritash kambanoren e Kishës Françeskane me minaren e Xhamisë së Fushë Çelës. Çuan atëherë “qeveritarët e huaj” dërgatën e tyre që mes kërcënimesh frikësuese urdhëronin uljen e flamurit por “Frati trim” me ironinë e Tij të guximëshme u tha : “Flamuri jonë e ka për ndérë të gjuhet prej topash t’huej”.
Më 1919 e shohim delegat në mbrojtje të çështjes sonë kombëtare, së bashku me Imzot Bumçin, në Konferencën e Paqës në Paris. Dhe ç’është për t’u theksuar, jo rastësisht Kryeministri i Qeverisë së Durrësit Turhan Pashai vendosi të largohej vullnetarisht nga kryesimi i delegacionit në konferencën e njohur si Konferenca e Versailles. “ … Eshtë më e udhës që para Kancelerive Europiane të paraqitet një Prelat Katolik se sa një ish ambasador i Turqisë së vjetër në Shën Peterburg.”
Sa sipër, mendojmë se ësht’e mjaftueshme në kuadrin e këtij shkrimi, për t’a sjellë të qartë gjëndjen si edhe pikëpamjet e kohës kur veprimtaría e Patër Gjergjit filloi të luante një rol vendimtar lidhur me fatet e Shqipërisë e kësisoji lexuesi të mund të vihet edhe vetë në kushtet e atëherëshme.
Lidhur me kriterin e dytë, për të gjykuar mbështetur vetëm në gjurmë dëshmitare dore të parë, a ka kriter më të saktë se sa të gjykojmë si reagonte ndaj rrethanave të caktuara Patër Gjergji ynë ? Përgjigjen e gjejmë tek “Lahuta e Malcís” ku autori, duke e analizuar gjëndjen politike në pragun e shkërmoqjes Perandorisë Osmane, shprehej e zezë mbi të bardhë :
Ku do t’mërrijë megja serbjane / Për me u gjetun Cernagora / Me Serbí bashkë dora dora / Shqypnin tjetër kan me e dá / Bullgarija e ajo Greqija / Pse, mbasi Shkjét e Ballkanit / T’kenë pushtue tokët e Sulltanit / E mârrë t’kenë do skele detit / Të kenë lidhë besë ndërmjet vetit / Ká m’i u dhânë Shkjenís e mbara / Ka m’u shtrue ura përpara / Dét’e m’dét m’u kapë Moskovi ...
Me këta dymbëdhjetë vargje, shkruar nga dora e vetë Patër Gjergjit, mendoj se lexuesi i paanshëm dhe i ndershëm arrin t’a gjykojë, pa as më të voglën mëdyshje, si qëndrimin atdhetár të At Gjergjit nga njera anë, e doemos edhe keqdashjen sllavo-komuniste ndaj Tij, nga ana tjetër që nga Cërna Gora në Beograd edhe në Moskë !
Dhe për t’a mbështetur gjykimin tonë të jetë me këndvështrim sa më të gjerë rreth Patër Gjergjit e doemos edhe që të jetë sa më racional, i vërtetë dhe i paanshëm, u referohemi së rishmi edhe pesë vargjeve të tjerë shkruar po prej Tij, ku thotë :
Kjoftë mallkue, po, a plak a i ri,… / Qi s’lidhet sot me besë arbnore / Për me dhânë mâ parë jetën / Se me ra fisi i Shqyptarit / N’thôj t’pangijshëm t’Gospodarit
E si për t’a nënvizuar pozicionimin e tij patriotik dhe kundrasllav, Patër Gjergji, ndaj qëndrimit të shfaqjes si lugat të Mehmet Ali Pashës ndaj Krajl Nikollës duke e nxitur të digjte e të lante në gjak Plavë, Gucí e Malsí, vazhdon :
“ I huptë Zoti përnjimênd / Knjaz Nikollë edhe gjithkênd / Qi mendon e shorton zí /
Për të buk’rën këtë Shqipní !”
Mbështetur e duke e zbatuar në vazhdim kriterin e dytë lidhur me dokumentime autentike, sjellim edhe dy gjykime albanologësh e studjuesish të huaj autoritarë. Albanologu Maksimilijan Lambertz-i (i cili e ka përkthyer Lahutën e Malcis në gjermanisht) thotë :
“Lahuta âsht shprehja mâ e kjarta e dokeve të fshatarëve, banorë të Maleve të Veriut. E prejse doket e lashta të fiseve malore janë gjykue të zhduken nga tallazet e forta të civilizimit, lexuesi, letrari, folkloristi, juristi e historiani i nesërm kanë për t’ia dijtë për nder në dhetë a qindvjetët e ardhshëm Poetit i cili në Lahutë të Malsisë na la nji ritrat (portret) të shqiptarit, të përshkruem nga goja e dëshmitarëve njikohsorë, ashtu si këta e gjetën në agimin e shekullit të XX-të, me atë ndryshim të vogël që shqiptari pësoi ç’prej kohëve të largëta të iliro – thrakëve .”
Gjithashtu arbëreshin albanolog dhe njeriun me rreth të gjerë ndikimi në Itali, Gaetano Petrotta, Fishta e kishte bërë aq për vete sa që ai shprehej :
“ Fishta është ndër të parët e ndër më të mëdhenj atdhetarë, të cilët në kohë më të vështira bënë çmos për t’a mbajtur gjallë lëvizjen kombëtare kundër dhunës barbare të qeverisë turke, kundër lakmisë dhelpërake serbe dhe kundër propagandës greke. Kudo që shtrohej çështja e Shqipërisë, At Fishta gjëndej aty pranë e, ku me vepra e ku me shkrime, sidomos me poezinë e tij të gjallë, zgjonte nga gjumi më të plogështit dhe mbante gjallë gjithmonë shpresën e ardhmërisë “.
Kurse albanologu bashkëkohës Robert Elsie duke e bërë Lahutën e Malcis të këndojë edhe anglisht, shprehet gjithë respekt për veprën e Patër Gjergjit se “ Tashti u plotësua Eposi Europian !”.
E gjejmë Patër Gjergjin flamurtar të çështjes shqiptare më 1930 në Konferencën Ballkanike të Athinës e fill mbas saj gjatë vitit 1931 në konferencën e Stambollit. Më 1932 vete në Bukuresht ku me pathos të lartë mbron sërish çështjen shqiptare. Dhe nuk duhet harruar se udhëtimet atëhere nuk bëheshin me avjonë Boeing por zgjasnin me javë të tëra dhe angazhonin edhe lodhje jo të papërfillëshme fizike.
Kudo që vente Patër Gjergji një idé fikse kish : Të propagandonte për çështjen tonë kombëtare si edhe t’a rriste rrethin e miqve të Shqipërisë. Sa i takon pjesës së dytë të këtij pohimi, pikërisht lidhur me rritjen e rrethit të miqve të Shqipërisë, ai i qëmtonte me kujdes të veçantë dhe i përzgjidhte mirë këta të fundit. Pra, strategjia e tij ishte të siguronte mbështetjen e shteteve, popujt e të cilëve kishin pasë lidhje të lashta e tradicionale miqësije me popullin tonë. Kurse taktika e tij mbështetej në afrimin me njerëz që kishin ndikim ndaj aparatit shtetëror të tyre që sa më efektivisht t’i shërbehej çështjes sonë kombëtare ! Në këtë drejtim rezultatet e arritura nga At Gjergji ishin të shumëta. Por m’e rëndësishmja është se ato jo që ishin pozitive dhe në favor të Shqipërisë por edhe, t’a kërkoje me qirí, në to nuk gjeje dot as edhe më të voglën gjurmë e cila të linte shteg dyshimi ! Nisur tashti nga këto kushte paraprake e të faktuara me dokumentacion të pakundërshtueshëm, shtrojmë pyetjen e dytë shumë të rëndësishme

[Nosh]

Ka qenë At Gjergji vërtet fashist siç e akuzonte diktatura ?

