At Gjergj Fishta

[Don Roberti]

Gjergj Fishta në 135-vjetorin e lindjes


Sot, kur emri i Gjergj Fishtës, Fishta ynë, ka zënë vendin e merituar në Panteonin e Shkrimtarëve tanë, shtrohet çështja: kur themi “Fishta ynë”, a është njësoj sikundër themi “Naimi ynë”, “Migjeni ynë”, “Lasgushi ynë”, apo nënkuptojmë diçka tjetër? Dhe çfarë do të ishte kjo diçka tjetër?

Nga Tonin Çobani

1.

Diçka tjetër do të ishte ta artikulonim këtë “Fishta ynë”, si do të donin disa: “Fishta i jonë”. Kjo do të thoshte që Fishta të ishte vetëm i gegërishtfolësve; do të thoshte të mbetej i pa integruar meritueshëm në programet shkollore; do të thoshte, më në fund, të përdorej emri dhe vepra e tij për të mbajtur ndezur një debat tanimë të vjetruar midis gjuhës së toskëve dhe të gegëve, çfarë do t’i binte ndesh thelbit programatik të veprës fishtjane që është skalitur në vargun “Bini, toskë, ju, bini gegë!\ Si dy rrufe, që shkojnë tue djegë!”.



2.

Diçka tjetër do të ishte ta artikulonim këtë “Fishta ynë”, si do të bënin disa: “Pader Gjergji i jonë”. Kjo do të thoshte që Fishta të konsiderohej vetëm i shqiptarëve katolikë apo, më pak, vetëm i Provincës Françeskane Shqiptare. Këtu dua të sqarohem, sepse për shkak të këtij formulimi kam pasur shumë përballje hapurazi dhe kulisave (apo me pseudonime). Asnjëherë nuk më ka shkuar ndërmend t’ia zhvesh Fishtës zhgunin e fratit, asnjëherë nuk më ka shkuar ndërmend t’ia shkul Fishtën Provincës Françeskane apo Kishës Katolike dhe kulturës që përfaqëson ajo në Shqipëri.

Por kur themi “Fishta ynë”, nënkuptojmë se ai nuk mund të jetë vetëm i një province, por i të gjithë shqiptarëve, brenda dhe jashtë kufijve të sotëm të Shqipërisë dhe pavarësisht nga religjioni. Përndryshe do t’i binim ndesh thelbit të shqiptarizmës së Fishtës që ka gjetur kuptim në thënien e tij proverbiale: “Besë, nder e burrni shqiptare\ E mos na lashtë Zoti pa myslimanë”. Dhe kjo është formuluar në Konferencën e Paqes në Paris, kur disa diplomatë ia kishin me hile trojeve shqiptare kur propozonin një Shqipërizë edhe më të vogël se sa është sot, një Shqipërizë që të përfshinte vetëm trojet e populluara prej shqiptarëve katolikë.



3.

Por edhe kur disa thonë “Fishta ynë” dhe nënkuptojnë “Fishta i tyre” ia kanë me hilera Fishtës dhe thelbit përmbajtësor të veprës së tij. Një i huaj, që nuk ka mundur ta shijojë veprën e Fishtës në origjinal, mund të ketë një mendësi të tillë; një intelektual i sotëm, që nuk është ulur për të lexuar qoftë edhe një prej veprave të Fishtës pa qenë i paragjykuar për vlerat e saj, mund të këtë një mendësi të tillë; një qytetar çfarëdo, që për shkak të propagandës 50-vjeçare antifishtjane nuk ka mundur të krijojë një kontakt të vetin me veprën e Fishtës, mund të ketë mendësi të tillë.

Gjithsesi, mund të kenë mendësi të tilla individë me shije të ndryshme leximi, por jo institucionet akademike e shtetërore, shkollat publike të të gjitha niveleve dhe përgjithësisht media. Këta institucione të tranzicionit, asgjë mangut nuk i lënë viteve të diktaturës kur mohohej krejtësisht vlera e një poeti, një thelb i së cilës shpërthente me vargun e tij blasfemik “O Perëndi, a ndjeve? Tradhtarët na lanë pa atdhe... ”.



