Ismail Kadare

[Don Roberti]

Orhan Pamuk: Dua që Kadare të marrë Nobelin

Shkurt 2008

Rudina Xhunga

Rrëfimi i nobelistit Orhan Pamuk për Shqipërinë dhe shqiptarët, për letërsinë dhe ndikimin e librave në jetën e njeriut.

"Ismail Kadare është një shkrimtar mjaft i mirë dhe i njohur. Dua që ai të marrë këtë çmim"

"Kemi luftuar shumë kundër njëri-tjetrit, por sa luftë, aq të përbashkëta kemi". Nobelisti Orhan Pamuk, në një rrëfim për emisionin "Shqip" pohon se kultura shqiptare dhe ajo turke janë shumë të ngjashme. E ndërsa tregon sesi u prit çmimi Nobel nga bashkëatdhetarët e tij, Pamuk jep vlerësimet më të mira për Kadarenë, duke uruar që shkrimtari ynë i madh ta marrë këtë çmim.

Unë duhet të prezantohem në fillim. Jam shqiptare, atdheu im është i çuditshëm, por nuk i ndahem dot. Shtëpia ime është 1 orë e gjysmëlarg shtëpisë suaj në Stamboll. Çfarë dini ju për shtëpinë time?

Di që Shqipëria është një vend shumë i vogël. Di gjithashtu se edhe kultura juaj është shumë pranë tonës, domethënë ka ngjashmërira, ngjasim. Mund të them seedhefjalorët e parë turqisht janë bërë nga disa shkrimtarë me orgjinë shqiptare. Figura të rëndësishme me origjinëshqiptare kanë ndikim të madh nëkulturën moderne tëTurqise. Nëse do vazhdoj të flas ende, do më ngjajë sikur kulturat e dy vendevenuk mund t'i mendojmë veç e veç, por si vazhdimësi të njëra- tjetrës. Në të vërtetë, Shqipëriaështë një vend nëmes të Evropës. Unë di rreth viteve të mbylljes në vetvete të Shqipërisë apo dhe për ngjarjet e rënda të disa viteve më parë. Madje kam patur shokë, këtu në Turqi që janë ndikuar nga gjendja që kaloi Shqipëria para një dhjetëvjeçari. Disa prej këtyre çfarë përmenda unë i kam shkruar edhe në librat e mi. Intelektualët turq e kanë ndjekur Shqipërinë gjatë periudhave të ndryshme. Tani e diqë Shqipëria ka kaluar në një sistem demokratik, është një shtet që po forcohet, pasurohet. Shpresoj dhe dua që të vazhdojë me sukses në këtë rrugë.

Po te romani juaj ,"Libri i Zi" ndeshesh me Enver Hoxhën dhe bektashizmin….

Po, është e vërtetë. Nëtë gjitha fushat e jetës, qofshin këto sociale, politike apo dhe fetare, fshihet diçka. Është një shpirt, herë-herë në trajtë konsiparacionesh, që me kalimin e kohës formësohet ndryshe, apo merr tjetër trajtë. Kjo gjë është shumë e rëndësishme për t'u kuptuar. Si te bektashizmi, teoria e Enverit apo Mao Ce Dunit, që në vetvete duken gjëra të ndryshme, por nëse sheh mirë brenda kupton se këto kanë disa pika të përbashkëta, që ndoshta me kalimin e kohës bëhen edhe publike. Për mua është e rëndësishme të arrish të gërmosh nëpër këto teori. Sipas meje, këto janë temat për të cilat mund të shkruash një libër apo roman.

"Libri i zi,' ku ju i trajtoni këto tema nuk ka ardhur ende në shqip, uroj që "Skanderbeg books" ta sjellë shumë shpejt. Meqënëse jemi tek shtepia botuese, e dini që Skënderbeu është heroi ynë kombëtar dhe ai ka luftuar kundër turqve?

Skënderi është heroi dhe luftëtari i të gjithë zonës. Është e vërtetë që kemi luftuar shumë ndaj njëri-tjetrit, por sa luftë, po aq të përbashkëta kemi. Tani ka ardhur koha të mos luftojmë me njëri-tjetrin, por të lexojmë libra…

Unë i përkas një brezi që ka pritur për shumë vite që shkrimtari i tyre, Ismail Kadare të merrte Nobelin. Ai ende nuk e ka marrë. Turqit e kanë pritur këtë dhe si e përjetuan kur ndodhi?

Sa keq ! Ismail Kadare është një shkrimtar mjaft i mirë dhe i njohur. Dua që ai të marrë këtë çmim, dua që të jetë i suksesshëm. Në momentin që unë mora Nobelin, pati një reagim politik nga mediat që nuk kanë të njëjtin mendim politik me mua, madje atamë hapën luftë, jo vetëm mua por edhe Suedisë. Por unë nuk dua të qëndroj shumë në këtëçështje. Megjithëse dua të them diçka që është e vërtetë. Çmimi Nobel që unë mora nuk u shndërrua në një festë kombëtare në Turqi.

Domethënë ju nuk e shijuat dot këtë çmim?

Jo, unë e shijova. Për këtë jam i kënaqur.

Cila është gjëja që keni më shumë zët ?

Si një shtetas turk, kam një gjë që më bezdis dhe që e shoh si një problem me të vërtetë të madh. Në këto kohë nuk më ka ndodhur më, por deri para disa viteshe provoja dhe ishte poshtërues. Të marrësh vizë për të shkruar në ndonjë vend të Evropes. Një shtetas turk nuk mund të marrë lehtësisht një vizë, sepse dyshojnë tek turku. Gjëja që e urren më shumë, që e zemëron shumë turkun është kërkimi i një vize. Mua më kane ftuar disa herë në mbledhje të ndryshme, por më pas torturohesha për vizën dhe pastaj nuk shkoja fare në atë mbledhje. Por pas çmimit Nobel, unë nuk kam me problem për çështjen e vizave.

Dua t'u pyes për ngjashmëritë që kanë njerëzit, në Shqipëri,Turqi, kudo? A kemi fate të ngjashme, komplekse, paranoja, dështime, lëndime të njëjta dhe aftësi për t'ia dalë njësoj?

Do më duhet të jap një përgjigje gjysmë fetare.Unë nuk jam jam një njeri besimtar , por kjo pyetje ka një shpjegim pjesërisht dhe fetar. Ju ose u besoni njerëzve, që do të thotë t'i besosh jetës,ose nuk i besoni njerezve dhe mendoni se bota është e keqe. Por sa më shumë ta mendoni këtë gjë, aq më shumë keq i bëni dhe vetes tuaj. Unë zgjedh drejtësinë dhe mirësinë përpara dinakërise. Dmth e vlerësoj drejtësinë dhe mirësinë. Nuk i dua njerëzitqë nuk ka kanë asnjë vlerë njerëzore, edhe pse ata mund të jenë të zgjuar. Zgjuarsia nuk është gjëja më e rëndësishme për mua. E rëndësishme është të bashkosh mirësine me zgjuarsinë.Kjo është e vështire. Interesante në letërsi është të kapesh pjesën djallëzore dhe tamirëkuptosh atë. Nuk duhet patjetër që shkrimtari të bëhet djallëzor duke menduar të gjitha këto.Them se njerëzit ngjasojnëdhe nuk ka pse të mos e kuptojnë njëri tjetrin. Pas letërsisë së madhe fshihet një besim që e vërteta njerëzore do të mirëkuptohet nga njerëzit e tjerë. Kjo është një mirësi. Nëse nuk do të ishte ky besim, nuk do ia vlente fare të shkruaje libra.

Dhe përfund një pyetje që ka shkaktuar shumë kuriozitet tek shqiptarët. Pse është një shqiptare personazh i librit "Stambolli" si dashuria juaj e parë, vajza që i shkruat 9 letra, 7 ia futët në zarf dhe i nisët, 5 pa marrë kurrë përgjigje?