Mbas analizës hollësishme që i u bë qëndrimit Patër Gjergjit ndaj sllavëve dhe politikës agresivo-ekspansjoniste si edhe mashtruese, ku cilësorin tradhëtar ata i a ngjeshën At Fishtës sepse kundrasllav i vendosur e si pasoj’ata e konsideronin edhe tradhëtar, (me të cilin pozicionim edhe diktatori Enver Hoxha u njësua plotësisht se vetë qe laké i tyre), në vazhdim përqëndrohemi tashti se sa çpifëse, e pavërtetë si edhe djallëzore ishte akuza ndaj tij si fashist !
Mjafton t’u referohemi dy viteve të fundit të jetës së Patër Gjergjit. Mbi Europë dëndësoheshin ret’e zeza të stuhísë së II-të botërore. Italia ushtarakisht e pushtoi Shqipërinë. Flamuri u tjetërsua dhe italishtja futet si gjuhë në shkollat fillore. Filloi të ziejë ndjenja e revoltës kombëtare. Armiku italian, i vetëdijshëm për këtë, desh t’a kapë demin nga brirët. Cili qe ai që për dhjetvjeçarë të tërë spikaste si frymëzues i ndjenjës kombëtare duke u kënduar bëmave heroike të të parëve tanë ? Ç’pohonte Ai :
Si t’kshtênë, si muhamedan / Shqypninë s’bashkut t’gjith e kan / E prandej t’gjith do t’qindrojmë / Do t’qindrojm’e do t’luftojmë / Kem m’u bâ kortarë-kortarë,/ Priftën, fretën, hoxhallarë / Për Shqypní !
Cili qe ai që, ndonëse i veshur me zhgunin e Shën Françeskut të Assisit, anatemonte për hir të Atdheut pikërisht tradhëtarët, pa u druajtur se po bënte sakrilegj dhe shprehte revoltën e tij me vargje fuqije prometeiane edhe kundra vetë Krijuesit të Gjithësisë :
O Perendi a ndjeve / Tradhtarët na lane pa Atdhé / E Ti rrin e gjuen me rrfé /
Lisat n’për male kot !
Cili qe ai që atdhedashurinë e shtynte deri në vetflijim :

Qe mue tek m’keni, merrni e m’bâni flí / Për shqyptarí, me shue çdo mní mizore / Oh ! Edhe pa mue Shqypnija kjoftë e rrnoftë / E nami i sajë për jetë u trashigoftë !
Pikërisht Ai duhej fillimisht mikluar e pastaj tulatur. Dhe hapin e parë qeveria fashiste italiane e bëri : I akordoi Patër Gjergj Fishtës, Provincialit të Françeskanëve të Shkodrës, me dekret mbretëror, një nga dekoratat më të larta që akordonte fashizmi italian.
Por përgjigja e Titanit qe e papritur. Ajo qé e prerë : E refuzoi dekretin mbretëror duke u shprehur : Kjo dekoratë nuk âsht për mue !
Kësisoji Ai i dha udhë tufanit kombëtar me thirrjen fuqiplotë : Shpërthé !
Dhe arrijmë kështu tek ngjarja e parafundit madhore e jetës së Tij, Patër Gjergji anëtar i Akademisë së Shkencave të Italisë.
Akademia Italiane përbëhej nga personalitetet më të shquara të kohës, një pjesë e të cilëve edhe laureatë të çmimit Nobel. Patër Gjergjin e njihnin të gjithë akademikët si njerëz të kulturës botërore që ishin. E njihnin kryesisht si humanist të shquar, e njihnin për kulturën e tij të pa anë e fund, e njihnin si gjuhëtar e si ballkanolog të shquar, e njihnin edhe për vlerësimin e rrallë që i ishte bërë në fushën e vargëzimit si “Homeri i Ri” i përkthyer në shumë gjuhë të botës.
E njihnin natyrisht edhe për dekoratat e titujt që i ishin akorduar : nga Austria “Ritterkreuz” më 1912, ose nga Turqia “Mearif” po më 1912, nga Vatikani “Medaglia al Merito” më 1925, nga Greqia “Phoenix” më 1931, etj. etj., e pse jo, e njihnin edhe si kandidat i propozuar për çmimin Nobel ! E si pasojë, kur Patër Gjergji e refuzoi dekoratën e lartë të qeverisë fashiste italiane, akademikët e Italisë u trandën. E njihnin ata për të gjitha ç’u thanë më lart, por nuk e njihnin për madhështínë e karakterit të Tij ! Atëbotë akademikët e Italisë, si anëtarë të një institucioni të pavarur kulturo-shkencor që ishin, njëzëri e propozuan Patër Gjergj Fishtën si anëtar të Akademisë Italiane. ( Për t’a biseduar me At Gjergjin paraprakisht mendimin e Akademisë Italiane, qe ngarkuar Prof. Agostino Gemelli frat dhe akademik, mik i ngushtë i Fishtës ). Me këtë veprim Akademia e shpërfilli si edhe e shpotiti qeverinë italiane, duke ia rritur skajshmërisht prestigjin Patër Gjergjit e bashkë me të edhe Shqipërisë. Akademia Italiane, nga ana e saj, zaret i kish hedhur. Pritej përgjigja e Fishtës. Hapin tjetër të priftit krenar e priste me padurim Akademia e Italisë, por e priste me kureshtje edhe inat akoma më të shtuar qeveria fashiste, gjoja e pa interesuar,.
Vonoi përgjigja, po më në fund erdhi :
Patër Gjergji e kish për ndér propozimin që i bëhej dhe falënderonte gjithë anëtarët e Akademisë për vlerësimin që i bënin !
Në konferencën e parë solemne si akademik në Kinema Rozafat, për t’a pozicionuar veten e Tij botërisht, duke folur për dukurinë e ngjashme ndërmjet pushtimit romak të Ilirisë me pushtimin fashist të Shqipërisë, guxoi e tha :
“ … rezistenca qi romakët hasën ndër fiset dhe mbretënitë ilire, të gjitha ndodhën sepse ilirët e panë menjiherë se trupat romake po bijshin robnínë në vênd të lirisë …”
Dhe unë shtroj pyetjen aspak retorike: Si mund të akuzohej si fashist ky atdhetar’i zjarrtë?
Po ju rikujtoj tashti edhe fjalët e fundit, në grahëm-vdekjeje e sipër, që Patër Gjergji i tha Arqipeshkvit të Shkodrës, Imzot Thaçit pak orë para se të ndërronte jetë :
Nuk po më vjen keq se po des, mbasi të gjith’ atje kena me shkue, por po më vjen e rândë se tânë jetën e kam shkri për të pa nji Shqypni të lirë e në vedi, ndërsa sot po e lâ të shkelun prej ushtrive të hueja. (Ka akoma gjallë dëshmitarë dore të parë që, nga goja e vetë Imzot Gaspër Thaçit, i kanë dëgjuar fjalët e fundit të Patër Gjergj Fishtës).
Tashti i erdhi radha të përmëndim një datë, 30 dhjetorin e vitit të largët tashmë 1940. Me këtë datë lidhet ngjarja e fundit madhore e jetës së Patër Gjergji Fishtës, vdekja e Tij. Atë të hënë të acartë dimri Ai s’foli më.
Përcjellja mortore që i bëri Shkodra si edhe dhimbja e madhe që ndjeu e gjithë Shqipëria për Patër Gjergjin duan një përshkrim të veçantë. E gjithashtu i veçantë i takon përshkrimi edhe Ceremonisë së Meshës Mortore që atëbotë organizoi Akademia Italiane, ku kori drejtohej nga akademiku Mjeshtër Perosi dhe akademiku tjetër, kompozitori i famshëm Mascagni.
At Gjergji nuk kish si t’i këndonte më së dashurës së tij, Shqipërisë, e as nuk kish më si t’i thurte vargje lirizmi të pashoq gjuhës shqipe ! Megjithatë Ai vazhdonte e jetonte nëpërmjet veprës së tij. Në gjithë shkollat e Shqipërisë vargjet e Tija mësoheshin përmëndësh. Ai, që gjithë afshet e zemrës së Tij ia drejtoi Atdheut edhe gjuhës shqipe, si prift që ish, u këndoi këtyre të dyjave si askush tjetër dhe rinia veç frymëzim atdhetar gjente në ta. Madhor parashikimi i Tij i formuluar dhjetvjeçarë të shkuar :
“ Shka t’lâjnë kta katër ujq / Q’ i kërcnohen shoqishojt /
Thonë do t’dalë nji djall i kuq / Qi fort rreptë do t’ja njisë thojt / !”
Nuk kaluan më veç katër vite mbas vdekjes së Poetit, e filluan të bëhen realitet parashikimet dhe thënjet e Tija profetike.