4.

Por edhe kur disa të tjerë thonë “Fishta ynë” dhe me të kuptojnë një pronë të vetën, të cilën mund ta përdorin për kredibilitet të ideve të tyre kinse bashkëkohore, sigurisht që jo vetëm Fishta dhe kultura shqiptare janë të tradhtuara, por të gjithë ata që e quajnë veten sadopak shqiptarë duhet të vënë duart në kokë me kuje. Kështu do të bëjë cilido, kur të lexojë shkrimin e një farë Arben Marku (ndoshta pseudonim), kur shkruan në revistën Hylli i Dritës, numri i fundit (2006\2) artikullin “Kurora e maleve” e Njegoshit dhe “Lahuta e Malcis” e Fishtës – Testamenti i Vjetër dhe Testamenti i Ri i një lëvizjeje kombëtare”:



së pari, Nuk mund të jetë e njëjta lëvizje kombëtare ajo e malaziasve, që ishte pjesë e pansllavizmit me qendër Moskën, me lëvizjen për pavarësi të shqiptarëve, pavarësi e cila historikisht është kontestuar prej Moskovit, siç e ironizon Fishta te Lahuta e Malcis;



së dyti, Nuk mund të ndodhte që “Njegoshi të ishte për Fishtën mësuesi”, si shprehet artikullshkruesi, kur dihet se Njegoshi (1813-1851), rritur i mbyllur manastiresh sllavo-ortodokse, princ e kryepeshkop trashëgimtar i Malit të Zi, duket sikur edhe “detyrën” e poetit kombëtar e kishte me testament. Ndërsa Fishta (1871-1940), një bir fshatari i Zadrimës katolike ndër shekuj, dërgohet me studime shkollave françeskane derisa mbaron me rezultatet të shkëlqyeshme studimet e larta për teologji e filozofi. Me këtë dua të them që, pavarësisht se shkollimi i tij bëhet kolegjeve dhe seminareve që ishin në territoret sllave, kultura e françeskane ishte dukshëm perëndimore, kudo që të ishin shkollat e tyre;



së treti, “Kurora e Maleve” e Njegoshit nuk mund të ishte “poema që e ndikoi më dukshëm Fishtën në të shkruemit e Lahutës”, si shprehet përsëri artikullshkruesi, sepse ka njëmijë e një argumente që e kundërshtojnë këtë mit. Njëri, dhe më kryesori, mund të ishte fakti se konflikti kryesor i Kurorës së Njegoshit është lufta fetare në gjirin e malaziasve, d.m.th, jo lufta e malaziasve kundër turqve, por kundër turqelinjve, që ishin malaziasit (edhe shqiptarët) të konvertuar në fenë myslimane për shkak të rrethanave të krijuara nga robëria shumëshekullore osmane.

Ndërsa te Lahuta konflikti kryesor është lufta për mbrojtjen e kufijve etnikë të shqiptarëve kundër malaziasve. Unë nuk mund të paragjykoj tani se hatrin e kujt mban artikullshkruesi kur i heq Lahutës së Malcis këtë thelb, pra, konfliktin jetik në mes të shqiptarëve dhe sllavëve të Ballkanit, por mund të vijoj arsyetimin tim se konflikti i Lahutës midis sllavëve dhe shqiptarëve është jetik edhe sot e kësaj dite kur politikanët serbomëdhenj kërcënojnë paqen në rajon e më gjerë për shkak të statusit të Kosovës;