Është një shqiptare, sepse mbase ngaqë kam dëgjuar që shqiptarët dashurojnë bukur, dashurojnë fort. Mbase, mund të jetë kjo…

[UniKKatili]

Njeri i Madh eshte Ismail Kadare , Ka Respektin e Krejt Botes pse mos ta ket edhe tonin , e meriton.

[boog]

Nuk është gabim të njoftohesh përmes mediave mbi një artist, nkët rast shkrimtar!
Por media nuk e bën artin, sidomos atë të mirfilltë- të cilin po ashtu nuk mund ta ''respektojmë'', assesi!, për hatër të atij/këtij apo atyre.

Konkretisht për Ismailin; përse ''vlerësohet'' nga të huajt(kujtoj princin spanjoll, i cili sbesoj të ketë lexuar Servantesin, por e ka parë realizimin filmik tveprës së tij! ) ?
-për vlerat artistike dhe tematike të veprave të Ismailit?

Natyrisht!-për faktin e thjesht që Ismaili nuk është kari'katurist, por shkrimtar.
Por nuk përmendet asngjë konkrete- përveç asaj që Ismaili mundohet të shesë, por me tepër vonesë pas 1996,- tematikës ''antikomuniste''!- diçka tashmë e bërë bajate dhe e neveritshme, sidomos kur ai i paraqet si dorëshkrime të kohës së komunizmit dhe zgjedh vetveten e tij si personazh!

- apo se ishte vërtet, Ismaili, i persukutuar nga regjimi komunist, dhe për më tepër vërtet e luftoj atë regjim, me ''penë''?

Këtë smund t'a pranoj-më!!!-sepse ka 1001 arsye që flasin ndryshe dhe janë të pamohueshme.(nuk dua ti përsëris!)

Tani i mbeti të na shesë patriotizëm, mediokër, në Kosovë!
Edhe këtë tepër vonë!-sepse deri në 1998 ai as që e përmendi ndonjëherë Kosovën, edhe pse në ''shpirtë'' pretendon se nuk ka pushuar së 'vajtuari'' për të!

Shkrimtarit i lejohet që një faqe ta rishkruaj disaher,- por faqen e vetë mund ta shkruajë vetë një herë.

Për më tepër, ai gjithmonë pothuajse ishtë një lokalist primitiv në shkrimet e tija, dhe asnjëher nuk bëri diçka mbarë shqiptare(përveç disa ''bisedave'' bajate!);kujtoj që ai asnjëherë nuk foli mbi vlerat e artit të shkruar 'Gegë-nisht', edhe pse kopjoj nga ky art-, aq i bukur dhe me vlera jo vetem kombëtare, por edhe shpirtërore.

[Ilir_Gjokaj]

Kadare mbush 74 vjet

Shkrimtari i mirënjohur shqiptar

Shkrimtari i njohur shqiptar Ismail Kadare mbush sot 74 vjeç. Shkrimtari që u lind më 28 janar të vitit 1936 në Gjirokastër, autori i romaneve të konsideruara si legjendë në letërsinë shqipe si "Gjenerali i ushtrisë së vdekur", i përkthyer në shumë gjuhë të botës, "Muzgu i perëndive të stepës", "Koncert në fund të dimrit", do të nderohej më 24 qershor të këtij viti me Çmimin e madh spanjoll, Princi i Asturias për Letërsinë. Kadare është gjithashtu fitues i çmimit "Man Booker International Prize" në vitin 2005, çmimi më prestigjioz në botën anglishtfolëse, Kadare tha pa mëdyshje se krahasuar me vendet e Ballkanit letërsia shqipe është absolutisht më e njohur në Evropë.
“Letërsia shqiptare, krahasuar me vendet e Ballkanit, është një nga letërsitë më të njohura në Evropë. Absolutisht po”, cilësoi Kadare, duke sjellë në vëmendje faktin se letërsia shqipe është tashmë e vlerësuar me dy çmimet më të njohura në botë, pas Nobelit, "Man Booker International Prize" dhe “Prince of Asturias Award for Letters”.
Aktualisht vepra e Kadare është përkthyer në 40 gjuhë të huaja, duke arritur kështu një rekord të përhapjes në tërë botën e qytetëruar. Në fushën e prozës, Ismail Kadare ka lëvruar tregimin, novelën dhe romanin. Prozën e tij e karakterizojnë përgjithësimet e gjëra historiko-filozofike, subjekti i ngjeshur dhe mendimi i thellë i shprehur shpesh me anë të parabolës, mbi bazën e asociacionit apo të analogjive historike.

Bota Sot

[boog]

edhe 100 vjet tjera nga ana jeme, për shkrimtarin Ismail Kadare.
Jam i sigurt që autori i ktij shkrimi, tgazets nfjal, nuk e ka lexue romanin 'konzert ne fund të dimrit', ose ka mbet i magjepsun nga ''demaskimi'' që i bahet Kinës ...

...,prap dolem në Kinë???

[Ilir_Gjokaj]

Kadare: Rrëzimi i “totalomanisë”

Nga Jacques Paugam

Shqiptari i përkthyer në më shumë se 60 vende, Ismail Kadare prezanton ndërgjegjen e një populli të shtypur nga stalinizmi. Ai, këtë e rishfaq në romanin "Darka e gabuar", një roman trishtues mbi çmendurinë e regjimeve totalitare. Në lidhje me rrugëtimin e tij profesional dhe karrierën e tij Kadare flet për momentet e tij më thelbësore. Ai ndër të tjera shprehet se në vendin e tij ku u tërbua stalinizmi, një nga më të ashprit në botë, momenti kyç për të ishte kur kuptoi se për letërsinë, unë nuk do të bënte kompromise me atë regjim. “Në vitin 1970, unë isha 34 vjeç, kur romani im i parë "Gjenerali i ushtrisë së vdekur" u botua në Francë dhe shumë shpejt në të gjithë Evropën. Një ditë, kuptova se ajo që bëja ishte e mirë jo vetëm për ne shqiptarët, por edhe për botën e lirë.

Pashë të ardhmen time: kur komunizmi të bjerë, librat e mi do të jetojnë akoma. Kam qenë njëherësh i njohur dhe kështu edhe i mbrojtur, por nga ana tjetër, për diktaturën shqiptare, unë isha një qenie e çuditshme, e dyshimtë. Si një shkrimtar që duhej të ishte komunist, mundej ai të ishte i pëlqyer atje? Duhet të kujtojmë që Shqipëria nuk kishte asnjë marrëdhënie diplomatike me vendet perëndimore, me ndonjë përjashtim të rrallë" ka nënvizuar Kadare. Ai më tej shkruan se askush nuk injorohet si në regjimet tiranike, një shkrimtar i madh. “Është si një pemë e shënjuar për t'u rrëzuar” dhe ai shpjegon se si pozita gjeografike ka qenë një aleat për popullin shqiptar, duke treguar në linja të përgjithshme historinë e vendit të tij.

Komunizmi ra në vitin 1990. Deri sa diktatori Hoxha ishte gjallë, diktatura nuk mund të binte. "Një "totalomani" nuk mund të ndalet veçse me vdekjen e diktatorit", rrëfen Kadare duke vazhduar tregimin mbi romanin e tij të fundit. “Nuk më pëlqejnë romanet e mbështetura në fakte reale" shpjegon ai duke zbuluar dhe arsyen pse hebrenjtë në Shqipëri nuk u persekutuan asnjëherë nga gjermanët. Një rast i rrallë ky, i cili gjithashtu përshkruhet brenda rreshtave të “Darkës së gabuar”.

Botasot

[Monika]

“Komunizmi, si Perandoria Osmane, kundër Evropës”

Një udhëtim në kohë, që nga fëmijëria, tek shtëpia e madhe, plot “mistere”, tek lufta, komunizmi, deri tek hyrja e Shqipërisë në NATO. Shkrimtari i madh Ismail Kadare flet për projektin kulturor “Shqipëria është kulturë”. Për një moment bëhet drejtuesi turistik i një të huaji, tregon vende dhe histori. Flet për pushtimin osman dhe komunizmin, si dy katastrofat e mëdha që i ndodhën Shqipërisë, por edhe ëndrrën për t’u bashkuar tërësisht me Evropën, nga ku na shkëputën përdhunisht për 5 shekuj.