Pra, atë që do të linin katër ujqit, ku me mbeturinat e trojeve shqiptare u krijua Shteti Shqiptar, do të vinte djalli i kuq që pa shpirt do t’ia zhyste kthetrat !
E që nga ajo dit’e djallit të kuq, ndaj figurës si edhe veprës Poetit veç mllef e balt’u hodh. Ato kohë të para guxoi e na pohoi në klasë Prof. Kostaq Cipua, siç e mbaj mënd tashmë mbas 57 viteve, se “ … tek vepra e Patër Gjergj Fishtës shkriheshin në një atdhedashuria me mjeshtrinë poetike …” . Ose Prof. Mark Dema, i cili mori guxim nga prishja me Jugosllavinë, e duke mos iu shmangur dot tundimit ndonëse të rrezikshëm, na pohoi në klasë se “ … në personin e At Fishtës duhej të shihnim një kollos të vargëzimit si edhe një atdhetár të pashoq !”
Pasojnë tashti vitet e tjera ku brezi i injorantëve dhe i të shkolluarve të dështuar u pasurua me shkrimtarët e realizmit socialist. Ata, si lajkatarë të diktatorit pseudo-letrar, zvetënohen dhe thellë e më thellë mundohen t’a zhysin Zeusin e vargëzimit patriotik. Diktatori na e bën hero e atdhetar Haxhi Qamilin e ata : “ T’i biem mbar’e prapë At Gjergj Fishtës se veç të mira kemi “. Kështu u rritën dhe u madhëruan ajo plejad’e shkrimtarëve dhe studjuesve të soc-realizmit, servilë të diktatorit. Njeri pohon, (mbas shkërmoqjes së diktaturës – M.K.), “... nuk isha aq budalla sa të futesha në burg ...”. Tjetri e konsideron Lahutën e Malcis”... Vepër jashtë kohe dhe përpjekje për t’a mbledhur eposin shqiptar nën shëmbullin e Nibelungëve ...”. Ose vlerat letrare të veprës Patër Gjergjit i quanin krejtësisht të paqëna. Nuk kam ndërmënd sot t’u kundërvihem me kalime origjinale nga shkrimet e tyre të kaluara e t’i ballafaqoj me kalime nga veprat e At Gjergjit ku del në shesh mosnjohja nga ana e tyre e veprës At Fishtës, (sepse Patër Gjergji nuk ka mbledhur eposin shqiptar por ka shkruar historinë bashkëkohëse të Tij me personazhe e ngjarje konkrete të kohës Tij. Por sa për një shëmbull të qënësishëm do të sjell para lexuesit se si e përshkruan Ai në tërë hijeshín’e saj gjuhën tonë të bukur dhe i drejtohem lexuesit me pyetjen : A ka se si të quhen të rëndomtë, për nga këndvështrimi letrar, vargjet pasuese :
Porsi kânga e zogut t’verës / Qi vallzon n’blerim të prillit / Porsi i âmbli fllad i erës /
Qi lmon gjit’ e drandofillit / Porsi vala e bregut t’detit / Porsi gjâma e rrfés zhgjetare /
Porsi ushtima e njaj tërmetit / Njashtu â’gjûha e jonë shqyptare.
I shikoj për nga këndvështrimi artistik këta tetë vargje dhe në mëndjen time lirizmi i Mjeshtrit të madh q’i përshkon katër vargjet e parë, nuk ka se si të mos ma kujtojë Leonardon dhe buzëqeshjen’e Monalizës-tij ! Leonardoja e dashuron pa kufinj SIMBOLIN e tij dhe përgjërohet si e si t’i a paraqesë sa më të përkor’e të përkryer buzëqeshjen e saj. Kurse Patër Gjergji ishte klerik. Edhe ky dashuronte. Mbase edhe më fuqishëm se sa Da Vinci ! Por dashuría e Tij, e kufizuar brënda kufinjëve të etikës meshtarit, objektiv simbol nuk kish se si të kishte një femër, por ai e kish Gjuhën Shqipe ! Mbas asaj bukuríe të lirizmit daç edhe skajor, Leonardoja tulatet. Nuk vazhdon dot më tej. Kurse zjarri i dashurisë Patër Gjergjit bën që Mjeshtri t’i kapërcejë kufinjt’e lirizmit dhe me një “crescendo”, (me kah diametralisht të kundërt me përgojimin çpifës të komunistëve ndaj Tij), i cili vazhdon me katër vargjet e tjera ku Gjuhën Shqipe, të dashurën e tij madhore, e portretizon si valë deti e egërsuar që si një gjâmë rrufeje shigjetare ngrihet lart si një ushtimë tërmeti, arrin majat më të larta të një dramaticiteti skajor !
Dhe unë mëtoj sinqerisht e pa as më të voglën keqdashje, si të arrij e vargjeve kaq madhore të Patër Gjergjit mos t’u a shikoj bukurín’e skajëshme artistike dhe të pohoj, (siç bënin ajka e shkrimtarëve të realizmit socialist), se artistikisht vargjet fishtjane as që i aviten letërsisë artistike të mirëfilltë, më sa i avitet ujit të kulluar të ujëvarave alpine ujët’e ndenjur moçalor ! E vetmja dritë ndriçuese përgjatë këtij shtegu të errët mbetet përfundimi se ata nuk kanë faj. Është mosnjohja nga ana e tyre e gjysmës së gjuhës shqipe, që Kongresi i Drejtshkrimit e çvoshku nga trupi i së gjithës duke e lënë leksikun shqip të përgjysmuar ! Prandaj ata edhe me Kanunin e Maleve u sollën aq barbarisht, (duke mos i a kuptuar as gjuhën e duke ndjekur doemos qëndrimin servil ndaj diktatorit), sa që nderin e kombit ton’e kthyen në turp tonin. Prandaj detyrohem edhe e parafrazoj pohimin e famshëm se në natyrë çdo gjë është diçka kurse injoranti nuk ësht’asgjë ! E pra kjo kategori servilësh të diktatorit si edhe egoistësh të skajshëm pikërisht atë Patër Gjergj Fishtë e dhunuan, e plandosën edhe varrin ia shkatërruan dhe menduan se e futën aq thellë sa për të dalje të mos kish.
Mirëpo qëndrimi i këtyre shkrimtarëve të soc-realizmit së rishmi e tregon mosnjohjen e tyre, (tashmë jo vetëm në fushën e letërsisë por edhe n’atë të historisë). Sa bukur i ka damkosur këta shkrimtarë pehlivanë poeti e shkrimtari Visar Zhiti duke i përshkruar se mbasi e kanë braktisur diktatorin së vdekuri, mëtojnë t’u a marrin shkrimtarëve të persekutuar psherëtimat, vuajtjet deri edhe vegimet e metaforat, duke i vendosur në poemat si edhe romanet e tyre sepse tashti që s’ka më persekutim, çdo gjë ësht’e kollajshme. Çensurë nuk ka. Zanatin ajo kategori e di në maje gishtash. Pra, si në një lojë shahu, ata ndërruan ngjyrat e gurëve të tyre, ndërruan edhe taktikat dhe ... vazhdojn’e plluskojnë mbi ujë si përgjatë diktaturës ! Por prapseprap ata tregohen të cektë. Ata mbi ujë dalin falë mungesës peshës specifike të tyre e sado t’i zhysësh dalin lart. Kurse vepra e Patër Gjergjit, duke qenë si një gjyl’e rëndë peshe specifike skajore, që nga thellësitë ku e kanë zhytur injorantët dhe egoistët keqdashës, vjen koha dhe i a hap rrugën vetes me shpërthimin, dinamikën’e të cilit i a japin vlerat madhore q’e kanë mbrujtur veprën e Tij sa atdhetáre e gjith’aq’edhe letrare ! Historija nuk harron !
Do të kalojnë vitet si edhe dhjetëvjeçarët. E ndërsa shumica e atyre, që u stërmunduan t’a zhysnin thell’e më thellë në krahët e harresës të madhin At Fishtë, do të jenë harruar përjetësisht, vepra e kollosit Fishtë do të vijë hap mbas hapi duke u rivlerësuar në të gjithë madhështín’e saj, ku nuk e di në se ka shëmbull të dytë të një gërshetimi aq të përkryer në mes lirikut, epikut si edhe satirikut.
Dhe sot, në shtatëdhjetëvjetorin e ndërrimit jetë të Patër Gjergjit, mëtoj t’a jap edhe unë një gjykim sadopak të përkorë. U rikthehemi atyre tetë vargjeve të tij për gjuhën e bukur shqipe. Nga katër vargjet e parë të përshkuar nga një lirizëm i thellë por aspak i trishtë pa lé qarman, vjen e kalon në rritje, fillimisht si pa u dalluar, e pastaj shpërthen me vrull të skajshëm epika e Tij madhore. Dhe unë pohoj : Sillmëni shëmbull vargjesh dashuríje si edhe shpirti epik më mjeshtëror dhe më të hijshëm, shkruar nga ndokush tjetër, atbotë edhe unë do të përulem e do t’a quaj Mjeshtrin Fishtë, dështak në vargëzim, ashtu siç e quajtën soc-realistët e diktaturës !