së katërti, Aq më pak, mund të pranohet se për “Kurorën e maleve” të Njegoshit dhe “Lahutën e Malcis” të Fishtës “mundemi me thanë se kanë të njëjtin raport që ka Testamenti i Vjetër me Testamentin e Ri” qoftë edhe për analogji, si shprehet artikullshkruesi. Për analogji mund të themi me plot gojë se për shqiptarizmën eposi fishtjan është edhe Testament i Vjetër edhe Testament i Ri, pa qenë nevoja për t’u ballafaquar kësisoj me Kurorën e Njegoshit, që nuk ka asgjë të përbashkët me Lahutën e Malcis së Fishtës, veçse, nëse marrim për bazë interpretimet e këtij artikullshkruesi, që ka guxuar ta sterilizojë këtë vepër prej konfliktit kryesor dhe prej miteve shqiptare, si është rasti me Dragonjtë, pikërisht, sepse në mitologjinë sllave ata janë ndryshe nga ç’paraqiten në Lahutë;



së fundi, Nuk mund të pranohet që pikërisht në një revistë si “Hylli i Dritës”, themeluar prej Gjergj Fishtës, të denigrohet në këtë farë mënyre vepra e tij, së paku, pa një shënim distancues të redaksisë.



5.

Diçka tjetër e pranueshme do të ishte ta artikulonim këtë “Fishta ynë” dhe të mendonim thjeshtë “Kultura jonë”, sikundër mendojnë të gjithë popujt e qytetëruar për shkrimtarët e tyre, të cilët për një periudhë kohe, sado të shkurtë, kanë qenë pjesë e jetës intelektuale të vendit, ndoshta, ashtu siç e konsiderojnë serbë e malazes Njegoshin poetin e vet kombëtar, pavarësisht se ç’mund të mendojë një kushdo tjetër për vlerat ideo-artistike të veprës së tij letrare.

[Don Alberti]

Dita e 23 tetorit të vitit 1871 ishte një ditë e zakonshme në historinë e Shqipërisë së pushtuar nga turku. Asnjë kronikë e kohës nuk shënoi se në një shtëpi të thjeshtë, në Fishtë të Zadrimës, Ndoka i Simon Ndocit ‘ishte shtue me djalë. Kishte lé Zekë Ndoci!’.
Duke e ndërruar këtë emër me emrin e pavdekshëm Gjergj, në kujtim të Heroit Kombëtar e katundarin e vogël fishtjan, në Poet Kombëtar, ai do ta kujtonte kështu daljen e vet në dritë: “Unë jam Gjergj Fishta, djali i vogël i Ndokës, të cilin nana e ka ba me të mendueme!” – thua se s’kishte dalë prej barkut të Prendës së Lazër Kaçit por, si çmos kush, prej trunit të saj.