Ju jeni shkrimtar, poet, jeni përfaqësuesi më i mirë në Shqipëri i së djeshmes dhe të sotshmes, një pyetje e thjeshtë. Ju banoni mes Parisit dhe Tiranës. Duke qenë se ndani jetën në këto dy vende, sipas jush cili është imazhi i Shqipërisë jashtë kufijve të saj?

Fatkeqësisht imazhi i Shqipërisë është i mangët, që vjen nga një traditë e keqe e epokës komuniste. Shqipëria është vetë fajtore për këtë. Në atë kohë ishte ca komode për mediat, mund t’i mendonim gjërat pak ekzotike, dhe asnjëherë gjërat nuk thuheshin gjithmonë të vërteta; por gjysmë të vërteta. Mund të them pa hezitim, që ka edhe shenja racizmi ndonjëherë. Kjo vjen siç e thashë, nga kjo epokë e errët e komunizmit. Është një imazh që lë për të dëshiruar. Ka dominuar më shumë imazhi negativ. Tani, edhe pse nuk ka ndonjë arsye objektive vazhdon përsëri kjo gjë. Mbase shqiptarët mendojnë, që pikërisht ky imazh na vjen nga të huajt, në fakt unë jam kundër kësaj. Duhet kërkuar këtu imazhi, brenda vendit tonë. P.sh. ka shumë komplekse, ka njerëz që janë para mikrofonit dhe flasin gjëra në mënyrë të çuditshme. Pra kjo gjë është shumë shqiptarçe dhe shumë ballkanike. Janë pikërisht shqiptarët që nuk thonë gjëra të vërteta në mikrofon.

Nëse do të ishit Ambasador i Shqipërisë jashtë vendit, çfarë do t’u thoshit ju të huajve të vinin këtu?

Shqipëria është një vend evropian, një vend normal dhe me njerëz normalë. Sigurisht, që mes njerëzve normalë do të gjeni edhe anormalë. Pra, me të mirat dhe të këqijat, me virtytet dhe defektet, bën pjesë te ky kontinent kjo gjë! Me një histori të dhimbshme dhe me një fatalitet historik, që ishte pushtimi osman, që ishte jo vetëm për Shqipërinë, por për gjithë Ballkanin. Nganjëherë kjo shërben si alibi, duke na konsideruar si vend i prapambetur. Pushtimi osman e ndau Ballkanin nga Evropa dhe gjurmët vazhdojnë akoma edhe sot. Pushtimi është si një sëmundje, kur zgjat dy vjet, ndjen tjetër gjë, kur zgjat 12 vjet, po përsëri është tjetër gjë, kur zgjat dy shekuj, tjetër gjë, por kur zgjat 5 shekuj, është me të vërtetë shumë. Ja pse gjurmët janë kaq të thella! Gjë tjetër, është komunizmi për të cilin Shqipëria ka vuajtur gjysmë shekulli. Është, po aq katastrofë nëse mund të krahasojmë kështu, sa pushtimi otoman. E pyetja numër një është se kush ishte në qendër të kësaj? Është ndarja nga Evropa! Pra, Shqipëria e izoluar totalisht nga Evropa. I njëjti synim ishte edhe në kohën e pushtimit otoman, që Ballkani të ishte i ndarë nga Evropa. Komunizmi kishte po të njëjtin program, por nuk ishte shprehur me të njëjtat formula. Programi i komunizmit, numër një ishte: armiqësia ndaj Evropës, nuk kemi të bëjmë fare me Evropën perëndimore, por kemi të bëjmë me orientin, veç jo tashmë, me orientin islamik, por me orientin ortodoks rus. Ja pra; këto ishin dy sëmundjet vdekjeprurëse për Shqipërinë. Edhe gjurmët e komunizmit janë akoma aktuale. Mund të themi, që janë të ndërthurura edhe me pushtimin otoman.

Kjo është historia e kaluar..

Ja pse shqiptarët janë partizanët numër një, tani për Evropën. Kjo shpjegon gjithashtu pse shqiptarët janë shumë të lidhur me Shtetet e Bashkuara dhe kjo është parë në mënyrë ironike nga Evropa, por po të kuptoni dramën e shqiptarëve, do të kuptoni edhe këtë lidhje. Evropa është armiku numër një, ndërsa NATO-ja dhe Shtetet e bashkuara, ishin në krahun tjetër. Përderisa logjika ushtarake vlerësohet shumë nga ballkanikët, dhe gjatë pushtimit otoman dhe periudhës komuniste, gjëja që na afronte më shumë ishte pikërisht, ushtria. Dhe në çdo regjim komunist, ajo që vlen më shumë, është ushtria. Në Turqinë e sotme, ushtria përfaqëson diçka të çuditshme, por paraqet një imazh më pozitiv se sa politika dhe këtu mund të kuptojmë entuziazmin e shqiptarëve për hyrjen në NATO. Ka pak kohë që kemi hyrë në NATO dhe ka ca skeptikë, që thonë: o, pse gëzohen kaq shumë shqiptarët që kanë hyrë në NATO?! Kjo ndodh sepse në Ballkan, nocioni i ushtrisë do të thotë shumë, pasi përgjatë viteve ushtria ka qenë forca më realiste ndaj të gjithave.

Nëse keni një mik që do të vij në Shqipëri, ju ku do ta çonit?

Në Gjirokastër, pasi është vendi im i lindjes. Në lagjen time, më të vjetrën në atë qytet, “Palorto”. Do ta çoja në një rrugicë që nuk është shumë larg nga shtëpia ime e lindjes, që quhet “Sokaku i të marrëve”. Sepse është një vend i rrallë dhe nuk ka shpjegim.

Shtëpia juaj e lindjes është kthyer në një muze. Aktualisht edhe po restaurohet... e ndiqni gjatë periudhës së restaurimit, ju kanë pyetur, e keni parë, apo ua keni lënë në dorë arkitektëve?

Ajo u dogj para disa vitesh, për arsye që nuk i di dhe u rindërtua dhe unë kështu i bëra një dhuratë qytetit. Unë nuk jam survejant në përgjithësi, nuk jam mbikëqyrës asnjëherë. Donin të bënin një film nga vepra ime, unë nuk dua të shoh as skenarin dhe filmin dua ta shoh në fund të përfunduar. Edhe shtëpinë ua kam lënë në dorë arkitektëve, nuk ndërhyj zakonisht në këto gjëra dhe shtëpia është njëlloj, si një vepër e konvertuar, si të thuash.

Do e çonit te shtëpia e lindjes, te “Sokaku i të marrëve”, po më pas?

Te liceu i qytetit. Ky lice ka luajtur një rol të rëndësishëm dhe ka dhënë një imazh të gjerë për qytetin e Gjirokastrës. Ky lice ka nxjerrë një brez të tërë intelektualësh, përgjatë gjithë epokave, që nga mbretëria, fashizmi, komunizmi, edhe sot.

Ku tjetër?

Problemi është se unë nuk e njoh tashmë më qytetin. Përpara kishte kafeteri, por ishte qytet me stil, i çuditshëm dhe arkaik njëkohësisht. Aktualisht gjejmë nxënës apo studentë nëpër kafene, ndërsa në atë kohë, baret ishin për burrat dhe gratë, gjithashtu sepse Gjirokastra nuk ishte qytet fanatik. Mund të themi që gratë gjatë komunizmit ishin goxha të emancipuara, por kafeteritë filluan të mbylleshin sepse kjo gjë nuk u pëlqye nga komunizmi dhe sa më shumë zhvillohej komunizmi aq më shumë shkonte drejt komunizmit kinez, modelit kinez, pra mbylli kafenetë. Pas prishjes së kishave dhe xhamive, tempujve të ndryshëm, u erdhi radha kafeneve. Ato u gjykuan të rrezikshme. Në një kafe jeni më të lirë për t’u shprehur sesa në një uzinë, një mbledhje partie. Në një kafe je i relaksuar dhe mund të shprehesh lirshëm, mund të thyesh tabutë...