[Nosh]

SHKRIME TË PANJOHUNA TË AT GJERGJ FISHTËS
30 December 2010
http://www.voal-online.ch/images/articles/2010_12/11177/u3_fishta.jpg

Nga Kolec Çefa
Njerëzit e mëdhaj janë stacione kombtare ku na ndalemi për të meditue, edhe për të kaluemen, edhe për të ardhmen. Në fushën e kulturës sonë shqiptare, i tillë âsht edhe Fishta. Përkushtimi i tij për fe, atdhe e kulturë shqiptare âsht imponues. Megjithatë, ende ka mbetë, edhe e pambledhun plotësisht, edhe e pastudiuar krejtësisht, krijimtaria e veprimtaria e tij. Përpjekje të mira në këtë drejtim janë ba nga P. Benedikt Dema, i cili na jep një pasqyrë të botimeve fishtiane, por jo të plotë. Janë botue disa vëllime tjera për krijimet e Fishtës, vështrue në pamje të ndryshme, por përsëri me mungesa. Po ndalem tek mbledhja e prozës fishtiane nga grupi i Z. Frano Kullit dhe nga Dr. Persida Asllani, që na kanë mbledhë me kujdes e mund prozën e shpërndame të Fishtës. Në gazetën “Posta e Shqypnìs” janë botue disa artikuj “Permbi burim të gjuhvet letrare” dhe artikulli “Mikrobët e gjuhës shqype”, të cilët, tue qenë pa firmë, janë lanë jashtë përmbledhjeve. Prof. Kostallari i përmendë e shkruen: “Artikulli nuk nënshkruhet, por, sipas shumë shenjave, duket se mund të jetë shkruar nga Gjergj Fishta, drejtues i këtij organi”. (dhe krijon rast për të sharë klerin katolik). Shtojmë se Prof. Dr. Nuri Gokaj i njef për të Fishtës. Unë i kam përfshie në një vëllim të ri që mendoj ta botoj. Subjekti gjuhësor aq shpesh i rrahun prej Fishtës, madje i rrahun me kulturë të gjanë e pasion atdhetari per tanë jetën, ka qenë i parapelqyem që në fillimet e krijimtarisë së tij.
Edhe punoi e shkroi shumë për alfabetin tonë, gjuhën shqipe e shkollën kombtare. Shkruente se “gjuha letrare âsht e ujdisme me shije estetike e e xjerrme prej gurret të vet të gjallë, që âsht goja e popullit, prej visarit të kombit që âsht literatura e perbame me mund e me kohë;… se per perparim të gjuhës amtare âsht nevoja me u librue ç’prej themelit politikisht”; … se gjuhën e ndërtojnë shkrimtarët e dijetarët e zanatit”. Fishta nuk pranonte dekrete as porosi nga nalt për gjuhën shqipe, nuk ishte për ngutje, nuk ishte për shartime dialektesh. Këto mendime e trajtimi i këtij subjekti, me stilin e tij fishtian; fjalori i tij i pasun e frazeologjia karakteristike në pendën e Fishtës, më çuen tek perfundimi se proza e pambledhun “Mikrobët e gjuhës shqype”, si edhe “Përmbi burim të gjuhvet letrare”, sado pa firmë autori, (ka edhe shkrime tjera në “Postë…” të Fishtës pa firmë autori të pambledhuna) kanë dalë nga mendja e penda e Fishtës, prandaj duhet të rreshtohet si krijim letrar i Fishtës. Përsëri në gazetën “Posta e Shqypnìs” Fishta ka botue një reçension për veprën e Mjedës “Juvenilia”, kritikue nga monizmi, madje edhe tue krijue kontradiktat Fishtë-Mjedë. Prof. Vehbi Bala shkruen: “Në një anë, Fishta çmoi disa vlera në “Juvenilian” e Mjedës, kurse në anën tjetër, ai e kritikoi. Meritat e veprës… Si të meta të veprës, Fishta shënoi një melankoni, që nuk rrjedh gjithmonë nga zemra sa nga mendja e autorit. Ai nuk i përfilli shfrimet romantike të Mjedës si shprehje të ndjenjave, por diçka cerebrale”. Pavarësisht nga kredibiliteti shkencor i thanies së masipërme, unë po ndalem te një identifikim imi (botue ma parë në veprën time “Në gjurmët e Fishtës”, por i papërhapun). Po në gazetën e citueme, Fishta (për mendimin tim) âsht autori i recensionit të dytë për “Juvenilian” me titull “Literaturë shqype”, në anonimat, ku lavdon poezinë e Mjedës për ndiesi, per zeje, per gjuhë, të hijshme: “Kur këndon ato kangë, as nëpermend nuk të kalon me thanë: Jo, kjo âsht gjuha e Shkodrës, ase e Korçës, ase e Elbasanit, por thue: Kjo asht gjuha shqype”. Dhe shprehet ma poshtë kundër perziemjes së dialekteve.