Po kush është Atë Gjergj Fishta (1871-1940)?
Figura më e madhe dhe më e fuqishme e letërsisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit të njëzetë, ati françeskan që më shumë se çdo shkrimtar tjetër i dha shprehje artistike shpirtit kërkues të shtetit të ri sovran shqiptar. I dëgjuar e i ngritur lart deri në Luftën e Dytë Botërore si 'poet kombëtar i Shqipërisë' dhe 'Homeri shqiptar', Fishta do të binte menjëherë në harresë kur komunistët morën pushtetin në nëntor 1944. Edhe vetëm përmendja e emrit ishte një tabu për shqiptarët, që zgjati dyzet e gjashtë vjet me radhë. Kush ishte Gjergj Fishta dhe a mund ta mbajë epitetin 'poet kombëtar'edhe gjysmë shekulli më vonë?
Zek Ndoci lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, ku dhe u pagëzua nga misionari françeskan dhe poeti Leonardo De Martino (1830-1923). Ndoqi shkollat françeskane në Troshan dhe Shkodër, ku që fëmijë u ndikua mjaft nga i talentuari De Martino dhe nga misionari boshnjak Lovro Mihaçeviq, i cili i ushqeu këtij çuni të zgjuar dashurinë për letërsinë dhe për gjuhën amtare. Më 1886, kur ishte pesëmbëdhjetë vjeç, Fishta u dërgua nga françeskanët në Bosnjë për t'u bërë meshtar, si dhe shumë djem të tjerë shqiptarë. Në seminaret dhe institutet françeskane në Sutjeskë, Livno dhe Kreshevo, djaloshi Gjergj studioi teologji, filozofi dhe gjuhë të huaja, sidomos latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Kështu, ai po përgatitej për Kishën e për Kombin. Gjatë qëndrimit në Bosnjë ra në kontakt me shkrimtarin boshnjak Gërga Martiq (Grga Martiæ, 1822-1905) dhe me poetin kroat Silvije Strahimir Kranjçeviq (Silvije Strahimir Kranjèeviæ, 1865-1908), të cilët i zgjuan talentin letrar e me të cilët lidhi miqësi. Më 1894 Gjergj Fishta u shugurua meshtar. Me t'u kthyer në Shqipëri në shkurt të atij viti, filloi punën si mësues në kolegjin françeskan në Troshan e më pas si famullitar në fshatin Gomsiqe. Më 1899 ai bashkëpunoi me Preng Doçin (1846-1917), abatin e Mirditës, me prozatorin dhe priftin dom Ndoc Nikaj (1864-1951) dhe me historianin Atë Pashko Bardhi (1870-1948) me të cilët themeloi shoqërinë letrare Bashkimi të Shkodrës, e cila i hyri punës për zgjidhjen e problemit shqetësues të alfabetit të shqipes. Kjo shoqatë dha ndihmesë të madhe për botimin e një numri tekstesh shkollore në gjuhën shqipe dhe të fjalorit shqip-italisht Bashkimi më 1908, ende fjalori më i mirë i dialektit gegë. Në këtë kohë Fishta ishte bërë figurë udhëheqëse e jetës kulturore e publike në Shqipërinë e veriut e sidomos në Shkodër.
Më 1902 Atë Fishta u emërua drejtor i shkollës françeskane në qarkun e Shkodrës, ku shqipja nisi të përdorej, për herë të parë, si gjuhë bazë.
Më 14-22 nëntor 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë letrare Bashkimi. Ky kongres, ku morën pjesë delegatë katolikë, ortodoksë dhe myslimanë nga Shqipëria dhe jashtë saj, u mbajt për të vendosur përfundimisht një alfabet të gjuhës shqipe. Për më tepër, ishte Gjergj Fishta ai që u zgjodh nga kongresi për të kryesuar komisionin prej njëmbëdhjetë delegatësh që do të përcaktonte variantin më të mirë të alfabeteve të propozuara. Pas tri ditë diskutimesh Fishta dhe komisioni vendosën të mbështesin dy alfabete: një formë të modifikuar të alfabetit të Stambollit të Sami Frashërit i cili, edhe pse jo praktik për shtyp, përdorej më gjerësisht në atë kohë, dhe një alfabet të ri latin pothuajse të njëjtë me alfabetin e Bashkimit të Fishtës, me qëllim që shtypja e librave jashtë vendit të bëhej më e volitshme.
Në tetor 1913, gati një vit pas shpalljes së pavarësisë në Vlorë, Fishta themeloi dhe filloi të nxjerrë të përmuajshmen françeskane Hylli i Dritës, e cila iu kushtua letërsisë, politikës, folklorit dhe historisë. Me përjashtim të viteve të turbullta të Luftës së Parë Botërore dhe viteve menjëherë pas saj, 1915-1920 si dhe të viteve të hershme të diktaturës së Ahmet Zogut, 1925-1929, kjo revistë me ndikim të fuqishëm e me nivel të lartë letrar doli rregullisht deri në korrik 1944 dhe ndihmoi për zhvillimin e kulturës gege të veriut.
