Ku u hap shkolla e parë shqipe?

[Fra Alexi]

KU U HAP SHKOLLA E PARË SHQIPE?

Shkruan: Gjergj Filipaj

Këtë shënim po e shkruaj me e hjek prej syvet pluhnin e propagandës komuniste shqiptare se shkolla e parë shqipe n’territorin e shtetit shqiptar ka qenë ajo e Korçës e e hapur në vitin 1877. Dhe po ashtu me të sqarua se nuk ka pas vetëm një shkollë shqipe siç e ke shkrua ti por dhjetëra shkolla shqipe që kanë funksionuar në kapërcyellin e shekujve XIX dhe XX.
Bindja se shkolla e parë asht hap në Korçë nga Pandeli Sotiri asht një rrenë e kullueme e mpiksur me vite të tëra n’vetëdijën e shqiptarëvet si e vërtetë absolute. Por e vërteta miku im virtual shkon kah veriu i Shqipnisë dhe jo nga Jugu siç mundohet me na ngatërrua tradita komuniste.
Kështu në vitin 1638 hapet shkolla fillore në vendin Pdhanë (Pllanë) në rajonin e Matit nga françeskani P.Bonaventura da Palazzolo. Pas 9 vitesh punë (1647) kjo shkollë digjet nga pushtuesi Otoman.
Në këtë vend një vit më vonë hapet edhe shkolla e mesme për të cilën nuk ka shumë informata. Ndërsa në vitin 1698 n’Shkodër hapet shkollë private nga P. Filipi prej Shkodret. Këto informata mund të verifikohen tek revista “Hylli i Dritës”, nr 3. Mars 1932, ff. 135-138.
Kurse në vitin 1874 në vendin Shirokë është hapur edhe një shkollë tjetër shqipe – e cila edhepse e themeluar nga Dom Zef Ashta ka funksionu si shkollë laike-sekulare – siç i thonë ditëve t’sotme.
Por ka të dhëna të cilat hapjen e shkollës së parë shqipe e çojnë edhe përpara dates 1638. Studiuesi amerikan Edwin Jacques në librin e tij të njohur “Historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme” (The Albanians: An Ethnic History from Pre-Historic Times to the Present) shkruan se shkolla e pare shqipe është hapur në vitin 1632.
“Shkolla e parë, e dokumentuar, në gjuhën shqipe u hap në Velë të Mirditës më 1632”, shkruan ai. Por kjo nuk ishte e vetmja. Sipas tij “një tjetër shkollë mjaft e hershme ishte hapur në Kurbin më 1632. Përveç shkrimit e leximit aty mësohej gramatika shqipe dhe përdoreshin librat e Bardhit, Budit e Bogdanit”.
Historiani amerikan Edwin Jacques shton se edhe të tjera u hapën “në Pllanë, një fshat afër lumit Mat, më 1638, në Troshan, më 1639, dhe në vetë qytetin e Shkodrës më 1698”.
Më pas u çelën shumë shkolla të tjera. Derisa më 1878, pra një dhjetëvjeçar para “shkollës së parë shqipe” të propagandës së diktaturës, në qytetet veriore shqiptare e deri në Durrës, siç nënvizon studiuesi amerikan, “kishte 21 shkolla të tjera fillore shqipe, që zhvillonin veprimtarinë e tyre”. Ai sqaron se secila prej këtyre shkollave kishte rreth tridhjetë nxënës, përveç asaj të Prizrenit, e cila kishte tetëdhjetë”.

[Drejtësia]

Është rrënqethse të kujtosh të kaluaren tonë dhe të tashmen, se ne kur na ka mbet koka vetëm po të na kishte shkura mendja të hapim një shkollë e kemi bë të pamundurën për ta pasur dhe shfrytzuar, kurse tani kur askush nuk naj ndalon ne le që fatkeqsisht shumë pak jemi të interesuar të mësojm por edhe i rrënojm, fatkeqsisht po e themë prap, të kalosh afër disa shkollave është njësoj, ose ose shumë më keq se afër Shtepive të Shendetit Mental, DMTH ku qëndrojn të sëmuarit mental...(Po flas për zhurmën, sjelljet dhe veprimet që bëhen aty)...

Me t'mira!!!