http://kosova.albemigrant.com/wp-content/uploads/2010/12/Kolec-%C3%A7efa1.gif(Ne foto KOLEC ÇEFA)
Një identifikim tjetër, që unë e kam përfshie në permbledhjen time, âsht edhe një analizë kritike që Fishta shkruen per Koliqin, por tash po ndalem te një prozë tjetër, e pambledhun, pse e panjohun si e Fishtës.
Më 1921 plasi kryengritja e Mirditës. Thuhet se paaftësia e prepotenca e anëtarëve të qeverisë, rrjedhë ndoshta nga ndonjë ndjenjë negative, çuen në ngjarjet që ndodhën pas. Deputetët e Shkodrës, kleri katolik, kërkuen të çohej një delegacion me në krye Bajram Currin komandant, me u marrë vesht. Mirëpo ngjarja përfundoi me luftë kundër Mirditës. Fishta shkroi një prozë që ia fali drejtorit të fletores "Shkumbini" që e botoi në nr. 30, datë16. 9.1921. Qeveria arrestoi drejtorin, pse kërkonte artikullshkruesin. Ma gjatë lexoni ma poshtë:
Këshilli kombtar
N. 617/III
Të Shkelqyeshmes Kryeministri
Tiranë
Në pergjegje të shkresës nr. 1982 të Ministris të Punëve të Mbrendshme, paraqit me anën të Shkelqyeshmes Kryeministri, kemi nderin me u njoftue se deputeti i Shkodrës Z. At Gjergj Fishta u pyet mbi ketë çashtje. Z. e tij thotë, se artikullin vet(ë) e ka shkrue, por pa nënshkrim dhe per hesap të Redaksis të gazetës “Shkumbini”, dhe tue thanë direktorit t’asaj gazete, që artikullin mundet t’a ndryshojë, ose mos t’a botojë se s’pranon aspak pergjegjësi.
Pritni nderimet tona shumë të nalta.
Kryetari
Eshref Frasheri
Tiranë, me 22/10/921
Vula
Mikrobët e gjuhës shqype
Pernjimend se asht nji punë per t’u çuditë, që nji grusht njerëz në gji t’Europës, që jemi na shqyptarët, tue kenë ndoshta kombi ma i vjetri i të gjithë Europës e rrethue per gjith anesh prej kombeve të tjera ka mujtë me ruejtë deri sod gjuhën e vet m’vedi e krejt të dame prej gjuhëve tjera europjane. E pra, kush nuk u pershkue neper ne! Mjaft me thanë romakët e turqit, dy pushtete të perfrigueshme: e me gjith kta, shqypja gjallë se gjallë, e, shka asht ma teper, perditë tue u zhdrivillue ma fort. Asht lypë forca e konservatorizmi i nji kombi shqyptar, per me e ruejtë gjuhën e vet të gjallë e të kerthneztë ndermjet zhumhurit të gjuhëve të slavëve, të grekve e nen imperjalizem të kulturës latine, pse dihet që ka kombe n’Europë, të cillat sod nuk flasin ma gjuhen origjinale të veten, por gjuhë të hueja. Por tue vu në oroe korespondencën e perditshme, që na vjen prej Shqypnijet, shkrimet që çohen me u botue në shtypshkrojë tonë, mundena me thanë, se çka nuk mërrijtjen me ba në gjuhë shqype grekët, romakët, gotët, slavët etj. janë tue e ba sod shqyptarët vetë: janë tue e hupë gjuhën shqype! Nen shkak që gjuha shqype s’ka literaturë të veten, kanë nisë të shkruejnë shqyp secilli mbas atij qirificit të mendes së vet, pa e vû në oroe aspak a natyrën e gjuhës, a shijen estetike e arsyetimin e ligjeratës njerëzore. Kanë këndue ndonji fletore të hershme, ase, neper tê, edhe ndonji liber shqyp,
botue prej ndoj geget a tosket si neper kllapì a me pasë kenë tue qitë laknuer me nêne e qe se ato 10-15 kokrra fjalë ekzotike, që u kanë mbetë nder trû të shtypuna a librat shqyp, kanë per t’u mundue me e folë, kanë per t’i mbjellë aty-ktu neper shkrime të veta si me lëshue guraleca në brûm të bukës kallamoqe, në short me të thye dhambët e tmallët e shëndosha. Tjerët kahë nuk i ka lanë shpija mbrendë, kanë kerkue dhenë si parja e kuqe, e kur kanë shtegtue neper Shqypnì, të ngushtuem me u marrë vesht a gega me toskë, a toska me gegë, kanë shkue tue shartue njanin djalekt me tjetrin, pa kurrfarë mjeshtrijet porsi me shartue shegat me fiq e të kanë perba nji gjuhë krejt në vedi, që s’di a asht kàl, a mushk, a gomar e që ma fort se gjuhë shqype, kishte me u dashë me e quejtë sallahane. E, ka asish masandej, e janë sidomos do nëpunësa në Shqypnì e nxanësat tonë jashta Shqypnije, të cillët, ma fort se me studiue natyrën e gjuhës a librat shqyp kanë per t’u mundue me folë e me e shkrue shqypen mbas mëndyrës që ta flasë drejtori i zyres, per në kjoftë nëpunës e, per në kjoftë nxanës ka per t’i marrë të gjitha veset e shqyptimit e gabimet gramatikore të atij që ta ketë porositë me e marrë në shkollë perjashta: e atëherë na mblon aj breshen fjalësh shumë të bukura e që me shmangien e formave dialektare, per me trajtue kështu gjuhën letrare shqype, si bje fjala njikto rreshta që po i nxjerrim prej nji lajmit botue tash së vonit: Gjithë pjestarvet i ngufoi zemra në gëzim tue ndigjue kto fjalë me randësi tue u qeshun fëtyra, u shperndanë kadalë. Të gjithë dija e gjuhës shqype ka mbetë, per në kjoftë gegë shkruesi me shkrue shumë ë nder fjalë, e per në kjoftë toskë, tue vu sheje hundakësh, punë e pa punë; e kështu, vjen e bahet letra me pikla, e thue se ke shprazë në tê nji kubure kaçalluke mbushë me shasme. E, shka të bindë e të neveritë ma fort asht kta që të gjithë po duen me u mbajtë filologë. Hin e fol me ta, paj, qe besa e besës, ta bajnë kryet per voe kahë vehen kinse me të spjegue, se kjo fjalë vjen prej sanskritishtes, se kjo tjetra asht indo-gjermane, se ajo e treta rrjedh drejtperdrejt prej persishtes: se Majeri i ka thanë kështu, se Pederseni ka shkrue ashtu e kështu Jockel e kështu Jagiç e kështu etj., etj. të tana fjalë si me u pasë ra lnjyra e me kenë tue folë këllapì. Per ta të gjithë literatyra s’asht tjetër veçse nji etimologjì fjalësh e kurrgja ma teper. Kahë pritojnë me u vu e me zanë më libra shqyp, kta s’e zanë se ka shkrue kush shqyp kurr, e pse gja të veten s’kanë të shkrueme, kështu gjithmonë kanë per të mbajtë per fjalë të shkrimtarëve të huej, si mbahet kungulli haes per gardh. E Kështu, kahë rrijnë kta garguj tue britë permbi filologji e literatyrë, gjuha shqype ka ardhë e asht perzie si flokët e harapit sa me mbërrijtë njeriu me i thanë vedit, jarebi, a di unë shqip, apo jo? Per në ngjatët puna kso doret, s’ka me shkue shum e na kemi me kenë të ngushtuem me folë e me shkrue në gjuhë të huejen, pse gjuha shqype ka me dekë, pa dyshim, mbassi i kanë hî sod mikrobët që janë shkrimtarët e padije e të pa zeje. Thonë se gjuha shqype s’ka literatyrë e gjuhë letrare të veten. Asht rrenë! Gjuha shqype ka literatyrë, veçse s’ka lertrarë, sa kishte me u dashtë. Padija në literatyrë e një shumicës së madhe të shqyptarëvet të sodshëm, ka ba që perparimi i literatyrës së gjuhës shqype sod ka kthye, pak me thanë, 50 vjet mbrapa. Prej zekthit të marrë që me u dukë letrarë pa kenë, sod asht pshtjellue gjuha shqype në mënyrë që mos me mujtë me këndue dy rreshta shqyp, perpa t’u çue vneri. Urojmë që shqyptarët e meçëm e sidomos Komisjoni Letrar kanë me u mundue me i shtypë me shkrime të veta kta mikrobë parazita të gjuhës shqype.
(“Posta e Shqypnìs”, 1918, nr.30, F.4).