Nga 5 dhjetori 1916 deri në nëntor 1918 Fishta botoi gazetën e Shkodrës Posta e Shqypniës, një gazetë politike e kulturore e subvencionuar nga Austro-Hungaria në kuadrin e Kultusprotektorat-it, me gjithë që forcat pushtuese nuk para kishin besim te Fishta për shkak të aspiratave të tij kombëtare. Po më 1916, së bashku me Luigj Gurakuqin (1879-1925), Ndre Mjedën (1866-1937) dhe Mati Logorecin (1867-1941), Fishta luajti një rol udhëheqës në Komisinë Letrare Shqype, të ngritur prej austro-hungarezëve me sugjerimin e konsullit të përgjithshëm August Ritter von Kral (1859-1918), për të marrë vendim mbi çështjen e përdorimit zyrtar të drejtshkrimit si dhe për të nxitur botimin e teksteve shkollore në gjuhën shqipe. Pas disa diskutimeve Komisia vendosi me të drejtë që të përdorej dialekti i Elbasanit si një kompromis asnjanës për gjuhën letrare. Ky vendim binte mjaft në kundërshtim me dëshirat e Gjergj Fishtës, për të cilin dialekti i Shkodrës ishte më i përshtatshmi. Fishta shpresonte se koineja shqiptare e veriut së shpejti do të shërbente si normë letrare për të gjithë vendin, ashtu si gjuha e Dantes kishte shërbyer si udhërrëfyese për italishten letrare. Gjatë gjithë këtyre viteve Fishta vazhdoi të japë mësim e të drejtojë shkollën françeskane në Shkodër, me emrin Collegium Illyricum (Kolegji Ilirian) nga viti 1921, i cili ishte bërë institucioni kryesor arsimor në Shqipërinë e veriut. Tani ai ishte edhe një figurë me autoritet në letërsinë shqiptare.
Në gusht 1919 Gjergj Fishta qe sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar që mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris dhe, me këtë cilësi, iu kërkua nga kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumçi (1872-1945) të merrte pjesë në një komision të posaçëm që do të dërgohej në Shtetet e Bashkuara për t'u kujdesur për interesat e shtetit të ri shqiptar. Atje ai vizitoi Bostonin, Nju Jorkun dhe Uashingtonin. Më 1921 Fishta përfaqësoi Shkodrën në parlamentin shqiptar dhe u zgjodh në gusht të atij viti si zëvendëskryetar i tij. Talenti në gojëtari e ngriti mjaft në detyrat e tij si personalitet politik apo si klerik. Në vitet më pas mori pjesë në konferencat ballkanike në Athinë (1930), Sofje (1931) dhe Bukuresht (1932) para se të tërhiqej nga jeta publike për t'ia kushtuar vitet e mbetura urdhrit françeskan dhe shkrimeve të veta. Nga viti 1935 deri më 1938 u zgjodh provincial i Provincës françeskane të Zojës Nunciatë. Këto vite, më të frytshmet e jetës së tij, i kaloi në qetësinë e kuvendit françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, por pa u shkëputur kurrë nga problemet e mëdha qytetase, kombëtare e botërore.
Si poet kombëtar, Atë Gjergj Fishta është nderuar me diploma, çmime e tituj të ndryshëm, brenda e jashtë vendit. Ka marrë Ritterkreuz-in austro-hungarez më 1911, është dekoruar nga papa Piu XI me çmimin Al Merito më 1925, i është dhënë medalja prestigjioze Feniks nga qeveria greke, është nderuar me titullin Lector jubilatus honoris causae nga urdhëri françeskan, dhe është bërë antar i rregullt i Akademisë Italiane të Shkencave dhe Arteve më 1939. Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940. Ndonëse Gjergj Fishta është autor i gjithsej tridhjeteshtatë botimeve letrare, emri i tij është i lidhur në kryesisht me kryeveprën e tij epike, Lahuta e malcís, Shkodër 1937, por jo më pak edhe me Anzat e Parnasit, vepër satirike, ende e pastudiar si duhet, që e larton në majat e satirës botërore. Lauta është një poemë epike historike me 15.613 vargje që vë në qendër luftën për autonomi e pavarësi e, në veçanti, ngjarjet e historisë së Shqipërisë së veriut nga 1858 deri 1913. Kjo kryevepër latrare, e shkruar ndërmjet viteve 1902 e 1909, u ripunua nga autori gjatë një periudhe tridhjetëvjeçare. Është e para ndihmesë në gjuhën shqipe për letërsinë botërore. Botimi përfundimtar i veprës në tridhjetë këngë u paraqit në Shkodër më 1937 në kremtim të njëzetepesëvjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. Me gjithë suksesin e Lahuta e malcís dhe personalitetit të shquar të autorit, kjo vepër dhe të tjera të Gjergj Fishtës u ndaluan pas Luftës së Dytë Botërore kur komunistët erdhën në pushtet. Poema madhore epike, e ribotuar në Romë më 1958, në Lubjanë më 1990, rishtas në Romë më 1991, është përkthyer në gjermanisht (Maksimilian Lamberc), italisht (Imzot Jul Bonati, Ernest Koliqi), e së fundi, edhe në anglisht (Robert Elsie).