Të kthehemi pak tek pjesa e fëmijërisë, shtëpia, lagja, strehëza ku shkruanit... Si e kujtoni atë kohë?

Unë kam jetuar në një shtëpi shumë të madhe për një fëmijë. Një shtëpi e madhe luan një rol shumë interesant. Ishte një shtëpi gati tre kate, se në Gjirokastër, duke qenë se terreni është i pjerrët, shtëpitë e sipërme janë dykatëshe, të fundit, të poshtmet janë trekatëshe për të krijuar kështu një panoramë të njëtrajtshme.. shtëpia e madhe ndikon në karakterin e fëmijës, të jep pavarësi. Në një shtëpi të madhe, si ato gjirokastritet, nuk takon kollaj njeriun. Janë shtëpi të freskëta, dhoma të tepërta, hapësira të mëdha, dhoma misterioze, në kuptimin që gjithmonë në këto shtëpi kishte diçka që riparohej, diçka që ishte e pambaruar. Diçka ku nuk duhej të hyje... Kishte dy dhoma ku nuk mund të hyje, se kishte një tra që ndalonte hyrjen, aty kishte diçka të pambaruar, filloi lufta dhe të gjitha këto për një fëmijë, zgjojnë fantazinë dhe fakti që fëmija, nuk jeton afër gjyshes, nënës në çdo sekondë në një hapësirë të ngushtë, i jep atij këtë pavarësi, që nuk mund t’ia japë asgjë tjetër në botë.

Dhe ju keni jetuar në fundin e “Sokakut të të marrëve”. Ç’ndjesi ju jepte kjo nofkë atëherë, apo nuk ju bënte përshtypje?

Jo tamam tek sokaku, por 4-5 metra më poshtë. Nga sokaku unë shpesh shkoja në gjimnaz, në shkollë, sepse ajo ishte në fillim të rrugës, po të mos dije të ecje mund të thyeje kokën. Tani që kam qenë, para një jave, kam takuar një nga banorët, që nuk ishte i asaj rruge, por pranë saj dhe thoshte “unë jam i “sokakut”, se tani është nder të jesh i asaj rruge. Është piktor, skulptor dhe ka deklaruar në shtyp që në Gjirokastër ka tre të marrë të shquar: Enver Hoxha, Ismail Kadare dhe unë që jam i treti, por unë jam më i madh nga të tre se unë banoj ende këtu, ata kanë ikur. (qesh)

Fëmijëria, si ishte ajo, e bukur, e lumtur...?

E çuditshme më tepër. Nuk mund të them as e bukur, as e lumtur. Ishte luftë. Nga shtëpia ime dukej gjyma e qytetit, aeroporti, xhadeja dhe unë si fëmijë, kisha shumë dëshirë të ndiqnim me sy luftën, bashkë me fëmijët e tjerë. Se kur qyteti ishte nën italianët, bombardohej nga anglezët, kur ishte nën grekët, bombardohej nga italianët. Ndërronte tabloja shpesh, ndërroheshin avionët dhe luftën e kam parë jo nga ana e tmerrshme e saj, por nga ana spektakolare, teatrale.. Ishte zbavitëse. Nuk mund të them se ishte e lumtur kjo, se prapë ishte një gjë e çuditshme. Unë kam qenë 7 vjeç, kur ka ndodhur ajo darkë e famshme me gjermanët, të cilën e kam shkruar edhe në libër. Është afër shtëpisë sime vendi.
Sa e shëtisnit Gjirokastrën, kalanë, e mendonit atëherë se qyteti juaj, vite më vonë do të ishte kaq joshës për botën, do të bëhej pjesë e UNESCO-s?
Jo, nuk e mendoja këtë gjë. Nuk më shkonte mendja, se ishte një qytet impresionant kur e sheh. Por ishte jo i këndshëm për t’u jetuar, ishte mjaft hijerëndë, i hirtë dhe nuk kishte parqe, zotëronte ana e fort, kështjellore e këtij qyteti.

Si e shihni tanimë?

Nuk e kanë mbajtur mirë Gjirokastrën. Është mbajtur keq, kanë bërë ndërtesa idiote dhe të shëmtuara shumë. Mund të bëheshin ndërtesa vërtetë moderne, por ato i kanë bërë të shëmtuara.

Si e shihni të ardhmen e Shqipërisë?

E ardhmja e Shqipërisë është e sigurt, tashmë është një vend thellësisht evropian. Ka qenë për një kohë të gjatë nostalgjia për Evropën. Mbase për momentin nuk tingëllon realiste, por aspirimi i Shqipërisë në Evropë është i sigurt, gjë që nënkupton edhe atë që sapo thashë, nostalgjinë për Evropën. Kjo do të thotë që do të bëhet me të vërtetë shumë evropiane. Kjo nuk është e lehtë,sigurisht. Ja dhe pse shqiptarët ishin në ekstazë kur hynë në NATO. Për ta ishte një afrim me Evropën. Është ana ushtarake që ata vlerësojnë shumë. Ballkani perëndimor do të hyjë në Evropë. Kjo është e qartë tashmë. Evropa ka të drejtë të luajë rolin e pedagogut strikt për të thënë që duhet të korrigjoheni jam dakord për një arbitrazh evropian, sepse vendet ballkanike kanë nevojë për këtë gjë. Kjo nuk do të thotë sovranitet, ose liri për ta. Më kujtohet para 10 vjetësh, kur Shqipëria ishte në një situatë kaotike, shumë të turbullt, dhashë një intervistë në një kanal televiziv francez dhe pyetja ishte nëse ushtria evropiane duhej të zbarkonte në Shqipëri për të menaxhuar situatën,për të vënë rregull “a është e mundur që shqiptarët tashmë të armatosur, të qëllojnë mbi forcat e ushtrisë evropiane”?. “Ju siguroj, iu thashë, se kjo nuk do të ndodhë aspak”. Kur u ktheva në shtëpi, i thashë gruas: “o Zot, bëra një premtim televiziv”, pasi në vetvete fillova të dyshoja, sepse ata ishin të armatosur. Por në të vërtetë nuk qëlluan. Në qiell fluturuan avionët, pas vinin mjetet e blinduara, oficerë, dhe pata idenë që kjo gjë ishte romantike, dhe shqiptarët thanë “kjo është ushtria jonë”. Ishte ushtria e këtij kontinenti mëmë, ku Shqipëria ishte shkëputur brutalisht. Shqiptarët ishin të qetë, madje të lumtur, që e shihnin veten të mbrojtur nga ushtria evropiane. Dhe kjo ishte një dëshmi e thellë e sentimentit evropian.

Cili është virtyti më i madh dhe defekti më i madh i shqiptarëve?

Është e vështirë ta thuash, për çfarë është e rëndësishme dhe ndoshta është, që ata kurrë nuk të lënë kollaj. Nëse ju ndodh diçka në rrugë, ata nuk ju lënë vetëm, ju ndihmojnë deri në fund. Ato u japin ndihmën e menjëhershme dhe nuk janë aspak indiferent, siç mund të ndodhë në shumicën e vendeve të botës. Ndërsa defekti më i madh është se ndonjëherë janë të lehtë, harrojnë shpejt gjëra që nuk duhen harruar, nuk nxjerrin mësime..