Literaturë shqype
Si e kemi lajmue edhe nji herë tjetër, fort i Nderti Zotni Dom Ndre Mjedja në këto kohët e mbrame, tue herrë lulishtën e Zanave, ka mbledhë e ba tubë do lule të bukura poezie plot njomësi e hijeshi e i quejti “Juvenilia”, nën të cillin emën kuptohen vjershat e kangët e tija të shkrueme në moshë të re. Prej emnit të përvujtë të të mbledhunit të këtyne kangëve, njeriu s’kishte me pritë se gjenë aty mbrendë nji poezi të naltueshme e vjersha të punueme me zeje. Por puna âsht krejt ndryshe.
Në atë libër ke nji poezi plot ndiesi, nji zeje të pashoqe e nji gjuhë fort të hijshme. Kur ti këndon ato vjersha, të ngjallet menjiherë uzdaja se me gjuhë shqype ka me mujtë dikur me u mëkambë nji literaturë e zgjedhme e e hijshme. Kur këndon ato kangë, as nëpërmend nuk të kalon me thanë: Jo, kjo âsht gjuha e Shkodrës, ase e Korçës, ase e Elbasanit, por thue: Kjo âsht gjuha shqype. Në ato kangë nuk janë shartue mollat me morriza, as lilat me hitha, si me thanë se ajo gjuhë nuk âsht e perbame me fjalë të trillueme mbas qejfit e me hamendje; por âsht e ujdisme me shije estetike e e xjerrme prej gurret të vet të gjallë, që âsht goja e popullit, prej visarit të kombit që âsht literatura e perbame me mund e me kohë. Prej këtij libër shifet kjarisht sesa arsye kanë ata që thonë, se gjuhën letrare e ban pupla e letrarve e jo pallavrat e thata. Prandaj na po jau porosisim këte libër gjithë dashamirësve të literaturës kombtare e, sidomos mësueasve e nxanësave të shkollave si fillestare, si të mesme. E shpresojmë se shqyptarët kanë me iu pergjegjë kësaj porosie tonën, psekujtojmë që ata e dijnë, se, kur na flasim mbi Shqypnì a lavdojmë ndonji vepër shqyptare në fletore tonë, atëherë e kemi përnjimend e jo per me shkarravitë leter.
Libri “Juvenilia” në këto ditë âsht qitë me u shitë e kush don me e ble, t’i sillet shtypshkrojës françeskane në Shkoder, tue dërgue çmimin e tij që âsht tri koronash, si edhe shpenzimet e postës, kush e porositë me postë.
(“Posta e Shqypnís”, nr.54, f.3, Shkoder, 22 qershuer 1918).