* Radio Vatikani *

[Don Alberti]

At Gjergj Fishta i dergoi Francesko Jakomonit duke i kerkuar nderhyrje per shpetimin e albanologut hebre, Norbert Jokel


Shkelqesisë së tij
Françesko Jakomoni
Luogotenente

Shkëlqesi,

Mendoj se ma i miri gjuhëtar i gjuhës shqipe në Evropë, asht profesor Norbert Jokli, me kombësi çifute që, para Anshlusit, ishte bibliotekar i Universitetit te Vjenës e profesor gjuhësie në të njajtin universitet.
Tashti, më shkruejnë nga Vjena, se autoritetet lokale i kanë thanë këtij albanologu të shquem të largohet, brenda 30 ditësh, prej territorit të Raihut.
Ai, tashma, asht i ndrymë, beqar, me një fat mjaft modest. Atij, natyrisht, i duhet të rropatet me gjetë ndonjë vend, kudo të jetë, sa me jetue. Duket se don me shkue në Amerikë.
Shkelqesi, pa dyshim, do të ishte një fatkeqësi e madhe për gjuhën kombëtare shqipe, në qoftëse ky shkencëtar, me famë europiane, që unë e njoh e që, me autoritetin e tij të padiskutueshëm, ka mbajtë gjatë interesin e filologëve ma të përmendun për gjuhën shqipe, të jetë i shtrënguem me braktisë Europën.
Kombi shqiptar, i tani, do t’ju dijë për nder shumë, nëse Shkëlqësia e juej të mund të gjejë mundësinë ta bajë me ardhë në Shqipni, tue i caktue aty një vend, edhe pse jo aq fitimprurës, megjithatë të përshtatshëm për famën e tij si shkencëtar e gjuhëtar i shquem.
Jam i sigurtë se do ta merrni në konsideratë dashamirëse këtë propozim timin, që unë e paraqes në emen të të gjithë intelektualëve shqiptarë.
Përfitoj nga rasti, për t’Ju lutë të pranoni ndjenjat e respektit ma të madh dhe me mirënjohje të thellë.

Shkodër, 23 shtator 1939

I Shkëlqesisë suej
i devoçëm e mirënjohës
P. Gjergj Fishta OFM

[Don Roberti]