Zemra Shqiptare

[Nosh]

Nju Jork Tajms komenton mbi romanin “Aksidenti” të Ismail Kadaresë
Zëri i Amerikës | Uashington E mërkurë, 24 Nëntor 2010



Gazeta The New York Times boton sot një kritikë të romanit “Aksidenti” të Ismail Kadaresë, duke thënë për shkrimtarin që ai mesa duket nuk është në gjendje të shkruajë një libër që të mos jetë interesant.
Kritiku Çarls Mekgrath e cilëson librin që doli në treg këtë muaj në Shtetet e Bashkuara, provokativ duke përmendur si një nga arsyet faktin që libri fillon në një mënyrë dhe shndërrohet në diçka krejtësisht tjetër.
Kritiku Çarls Mekgrath thotë se një gjë e tillë përçon ndjesinë se kjo është mënyra sesi e sheh Kadare botën: si një vend që shndërrohet vazhdimisht dhe e rikrijon vetveten.
Gazeta shkruan se “Aksidenti” nuk është një nga arritjet e mëdha të shkrimtarit dhe se lexuesit që duan të shijojnë Kadarenë në kulmin e tijm, duhet t’i drejtohen librit “Kronikë në gur”, ose “Ura me tri harqe”.
Kritiku përshkruan ngjarjet në libër, duke thënë se në një farë kuptimi historia e dy të dashurve Besfort Y dhe Rovena St, duket e zaknshme, një marrëdhënie herë e ngrohtë, herë e ftohtë, ndoshta e intensifikuar nga politika ballkanike dhe nga periudhat që ata kalonin pa njëri-tjetrin, duke zjerë nga brenda. Hidhtësia e zënkave të tyre, shpesh shpërblehet nga butësia e pajtimit të tyre. Ndarja, megjithëse ata flasin shpesh për të, duket se nuk është një mundësi. Ata mund të mos jenë të dashuruar, por historia e tyre vazhdon.
Kritiku vë në pah rolin e hetuesit, që ai thotë se është një personazh që personifikon vetë shkrimtarin dhe zhgënjimin e tij, pamundësinë për të ditur çdo gjë me siguri, dhe ashtu si personazhi edhe romani i hyn një rruge me spekullime gjithnjë e më të ndërlikuara, para se të mbërrijë tek përfundimi.
Mekgrath thotë se ata që mbeten pas me gjithë këto hamendje metafizike, janë Rovena dhe Bersforti që siç thotë ai në vend që të zhvillohen dhe të bëhen më interesantë, reduktohen si personazhe. Ai thotë se ata bëhen kaq të panjohur, saqë pothuajse nuk janë më personazhe.
Kritiku thotë se ndoshta kjo është e qëllimshme nga ana e shkrimtarit, por do të thotë se lexuesi privohet nga disa nga kënaqësitë tradicionale të romanit, si iluzioni se po e njeh personazhin personalisht, në favor të ndjesisë marramendëse të të parit të tyre si përmes pasqyrave të një labirinthi.
Mekgarthi sugjeron se ndoshta kjo ishte ndjesia e njerëzve në Shqipërinë e Enver Hoxhës, dhe se “Aksidenti” më shumë sesa parabolë është një realitet i kthyer përmbys.
Sido që të jetë rasti, thotë kritiku, libri të çon në vende ku nuk është e zakontë që të të çojnë romanet dhe të krijon ndjenjën e mirënjohjes që nuk të duhet të jesh atje.
Kiritiku thotë se libri është përkthyer rrjedhshëm nga Xhon Hoxhson.

[Marisa]

Nesër, Ismail Kadare mbush 75 vjeç. Me rastin e këtij përvjetori, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, në bashkëpunim me Ministrinë e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve do të organizojë ditën e hënë, në orën 11:00, në sallën “Aleks Buda”, një konferencë jubilare. Studiues dhe njohës të veprës së akademikut Ismail Kadare do të mbajnë referate mbi krijimtarinë e tij letrare, ndërkohë të ftuar do të jenë edhe personalitete të larta shtetërore.

[Nosh]

Nga Ura me Tri Harqe tek Ura e Verrazano-s

08 February 2011

Nga Robert J.Boyd

English Teacher, New York
Përktheu dhe përshtati Dr.Valbona Zylo Watkins

I dashur Zoti Kadare,

Si mësues dhe një nxënës i letërsisë, gjithmonë ju kam shpjeguar studentëve të mi se historitë më terheqëse janë ato, kur lexuesi ka mundësi të bëjë lidhje me ngjarje të ndryshme me jetën dhe mendjen e tij, të cilat lënë mbresa të pashlyeshme.
Sipas këtyre dy shembujve, Ura me tri harqe shpërndan një mesazh në mënyrë të shkëlqyeshme. Simbolizmi ironik, imazhet e përhershme, dhe shqyrtimi i një paqartësie emocionale, të pasqyruara në këtë roman e lënë lexuesin me një ndjenjë çudie dhe ndriçim mendjeje.
Zakonisht, ura simbolizon bashkim ose një formë lidhjeje për një destinacion të dëshiruar ose një rezultat të përfunduar. Megjithatë, tek romani Ura me tri harqe ura nuk ka këtë kuptim. Ndërtimi i urës sjell një rezistencë nga disa banorë vendas, por më shumë se kaq ajo sjellë një parandjenjë ogurzezë të një ndryshimi të padëshiruar. Ndodhet një pakënaqësi themelore përgjatë librit, duke zënë fill nga pasiguria e banorëve vendas, ose nga pasiguria naive ndaj ndërtimit të urës dhe efektet që kjo do të ketë në stilin e jetës si dhe pamundësia për të bërë dicka për të. I njejti konfuzim emocional në lidhje me ndërtimin e urës ka ndodhur gjithashtu dhe me qytetin tim, Staten Island, para lindjes sime.
Staten Island ishte kryesisht një ishull rural para se të ndërtohej ura e Verrazano-Narrows Bridge në fillimet e viteve 1960. Edhe pse kishte qenë e lidhur me shtetin e New Jersey-t me ura që prej viteve 1930, Staten Island e kishte ruajtur identitetin e tij të kufizuar dhe baritor deri në ndërtimin e Verrazono-Narrows Bridge, në atë kohë ura më e madhe në botë, në bazë të tërheqjes, e cila lidhte ishullin me popullsinë e dendur të lagjes së Brooklyn-it. Ndërkohë që politikanët mrekulloheshin tek madhësia e ndërmarrjes dhe nivelet e ndryshme inxhinierike të ndërtuesit të urës, banorët e Staten Island-it, disa prej të cilëve iu desh të lëviznin për të lënë vend arterieve të urës, reaguan me shqetësim e ankth. Jeta siç ata e kishin jetuar do ndryshonte, por ata ishin të pafuqishëm për ta ndaluar. Përgjatë viteve, dhjetëra mijëra banorë nga
Brooklyn-i dhe lagje të tjera të Nju Jork-ut lëvizën në Staten Island, duke ndryshuar përgjithmonë ethosin dhe shfrytëzimin e ishullit. Rezultatet e mbipunimit dhe planifikimi i dobët i qytetit ndaj urës, lëndojnë akoma shumë banorë të ishullit dhe sot.
Java në të cilën lexova Ura me tri harqe përkoi me analizën e poezisë së William Butler Yeats në klasën time të anglishtes. Ne po diskutonim poemën “Pashke, 1916” dhe unë u paraqita studentëve të mi korrelacione mes dy veprave (poezisë dhe romanit). Në poezinë e Yeats, Nacionalistet Irlandezë ekzekutohen, sepse ishin ngritur kundra kontrollit britanik, ku këta të fundit u dërgonin si mesazh të tjerëve: se një fund i tillë u prêt nëse dhe ata kundërshtojnë. Kjo më solli në mendje murosjen brenda të një personi në romanin, pasi ura u sabotua. Studentët e klasës sime u shtangën nga imazhi që prezantova, dhe dëshiruan të dinin më shumë për romanin. Ndërkohe që iu shpjegoja skenën në të cilën familja e burrit erdhi të vëzhgonte murosjen, reagimi i klasës vërtetoi opinionin tim se si ky imazh ishte më prekës në roman. Edhe pse kanë kaluar disa javë, e kam të vështirë ta heq këtë imazh nga mendja. Në një mënyrë të çuditshme, ky flijim në formë murosje ka ngjashmëri me urën e Staten Island-it. Sipas gojëdhënave lokale përgjatë ndërtimit të urës Verrazano-Narraws Bridge, kriminelë të organizuar hodhën trupa të viktimave të tyre në themelet dhe bazat e urës, edhe pse dyshoj që fjala “murosje” u shqiptua ndohjëherë.
Së fundi, në thelbin e një romani te madh lexuesi duhet të përcaktojë ose të gjejë një gjë:
të vërtetën. Ura me tri harqe krijon një analizë komplekse të emocioneve humane brenda strukturës së ndërtimit në dukje të parrezikshme të urës. Megjithatë, siç ndodh shpesh në këtë botë, ngjarje që reklamohen si dashamirëse ose deri dhe hapurazi si progres mund të kenë komplikime që ndikon tek njerëzit negativisht vite më vonë. Kur ndërtohet një urë, ndjenjat dhe mosbesimet e banorëve rrallëherë dokumentohen, edhe pse ato paraqesin më shumë të vërtetën se sa një kronikë historie që mund ta tregojë. Fjalët e William Butler Yeats tingëllojnë të vërteta në të dyja urat e mësipërme: “Të gjitha ndryshuan, ndryshuan krejtësisht:
Nje bukuri e tmerrshme ka lindur”.