Fjalë të reja e mentalitete të vjetra
Sot âsht tuj u vra shqiptari me shqiptarë. Sot nji krahinë e përmendun e Shqipnisë, Mirdita, âsht tuj u la në gjak të shqyptarëvet! Punë fort e ligë; punë e keqe fort! Kush e ka fajin?
Qatje kah nbarimi i qershorit të këtij vjeti doli fjala e mori dhén, se paria e Mirditës, Z. Marka Gjoni i Gjomarkajve, po e kishte ba pleqni me krén të vendit, m’e shkepë Mirditën prej Qeverijet të Tiranës e me ngrefë per te nji qeveri tjetër të re, e se, per me i dalë kësaj pune në krye, po kishte kalue deri në Prizren, per me lypë prej serbëve ndihmë financjare e ndihmë morale a diplomatike.
Qeveria jonë e paska pasë ndie ket fjalë e menjiherë vendueka, me çue në Mirditë një forcë ushtarake, per me prue me fuqi t’ armëve Marka Gjonin në fille, me gjith krén e me gjith popull kreshnik t’atij vendi.
Të ndershmit deputetët e Shkodres, tuj marrë vesh se ishte kah mëkambej nji ushtri me i ra Mirditës, i tërhoqën vërejtjen qeverisë, se mëndorja e kohëve e e vendit e lypte, që bashkë me ushtri të dërgohej edhe një komision, për me u marrë vesh nji herë ma para me Kapitan Marka Gjonin e me tjerë krén të Mirditës mbi shkaqe të verteta, që i kishin shtye me lypë të ndamit e Mirdites prej qeverijet të Tiranës. Mbas projektit të të ndershemve deputetë të Shkodrës, komisioni do të përbahej prej katër vetëve: tre zotni shkodranë, dy katolikë e nji muhamedan, e Bajram Beg Curri, i cili do të ishte kryetar i komisjonit e komandar i ushtrisë, kështu që mos të dilte kurrnji kundërshtim i damshëm ndërmjet komisionit e komandet ushtarake. Proponuem Bajram Beg Currin, pse ky vetë e shpija e tij, jo veç mbas luftave e kryengritjeve, që në këto vjett e mbrame kanë shëmtue vendin tonë, por edhe perpara, ishte në lidhni miqasore me derë të Gjomarkajve e me popull mbarë të Mirditës e, pse edhe vjet që shkoi u diftue burrë e komandar i zoti në të shtypun t’ esadistëve. Ma teper do dijtë, se i gjith populli katolik i Shqypnisë së Eper ka nji besim të plotë në burrnì e në bujarì të këtij burri të ndershëm.
Qeverija nji herë e parapa plotësisht projektin e deputetëvet të Shkodrës, por mbasandej, per arsye që parlamenti do ta kishte me detyrë me e dijtë, e qiti poshtë. Lëshoi esadistat prej burgut, siguroi miljonat në kasë të financës, edhe, nën komandë të Z. Kolonelit Ali Fehmi Bej Kosturit, ia lëshoi ushtrinë në shpinë Mirditës. E kështu, shi në këto kohë historike zunë me u vra e me u pre shqyptarët ndermjet vedit.
Edhe na jemi mendimit, që në Shqypni mos të ketë veçse nji qeveri të vetme, pse kështu njinija e jeta e kombit sigurohet ma mirë. Por kur të marrim para sysh, se edhe njeti aty-këtu nëpër botë ka shtete të mbarështueme nder kantone, me një qeveri qandrore, si Austro-Hungarija motit e Helvecia në ditë të sodit, na, per me u dashtë me u dhanë fjalëvet kuptimin e vet të vertetë, ma fort se nji tratti, çashtjen e sotme të Mirditës e mbajmë nji çashtje politike të permbrendshme: pse edhe qeverija nuk mundet me na vertetue pozitivisht, se me ket lëvizje Kapiten Marka Gjoni do pernjimend me i lëshue shteg jugosllavit, që të dalë në skele të Shnjinit. Por edhe me pasë per të kenë e vertetë kjo fjalë, nuk kishte me kenë arsye me u çue na e me mbytë shoqi-shoqin, tue kenë se të lëshuemit a të moslëshuemit shteg jugosllavëve neper Mirditë, nuk asht nji çashtje kjo që mund të rregullohet prej Kapiten Marka Gjonit a Eljaz Beg Vrijonit, por prej Konferences së Paqes.
Prandaj na nuk kuptojmë se si mund të jetë, që shi njajo qeveri e cila jep autonominë administrative Himares, ku ende nuk asht e sigurtë, se populli i atij vendi, pa u hap nji plebishit prej anës së Konferencës së Paqes, dishmohet shqiptar: që shi njajo qeveri, e cila lëshon prej burgut njata shqiptarë, që vjet me ndihmën e serbëvet dojshin me ba që jo veç Mirdita të shkepej prej qeverijet të Tiranës, por që me gjith Shkoder t’i lëshohej Jugosllavisë, nuk kuptojmë, po thomi na, se si njajo qeveri të shkojë sod e të vrasë e të therë Mirditasit që lypin vetëm me u shkepë prej qeverijet të Tiranës, mbasi edhe Turqija, ligji i së cilës sod me sod zotnon në Shqypni, ia ka pasë njoftë nji administratë privilegjante.
Por këto janë punë që i perkasin kompetencës së parlamentit, na këtu vetem duem të pyesim qeverinë: çka bani ajo e ç’mjete të paqta perdoroj per të bamë që Mirdita mos të lypte me u shkepë prej qeverijet qandrore? Duhet dijtë, se nder shtete parlamentare nuk janë vetem mitralozat e topat, që mbajnë qetësinë nder krahina të ndryshme të atdheut, mandej ka pasë thanë edhe ai i moçmi: nandëdhetenandë urti e nji trimni.
Se asht zanë fill Shqypnia zyrtare e e ligjshme, duem me thanë, prej 1914 e deri sot, shtetin tonë e kanë sundue këto qeveri:
1. Qeverija e Princ Vidit.
2. Qeverija e Turkhan Pashës
3. Qeverija e Sulejman Beg Delvinës
4. Dy qeveritë e Eljaz Beg Vrijonit.
Tash të gjitha këto qeveri çka banë për Mirditë, ose ma mirë, të thomi, për Shqypninë Veriore?
Njiherë qeverija e Princit Vied me i lajmue s’i lajmoi popullit mbi Breg të Matës e perpjetë, se Shqypnija kishte dalë shtet më vedi e se kishte edhe nji princ suveren të vetin: pse, sa per dhetë miljonat ar që aso kohe u shpenzuen në gjashtë muej, as nji dy pare si nuk u dha per të mirë të kësaj krahine. Per qeverinë e Turkhan Pashë dihet vetem këta, që dërgoi njiherë në Lezhë për çashtje të dhetave të Zadrimës e se desh të ngrefë nji nenprefekturë në Bushat. Nen qeverinë e Sulejman Beg Delvinës u ngref lufta me jugosllavë në Hot e në Kastrat, nuk dihet se pse, edhe u rrenue Malcija e Madhe, nji krah i fortë i Shqypnisë. Ma teper kjo qeveri organizoi nji operacjon ushtarak në Zadrimë e t’i lëshoi mbi shpinë atij populli Shkoder e Postrripë, ushtarë e bashibuzukë, e gjendarë gjithfarë ngjyret e veshet, me bajrakë e me burija e me teneqe, të cillët, mandej, kjenë gati tue u vra shoq me shoq, pse ky po hante pata ma shum, jo pse ai po rruente biba e desh e qè të Zadrimës, si t’ishte kjo armik e jo pjesë plotësuese e Shqypnisë. E po qeverija e Eljaz Vrijonit? Si të gjitha tjerat. As ndreqi rrugë, as shtroi urë, as çili treg, as vu rend e rregull e nder 503 shkolla, që mban shteti shqyptar në të gjith prefekturën e Shkodrës ngrefi vetem tetëmbëdhetë shkolla fillore e dy qytetëse. Një punë tek asht: të kallëzoj vetë ç’të mirë i suell qeverija e tij Shqypnisë së Eper, që me terheqë prej vedit besimin e saj? Këtu, posë mungesash të kësaj qeverije, kishim me mujtë të njehim edhe shum e shum gabime e shperdorime auktoriteti të bame prej anës së kësaj qeverije, por ngushtica e fletores na pengon të zgjanohemi ma teper nder këto fjalë. Tash nji qeveri që s’asht e zoja t’i sjell nji të mirë vendit dhe asht e ngushtueme të ngrefë luftë dy-tri herë në vjetë me popull të vet, dmth, se gjindja e saj ende s’e kanë mentalitetin e perbamë, per me vu nevojët e kohëve të sodshme e të systemeve të reja. Edhe Turqit e Ri dhanë konstitucjonin e mbasandej çuen Turgut Pashat e Xhavit Pashat me topa e mitraloza nëper Shqypni.
Por mos të harrojë qeverija, se ka thanë i moçmi, që: “kush mbjellë erë, korrë duhi”.