Sociologji e satirës së Fishtës

Prof Stefan Çapaliku

Jo si çdo tjetër shkrimtar, Fishta, ka qenë i lidhur me problematikat sociale të vendit të vet. Dhe jo si ne çdo aspekt të krijimtarise se tij, si ne satire, jane rrahur ceshtjet e shoqerise shqiptare. Duke pasur një recepsion të atypëratyshem dhe një horizont të madh pritjeje, vepra satirike e Fishtës ka ndikuar dukshëm ne revizionimin e koncepteve sociale të njerëzve të thjeshtë të Shqipërisë. Kujton At Anton Harapi: ”Kam ndodhe vete aty, kur nji ditë, nji shqyptar këllefit të vjetër, tue ankue per do shperdorime të nierzvet të Shtetit me A.Gjergjin,dote disi me perfundue, se s’ka Shqypni. Fishta don t’ia spjegoje punen, se njerzit e shtetit nuk janë Shqypnija, edhe plaku, për me diftue se kishte mbetë i bindun, i thotë: Po na s’kemi dijtë, more zotni...veç prej jush e kemi xane shka asht Shqypnija!”
Vepra satirike e Fishtës deshmon se ai njihte me se miri dhe kishte kurajon të pasqyronte strukturat dhe funksionet e shoqerise shqiptare, sistemet tona kulturore dhe progresin e regresin tone social. Satira e tij hyn deri tek familja dhe institutet e saj per t’u perhapur pastaj tek grupet fisnore e klanet,tek ekonomia e ndensistemet e tjera të shoqerise,të prona,puna,tregu.Politika eshte një tjeter realitet i satires se Fishtës. Organizimet formale e joformale, burokracia, sistemet politike, qeveria e shteti,preken ne satiren e tij. Fishta,gjithashtu prek strukturat dhe funksionet e demokracise politike, sistemet e partive dhe sitemet elektorale deri të zgjedhjet. Fokuson religjionet, ritet, magjite, grupet religjioze, rangjet dhe klasat sociale,deri tek grupet etnike.
Ideologjia, funksionet dhe difuzionet, ideologjite konservative dhe revolucionare, ndryshimet sociale si rrjedhoje e nderhyrjes se ketyre elementeve, jane po keshtu pjese e rendesishme e satires se tij.
Ai i ka ndjekur me vemendje të zgjuar të gjitha levizjet dhe ndryshimet sociale shqiptare të kohes se tij duke u perpjekur qe,nepermjet kohes se tij,të zbuloje elementet e perjetshem e universal të shoqerise. Ne kete menyre ai eshte bere mesuesi i shqiptareve të të gjitha koheve. Duke mos qene i varur prej mecenatesh, Fishta, ka qene i pavarur ne vezhgimet,trajtimet dhe interpretimet qe i ka bere shoqerise sone. Ai e ka gjetur shoqerine shqiptare ne fillimet e verteta të procesit të urbanizimit dhe ka enderruar një sistem social genuin, gje qe natyrisht ishte e pamundur të realizohej.
Fishta eshte ndoshta unus unicum ne letersine shqiptare persa i takon guximit per ta thene të verteten e forces per ta shprehur ate. Kjo nuk ndodhe vetem ne publicistike a oratori, por edhe ne vepren e mirefillte letrare e posaqerisht ne satire. Raporti mes faksionit dhe fiksionit nuk e pengon Fishten per kete por as lexuesin per ta marre vesh.
Per Fishten permasa me e rendesishme e intelektualit atdhetar eshte të qenurit prezent ne kohen e vet e ne kohen e të tjereve qe do vine me pas, e , të qenurit prezent do të thote të kesh kurajon të thuash të verteten ku dhe kur duhet, haptazi e ballazi, sado e idhte qe të jete, sado tragjike,sado e papelqyeshme per veshet e të tjereve. E kete pozicion të intelektualit Fishta ashtu si ne jeten e tij politike, sociale e private e misheron edhe ne satiren e tij, vecse ne kete të fundit e verteta sociale e politike duke u veshur me petka të fiksionit, çka nenkupton edhe të hiperboles e metamorfozes, behet tejet fshikulluese. Pra nga kjo ane satira e Fishtës duhet shikuar edhe si një instrument qe ka sherbyer per të plotesuar me tej figuren e tij intelektuale.