Sinqerisht,

Robert J. Boyd
Mesues i anglishtes në Shkollën Susan E Wagner, në Staten Island, New York

Ps: Ndërsa lexoja skenën në romanin Ura me tri harqe ku dervishët shfaqen në libër, bëra disa investigime të etimologjisë për të kërkuar origjinën e fjalës “dervish”. Edhe pse ngeca në një anakronizëm, në asnjë mënyrë nuk mendoj se hiqet bukuria e përgjithshme e veprës. Në fakt, futja në përdorim e dervishëve si lajmëtar të një ndryshimi jep hua një kumtesë të një tranzicióni kulturor të pashmagshëm. Për Perëndimin, dervishët janë simboli i një mistike të huaj e të
panjohur. Anakronizmi dhe përdorimi i tyre thjesht ju vendos në shoqërinë e William Shakespeare, i cili i kishte përdorur dhe ai në veprat e tij klasike.

Përktheu dhe përshtati Dr.Valbona Zylo Watkins
College of Staten Island,
The City University of New York
Janar, 2010

[Marisa]

Asnjëherë nuk është kërkuar një sozi e Ismail Kadaresë. Një të ngjashëm fizikisht, në mos në shtat në pamjen e fytyrës, nuk ka qenë fare e nevojshme të gjendej, sepse nuk ka pasur asnjë arsye. Kadare është ndër shqiptarët e gjallë më i famshmi, porse ja që kjo nuk përbën medoemos kusht të jetojë edhe një sozi e tij. Të ngjashmit duhen ose për të kryer mashtrime vizive në mbrojtje të ndonjë politikani a shtetari të kërcënuar, ose për të bërë zbavitëse emisione televizive që imitojnë më të pushtetshmit e një shoqërie. Mirëpo Kadaresë kurrë në vendin e vet dhe askund nëpër botë, ku ka udhëtuar, nuk i është kanosur ndonjëherë jeta. Ndërkohë në motet e vështira siç qe ajo e luftës për shpëtimin e Kosovës, duke qenë se shprehej hapët dhe fort në favor të betejës çlirimtare me armë, pabesia edhe mund t’i ngjante. Kur shpalli largimin protestues nga Shqipëria, në tetor 1990, ndërsa e zhvendosën nga Parisi për në një vendbanim tjetër të përkohshëm, autoritet franceze të sigurisë një merak të tillë mbase e kishin nëpër mend. Sidoqoftë sozi tradicionale të shkrimtarit të shumënjohur nuk ka dhe nuk pritet të ketë. Në këtë kuptim opinioni publik mund të mos ketë asnjë interes në rastin kur do të bëhej e ditur njëra prej tyre. Siç po bëjmë ne tani me këtë shkrim.



E vërteta është se do t’ju njohim me një të tillë, pra me një sozi të Ismail Kadaresë. Quhet Vangjel Kasapi. Këtë karakteristikë të tij ai nuk e përhap si lajm, as si kuriozitet. Nuk ja thotë kujt. Për pasojë ai as që ushtron këtë “dhunti” dhe nxjerr përfitime prej saj. Nuk grumbullon qoftë edhe një grimë vëmendjeje më shumë nga sa meriton për vetë identitetin e tij, jetën që ka bërë, postet që ka mbajtur. Sepse duhet ta themi që në fillim që ai është një ushtarak në pension, i cili për fare pak nuk u bë dot gjeneral, sepse do ta meritonte. Kështu që Vangjeli nuk ka nevojë për një identitet tjetër, sado i rëndësishëm të jetë. I mjafton vetja. Pikërisht sepse i mjafton profili i vet, brenda vetes, ndoshta edhe me drojë, ndihet mirë që ngjan sadopak me bashkëkombësin e madh të letrave shqiptare. Duhet thënë që ai mund të jetë ndër më të përafërtit me Kadarenë në ngjashmëri: ka po atë shtat, të njëjtën moshë, ecën pothuaj si kryeshkrimtari ynë kombëtar, ka siluetë fytyre si ai, mban syze, madje me të njëjtin numër dhe mbi të gjitha nuk është thjesht ushtarak. Vangjel Kasapi është edhe shkrimtar.
Ngjashmëria sikur të ndalej këtu sërish do të qe mjaftueshëm për ta quajtur “sozi”, por ajo mrekullisht vijon edhe më tej. Të dy kanë jetuar në Tiranë. Ndërkaq si qytet të lindjes njëri ka Gjirokastrën, kurse tjetri Beratin. Në mbarë opinionin e shqiptarëve kjo kuptohet si të vijnë prej të njëjtit qytet ose më saktë nga e njëjta pjesë e lashtë dhe e hijshme e historisë sonë. Në fund të fundit që të dy janë qytetet e shpallura si pasuri botërore dhe ndodhen nën mbrojtjen e UNESKO-s.



Por në këtë kërshëri të dhënash të jashtme le të mos shkojmë më tej. As në këtë shkrim të mos i kushtojmë shumë radhë episodeve të ditës, kur Vangjel Kasapi rrëfen, po ta shtrëngosh disi, se në tregtoren e lagjes pritet nga shitësit tepër gëzueshëm. Bashkë me mallin që blen, ata e pyesin “Kadare”, çfarë libri do të na dhurosh?” apo “Çfarë keni tani në duar?” I shqiptojnë edhe plot shprehje të tjera të tërthorta. Si hokatarë e të “prapë” që janë për nga mosha edhe fëmijët nuk qëndrojnë më pas të rriturve. Ata e thërrasin “Xhaxhi Kadare”.