(Kjo prozë , e panjohun si e Fishtës, u botue në gazetën “Shkumbini”, nr. 30, datë 16.9.1921.)
Një shenim: Fishta me Kostaq Cipon kanë pasë edhe mosmarrëveshje per punë shkollash. Po shkruej ma poshtë një mendim të panjohun të Fishtës për të tregue se njerëzit e dijes, edhe kritikojnë njeni-tjetrin, edhe e vlerësojnë njeni-tjetrin; edhe grinden njeni me tjetrin, edhe ndihmojnë njeni –tjetrin. Lexoni si Fishta ndërhynë për të faluë Cipon e merguem.

[Nosh]

Fishta per Kostaq Cipon
Kostaq Cipo ka krye studimet në Itali dhe âsht laurue në letërsi. Asht një nga ma të aftit e studiosa profesora të Shqipnìs në letërsi klasike e kombtare. Sa e çmoj që më nderon me miqsìn e tij – nuk ka dhanë kurr rasë me dyshue mbi disiplinen e tij e vartësìn e tij ndaj njerëzimit të qytetnuem. Ka grue e fëmijë e, vjetin e kaluem, qe drejtor i liceut të Korçës. Nga mueji i gushtit të kaluem gjindet i merguem vazhdimisht.
Lutemi, herë pas here, të lihet i lirë e t’i kthehet familjes që, shkaku i syrgjynosjes së tij, gjindet në vështirësi.

Elbasan, 26.VIII.24
Edhe një letër e pabotueme e Haxhiademit per Fishtën:
Shumë i ndershëm e i shkelqyeshëm poet,
Kur u këtheva sivjet prej Berlini në Shqipnì e u takova me Zotnìn t’uej në Tiranë, u gëzova shumë tepër.
Desha të bisedoshim atë ditë pak mbi poezìn e literaturën shqipe, por mjerisht nuk u poqëm mâ. Si e çoni mbë atë farë Shkodre nashti, o monsignor?
Un Bukolikën e Vergilit e mbarova së përkthyemi në heksametrë shqipe, kështu edhe tragjedìn originale t’imen “Odyssen” e mbarova tyke derdhë gjithë mundin t’em, dhe si vers mâ të hieshëm për tragjedì zgjodha atë të Shakespeare-t e të klasikëvet gjermanë pentapodia giambica.
Për me iu përshtatun shijes së popullit t’onë mâ tepër I kam shtuem edhe rimën, kurse ata t’jerët e kanë sciolto.
Zhvillimin e traghedìs e kam bamë krejt në mënyrën klasike dhe njerzit që lozin janë katër e dëften vdekjen e pamëshirshme t’Odysseut prej të birit që pat me Kirkën (Circe) Telegonin, tyke mos e njohtun se ishte i ati të cilin e kërkonte shumë kohë.
Tragjedija sa âsht tragjike, aq âsht melankolike e me moral të fortë; dhe jam sigur, monsignor, që ka me ju pelqyem mjaft, n’e këndofshi ndonji herë, kur të na qëllojë rasti me u takue.
Due me i shtypë të dyja këto vepra, por si student që jam nuk mundem kurrsesi; prandaj pyes zotnìn t’uej a ka ndonji njeri që të mundet me i botue këto dy vepra tyke i shtypë, se besoj që nuk janë fare pa randësi.
Pres përgjigje prej zotnìs s’uej këto dy javë, se mâ vonë ndoshta nisem për Berlin.

Me ndér
I jueji për jetë
Edhem Haxhiademi
Po i mbyllim këto të dhana me një epigram të pabotuem të gjuhëtarit të nderuem P. Justin Rrota: “Shkrue më 14 tetor 1929 në ditën kur sivëllaznit e kuvendit uruen të Perndershmin At Gjergj Fishta OFM me rasën e marrjes, më 12 tetor, të titullit Lector Jubilatus nga i Perndershmi At Gjeneral i Urdhnit, Shkodër (Gjuhadol).
Epigrami âsht shkrue latinisht nga autori dhe përkthye në shqip prej Z. Zef Simonit, poliglot, përkthyes e leksikograf.
Sot në ditën e katërmbëdhjetë të tetorit të vjetit 1929
Të gjithë hareshem të mblidhemi shokë e miq
Per t’i urue gëzim e lumtuni
Të Perndershmit At Gjergj Fishta O.F.M.
Princit të madh të letrave tona
I cili në zhvillimin e arteve të bukura
Ka merita fort të mëdha
Dhe në këte ditë
Mori titullin Lector Jubilatus
Si Ai që tregoi qartë e bindshem
Se ç’mund të bajë e ç’bukuri ka
Gjuha amëtare
Për shumë shekuj heu! E lanë mbas dore
Rrnofsh gjatë, për nder e lavdinë tonë, rrnofsh për jetë
Ashtu si shkrimet e tua do të mbeten
Përmendore të perhershme të popullit tonë!

KOLEC ÇEFA

[Nosh]

Perparim Hysi: Elegji për Atë Gjergj Fishtën (1871-1940 )http://kosova.albemigrant.com/wp-content/uploads/2012/01/Lahuta-e-Malcise.jpg (http://kosova.albemigrant.com/wp-content/uploads/2012/01/Lahuta-e-Malcise.jpg)

Po të falem Atë i Dashur
Që po shkruaj pak me vonesë
Por të lehtë nuk e kam patur
Që të thur për ty një vjershë.
Funddhjetori kur dhe frymën *
U nise në “Kullë të Zotit”
Diktatura hodhi “brymën”
70-vjet e kusur motit.I Françeskut të Azisit
Mbi klerikët qe Prelat
Ti qe Tata e Fisit
Për Atdhenë ke qenë Atë.Atë për fe e për Atdhe
Atë për toskë edhe për gegë
Një kushtrim lëshove,the:
-Mblidhuni si kokrrat në shegë! * *Të vogjlit i thirrshe”çiripupa”
Herë u thirrshe”çikirika”
Ti qe i mirë si buka
Ma i madhi ndër klerika.Ideali katolik
Dhe ai françeskan
Kur Atdheu ka rrezik
Bashkë kristjanë e myslimanë.Lidhe kishë edhe xhami
Bashkë kristjanë e myslimanë
Në rrezik,pra:jemi nji!
Kumti i madh si Françeskan!Mu tek Ura e RRzhanicës
Luftë po bën ky,Marash Uca
Tek kalaja e Vraninës
Djeg barot bash Oso Kuka!Dhe këndove me”Lahutë…”
Krejt me gjuhë popullore
Kënga hynte urtë e butë
Si me qenë krejt hyjnore.Kudo shkeli këmba jote
E la gjurmën shumë të madhe
Fjala jote magjiplote
Si kushtrim e gjuhë kambane.Kjo “Lahuta e malësisë”
Si “Iliada” e Homerit
Po s’të lanë e të bën”pis”
Ata larot e Enverit.Tek vërshojnë në Gjuhadol
Erdhën dhe të dhunuan varrin
Ky regjim,ky diktator
Nuk e din që varri s’nxë Malin! ***Se si mal u ngrite lart
Rrrojte nëpër këngë lahute
Ndaj këndoj për ty,o Atë!
Vitet shkojnë,por ti nuk humbe.

*ka vdekur më 30 dhjetor 1940
** varg nga “Lahuta e malësisë
***me kutpim metaforik.
E kam shkruar më 6 janar 2012,kur bie kryqi në ujë.