Me shkrimtarin e famshëm Vangjel Kasapin “e ngatërrojnë” jo vetëm në Tiranë, por edhe në qytete të tjera. Sigurisht të gjithëve ai u përgjigjet me humor, sepse në fund të fundit nuk është sozi. Ai është thjesht një i ngjashëm, gjithsesi i pakrahasueshëm me talentin letrar dhe veprën gjigande të Ismail Kadaresë. E megjithatë edhe ai vetë është autor i mbi njëzetë librave.
Ndokush prej lexuesve mund të thotë se i ngjashmi (ose Dytësi, siç vetë Kadareja e ka krijuar fjalën shqiptare të termit të huaj “sozi”) nuk njihet fare prej shkrimtarit të shumënjohur dhe se ndoshta këtij aq i bën nëse ndodhet në jetë një i tillë, bashkëkombës apo bashkëqytetës qoftë. Mirëpo e vërteta është ndryshe. Kadare e di se ekziston Vangjel Kasapi. Madje jo vetëm e njeh, por kur i ngjashmi i tij nuk e priste fare, në një ditë të zakonshme tre viteve të shkuara, mu në qendër të Tiranës, atje ku ndodhet shumëkatëshi i quajtur Vodafon, e thirri vetë ta takonte. Qe bashkë me Helenën. Doemos që Vangjel Kasapi në fillim kujtoi se Ismail Kadare po thërriste ndonjë tjetër, por shumë shpejt u bind se qe fjala për të. Ktheu rrugë dhe së bashku biseduan miqësisht jo pak. Që në fillim shkrimtari i njohur i tha fjalët e bukura “Edhe pse nuk na ka lindur e njëjta nënë kemi një ngjashmëri”. Pastaj e ftoi për të pirë një kafe e ndërsa qenë duke hyrë në një bar të afërt tingëlloi fort celulari i Kadaresë. Ai bisedoi një çast, pastaj e mbylli. Telefoni ra sërish dhe përsëri bisedoi. E mbylli dhe përsëri zilja vuri kujën. “Më fal!”, i tha më në fund Vangjel Kasapit, “Më duhet të largohem për një problem që sapo ka dalë dhe nuk mund ta shmang. Një herë tjetër me siguri do ta pimë kafen”.



Kështu u ndanë tepër ngrohtë dhe që prej atij çasti, ndërsa ka shumë të ngjarë që një ditë të ritakohen, por pa e kërkuar me ngulm njëri-tjetrin, duke qenë se jetën dhe veprën e Ismail Kadaresë e njohin të gjithë, përfitoj nga rasti të shkruaj diçka për autorin modest të mbi njëzetë librave. Karriera e tij si ushtarak dhe krijues kanë lindur në të njëjtën kohë, në një harmoni të vërtetë dhe në një moshë simbolike: 16 vjeç. Ishte viti 1951 kur qe paralelisht punonjës në komitetin ekzekutiv të qytetit të Beratit si edhe korrespondent i gazetës “Sporti Popullor”. Ishte i tillë edhe kur deri në 1953 vazhdoi shkollën ushtarake “Skënderbeu” në Tiranë. Prej bankave të klasave dhe poligoneve të saj doli nëntoger dhe komandant toge. Shumë shpejt u bë shef shtabi në një batalion aviacioni. Që prej këtij çasti nis e boton shkrime profesionalë në “Sovjetcaja Aviaciaja”, revistë sovjetike. I kishte të mira honorarët ajo dhe prej tyre, nëpërmjet në shoku që studionte në Moskë, i vinin në kundërvleftë sende për nevoja familjare. Kur në vitin 1966 u hoqën gradat Vangjel Kasapi ishte kapiten i parë. Tashmë drejtonte në një njësi më të madhe, regjiment. Në 1972 nisi punë në Shtabin e Përgjithshëm dhe dy vite më pas, kur në Ushtri filloi e quajtura goditje dhe ku shumë prej drejtuesve të saj përfunduan në burgje dhe vetë ministri me disa të tjerë në pushkatim, u gjet i sulmuar në një aktiv partie. Pati ndërhyrë i deleguari, Kadri Hazbiu, me fjalët shpëtimtare “Çfarë kini me të? Ai nuk ka studiuar në Bashkimin Sovjetik”. Gjatë spastrimeve synoheshin pikërisht oficerë që patën mbaruar atje. Edhe pse nuk kishin për çfarë e akuzonin gjithsesi e larguan nga Tirana. E transferuan në korpusin e veriut, në Pukë. Bëhej fjala për një njësi të re, të armatosur gjer në dhembë e që kishte një efektiv prej pesëdhjetë mijë vetë. Në gjuhën e ushtarakëve drejtimi që ky korpus mbulonte thirrej “Fronti verilindor”. Me pak fjalë njësia e madhe ishte i ngarkuar të mbronte atë korridor nëpërmjet të cilit parashikohej se qe shtegu më i mundshëm i një sulmi të pritshëm sovjeto-jugosllav, pse jo edhe i një agresioni të vetë Traktatit të Varshavës. Këtu, tashmë me detyrën e shefit të shtabit të korpusit, e zuri viti i demonstratave në Kosovë, marsi 1981. Për të kryer punën më kryesore profesionale ai u thirr në Shtabin e Përgjithshëm në Tiranë, ku punoi në Drejtorinë Operative, e cila e nënkuptohej edhe si drejtoria e luftës. Këtu Vangjel Kasapi bëhet dëshmitar jo vetëm i një plani ushtarak për ndërhyrje në Kosovë, por edhe e një episodi me Mehmet Shehun, të cilin do ta tregojmë pak më vonë.
Në vijim një kurs filozofie në Akademinë Ushtarake në Tiranës, gjashtë muaj rikthim në korpusin verilindor dhe përsëri thirrje në kryeqytet, këtë herë me një emërim përfundimtar. Nisi punën e nënkomandantit të kësaj akademie. Doli në pension në 1989. Deri ato çaste kishte botuar libra me bashkautorë, tani do të nisë të shkruajë të vetët. I pari, 1992, qe “Çezari kundër Pompeit”, rrëfimi dhe analiza njërës nga betejat ushtarake më të mëdha dhe më të ndërlikuara të historisë së njerëzimit. Që nga ky moment pasioni i tij i studiuesit, duke ndjekur ngjarjet më domethënëse të historisë së shqiptarëve, do të ndahet mes ushtarakëve dhe diplomatëve. Kështu do të shkruajë librin “Mehmet Dërralla”, i cili është edhe gjenerali i parë i shtetit të pavarur shqiptar. Ishte gjeneral i Perandorisë Osmane, i cili duke qenë i njohur si patriot i madh, u bashkua me Ismail Qemalin në përpjekjen e gjatë dhe ngadhënjimtare për mëvetësimin e Shqipërisë. Në qeverinë e dalë prej 28 nëntorit 1912 ai qe ministër lufte. Ishte shqiptar nga trojet kombëtare që mbetën pas vitit 1913 me Jugosllavinë (Maqedoni). Qe po ashtu pasanik i madh, pronar i 14 mijë hektarëve tokë.



Vangjel Kasapi në vitin 1996 botoi edhe librin “Ali Riza Kosova”, një ushtarak i lartë i monarkisë zogiste, “Spiro Moisiu”, oficer po ashtu mbretëror, por që u lidh me rezistencën antifashiste dhe drejtoi veprimet luftarake të njësive partizane. I ka mbetur peng që nuk ka shkruar një libër për Abaz Kupin, gjeneralin popullor që në ditën e agresionit musolinian të 7 prillit 1939 mori detyrë dhe kreu mbrojtjen e korridorit (drejtimit) të Durrësit. Tërhoqën vëmendjen e specialistëve edhe librat “Lidershipi i Gjeneralisimit shqiptar” si edhe “Personalitete të shquar shqiptarë në çështjet ushtarake”. Është tërheqës po ashtu botimi “Mihal Prifti”, jetëshkrim e analizë e njërit prej diplomatëve më në zë të sistemit të shkuar komunist. Ndodhet në prag të përfundimit një libër për një emër shumë të njohur të Shërbimit të Jashtëm Shqiptar të asaj kohe, i cili u bë edhe zëvendësministër, Sokrat Plaka.



Mehmet Shehu: “Përse nuk e zgjat shigjetën deri në Prishtinë?”
Sokrat Plaka në një libër kujtimesh që e ka shkruar vetë pohon se e ka takuar, me porosi të Enver Hoxhës, Josif Bros Titon. Bëhet fjalë jo për një, por për tre biseda. E fundit ka ngjarë në vitin 1979 ose një vit para se presidenti jugosllav të ndërronte jetë. Sipas Vangjel Kasapit, i cili përveç se për shkak të librit që po përgatit për ish-zëvendësministrin e Jashtëm, nga dhuntitë e tij është një depërtues i mirë në arkivat e Shtetit Shqiptar, gjer në takimin e tretë me Titon kursi i Tiranës zyrtare nuk qe mëvetësimi i Kosovës dhe ca më pak çlirimi, por mbrojtja e të drejtave të saj për të qenë në Federatën Jugosllave e barabartë me njësitë e tjera administrative, republikat. Kishte përparësi në këtë strategji të Enver Hoxhës dhe bashkëpunëtorëve të tij edhe mbrojtja e lirive të vetë bashkëkombësve. Kjo platformë duket se u trondit pas demonstratave të marsit 1981. Mungesa e Titos, aspak dashamirës i shqiptarëve, por gjithsesi një ekuilibrist i mirë i situatës së tensionuar shumënacionale në Jugosllavi dhe frenues i shovinizmit serb, e kishte çelur portën për gjithfarë radikalësh, të cilët për të vënë rregull në kaosin e tyre, qenë më të interesuar që mësimin ndëshkues, pra shtypjen me forcë, përfshirë në rast nevoje edhe masakrën etnike, ta kryenin në Kosovë. Për të parandaluar këtë të fundit, përgjakjen e madhe të bashkëkombësve dhe gjenocidin ndaj tyre, sigurisht edhe për të larguar nga vëmendja e popullit të vet edhe gjendjen shumë të rëndë të lirive njerëzore si edhe për të fshehur situatën skandaloze ekonomike dhe mosushqimin normal, u përgatit një operacion ndërhyrjeje ushtarake. Zbatimi i tij, vënia në jetë, do të vendosej prej Enver Hoxhës dhe vetëm në një moment të pranuar ndërkombëtar, me shumë gjasa rreptësisht i palejuar për t’u ekzekutuar ndonjë ditë. Gjithsesi përgatitja u krye. Tamam në një atmosferë të tillë, kur Hoxha kishte caktuar Mehmet Shehun në krye të stafit për marrjen e masave të ndërhyrjes së mundshme ushtarake, një ditë Vangjel Kasapi i vuri përpara kryeministrit hartën e madhe me të gjitha veprimet operative. Sipas asaj që parashtronin specialistët e lartë të Shtabit të Përgjithshëm në kushtet e imponimit të rrethanave për t’i ardhur në ndihmë humanitare dhe për ta shpëtuar popullin shqiptar të Kosovës nga një masakër e pritshme, njësi të mëdha luftarake të Tiranës do të synonin hyrjen e menjëhershme në territorin jugosllav në drejtim të disa qyteteve kufitarë dhe pastaj do të tërhiqeshin. Shigjetat e kuqe në hartë i ndalonin majat e tyre deri në thellësinë e Gjakovës.



Mehmet Shehu e kishte parë vështrimngultas hartën operative dhe pastaj u qe kthyer oficerëve të lartë: “Përse nuk i drejtoni shigjetat drejt Prishtinës?” Këta një çast patën mbetur të pagojë dhe kishin parë në sy njëri-tjetrin. Pas një momenti nisën t’i shpjegonin se ushtarakisht një sulm tërësor kundër armatës jugosllave do të qe aventurë. Aventurizëm do të ishte edhe nga ana politike, situata ndërkombëtare ...Kryeministri ua pati prerë menjëherë: “Politikisht masat i di dhe i ka marrë shoku Enver. Shpatullat i kemi të ngrohta”. Ushtarakët e lartë nuk bëzanë. Sipas Mehmet Shehut, punë e vërtetë apo thjesht propagandë, dilte se Perëndimi, NATO, nuk do ta pengonin një aksion të tillë. “Asnjë aventurizëm nuk ka”, tha me zë të ngritur dhe me një laps të madh të kuq vizatoi një shigjetë që nisej nga kufiri shqiptar dhe e ndalte shenjën e majës në atë pjesë të hartës, ku shkruhej Prishtinë.



Enver Hoxha: Më raportoni sa po shtohet popullsia e Kosovës



Harrilla Papajorgji, tre-katër dekada shkuar kryetar i Komisionit të Planit të Shtetit, i raportonte çdo muaj Enver Hoxhës, në një takim kokë më kokë, të dhënat më kryesore të gjendjes ekonomike të vendit. Zotëruesi i statistikave më të ndërlikuara të shtetit, por shpesh edhe të mbetura sekrete, i ka pohuar Vangjel Kasapit, pra shkrimtarit dhe personazhit të këtij shkrimi, këtë episod. Në një nga takimet e radhës Hoxha i kërkoi të përfshinte në raportin statistikor çfarëdo të dhëne që gjente për Kosovën, përfshi edhe situatën ekonomike. Këtë kërkesë Papajorgji e kuptonte sepse si njeri i punëve të brendshme të shtetit e dinte që prej jugut deri në veri në disa qindra magazina të mëdha e të vogla, me urdhrin kategorik “Për Kosovën”, ruheshin në gjendje të paprekur jo vetëm armatime dhe municione, veshje ushtarake dhe civile, orendi shtëpiake dhe deri maja e gjilpërës, por edhe mallra të zakonshme ushqimore. Nuk mungonte as kripa. Kurrë nuk pohohej për cilin çast ato depo do të hapeshin dhe çfarë kishte brenda të përdoreshin.
Në atë ditë kur Enver Hoxha i kërkoi kryetarit të Komisionit të Planit të Shtetit të dhëna shtesë për paketën e statistikave që i raportohej, për një tregues nguli këmbë posaçërisht: ritmet e rritjes së popullsisë në Kosovë. Çdo muaj Harrilla Papajorgji ia zbatoi porosinë. Hoxha dëgjonte dhe mbante shënim, por ndërsa për shifrat e gjendjes ekonomike tek bashkëkombësit përtej kufirit bënte ndonjë pyetje, kurrë nuk ndodhi gjë e tillë për shifrën e dinamikës demografike. Pasi kaloi diçka më tepër se një vit, kryetari i Komisionit të Planit të Shtetit, sipas dëshmisë koha e ngjarjes është ajo e pas demonstratave të marsit 1981, e pyeti diktatorin: “Më fal që po ju pyes, por për çfarë i doni të dhënat e rritjes së popullsisë në Kosovë. Ka mundësi ta di edhe unë?”
Hoxha nuk ja kishte vonuar përgjigjen, edhe pse qe një pyetje të cilën vartësi nuk kishte përse ja bënte: “Dua të di nëse rritet më shumë popullsia e Shqipërisë apo ajo e Kosovës”. Dhe kur kishte parë në vështrimin e tjetrit se qe ende i mjegullt, e pati sqaruar: “Në rast se rritet më tepër popullsia e Kosovës atëherë në të ardhmen do të jenë përfaqësues të saj që do të kërkojnë lidershipin politik të gjithë kombit shqiptar”.
Këtu biseda për këtë temë u ndërpre dhe nëpunësi i lartë i piramidës së shtetit komunist doli nga zyra e diktatorit. Me një mijë pikëpyetje në kokë dhe po aq shumë përgjigje konfuze.
Koha vrapon, na ikën edhe këto çaste si të rrjedhë ujë. Me atë deklaratë të thënë “kokë më kokë” Harrilla Papajorgjit dhe ky rrëfyer shkrimtarit dhe studiuesit Vangjel Kasapi, Enver Hoxha mbase kishte pohuar se qe i angazhuar për të ruajtur pushtetin personal, pra që edhe te bashkëkombësit përtej kufijve të ruhej udhëheqja e tij. Ndoshta bashkë me merakun se cilët do të kontrollonin në të ardhmen fatin e shqiptarëve i vagëllonte në kokë edhe gjurma e ndonjë shprese se një ditë të gjithë do të bashkoheshin në një shtet të vetëm. Veç me siguri diktatorit nuk e ka shkuar dot ndërmend se pas çlirimit të Kosovës do të krijohej jo një shtet i përbashkët i Tiranës me Prishtinën, por dy më vete.
Prandaj edhe ajo puna e lidershipit, kurdo dhe kudo që të jetë në merak, pret. Vjen vetë.

Tiranë, më 15 shkurt 2011