Shpesh satirat e Fishtës kane lindur si polemika të drejtperdrejta e si pergjigje flakeperflake ndaj ngacmimeve të rastesishme a të institucionalizuara. Por menjehere Fishta ndergjegjesohet mbi ate cfare po shkruan, ndjen se satira e tij po i kalon kufijte e një polemike gazetareske dhe keshtu fillon ti jape atyre dimensione të verteta estetike,duke dimensionuar funksionet iluministe e hedonistike.
Fishta nga natyra eshte opozitar e polemist. Por ne fund të fundit një pjese e krijimtarise se tij satirike, vecanerisht ajo me theks politik, duhet veshtruar edhe ne raport me qendrimet e klerit katolik shqiptar e vecanerisht me qendrimet e urdherit franceskan e provinces franceskane shqiptare ndaj monarkise se Ahmet Zogut.
Sic dihet tashme edhe nga historia, kleri katolik shqiptar e ka kritikuar ashper rregjimin e Zogut jo vetem me fjale e me mjete të tjera demokratike, por ai ne një fare soji edhe ka nxitur levizje popullore kunder ketij rregjimi.
Opozita e klerit katolik ndaj rregjimit zogollian duket qe vjen jo vetem nga tendencat shpesh anadollake qe paraqiste ky rregjim, por edhe si kundevenie e një politike kunder klerikale. Mjaft të themi se ne vitin 1928 u arrit një marreveshje per organizimin e një kryengritjeje mbarekombetare nga Jugu ne Veri kunder Ahmet Zogut. Ne Veri ndihme per organizimin e kesaj kryengritjeje dha edhe kleri katolik e kryesisht ai franceskan. Kryengritja filloi ne Dukagjin. Ndihmen e dhene nga franceskanet e verteton edhe një qarkore e provincialit At Pal Doda drejtuar gjithe famullitareve të Dukagjinit, ne të cilen udhezohet per t’u prire malesoreve me flamurin shqiptar ne dore. Me vone Gjykata e Shkodres qe procedoi disa nga pjesemarresit e kryengritjes dha edhe dy denime me vdekje: e para kunder Don Nikolle Gazullit, prift katolik dhe e dyta kunder një civili po katolik. Nder të tjera kontradiktat e klerit katolik me Zogun i verteton edhe rasti i At Lorenc Marlaskajt, franceskan, të cilin e internuan ne Elbasan e me vone e debuan krejt nga Shqiperia duke e detyruar të vdese ne mergim.
Keto dhe të tjera fakte, qe nuk eshte vendi të permenden ketu, deshmojne njefare soj edhe urrejtjen vitale të Fishtës ne satire politike.
Sic e ka verejtur edhe studiuesi Pashko Gjeci ne artikullin e tij perkujtimor per Fishten me titull “:At Gjergj Fishta”, Fishta “... perdori sarkazmin ma të vrazhde kundra atyne qi done t’aziatizojne o të ballkanizojne kete race, qe ne kohen e Fishtës,pershkohej neper krizen ma të veshtire. Fishta boten gjithmone e kundron prej Shqypnije. Si me ja mbush mendjen Shqyptarevet se per me shpetue njehere e mire nga zgjedhja e huej e ma vone per t’u mbajte me vedi, ata do të flijojshin n’altarin e Atdheut interesat personale, ambicjet etj.”
Nese do të nisemi nga një mesim i Brehtit ne lidhje me pese veshtiresite per të shkruar të verteten per një shkrimtar:
Kushti i pare: Kuraja per të shkruar të verteten.
Kushti i dyte: Zgjuarsia per ta njohur të verteten.
Kushti i trete: Mjeshteria per ta bere të verteten një arme luftarake.
Kushti i katert: Mprehtesia per të zgjedhur pikerisht ata njerez, ne duart e të cileve e verteta behet e efektshme.
kushti i peste: Dinakeria per ta perhapur të verteten ne një numer sa me të madh njerezish.
Fishta duket se i ploteson me se miri të pese kushtet per të cilat flet Brehti, vecanerisht ne satiren e tij, e cila duke qene me theks social, politik, religjoz, ka rrahur tema mjaft të rendesishme per shoqerine shqiptare si p.sh: Indiferentizmi ndaj kultures dhe emancipimit intelektual (Nakdomociapedija), rendjen pas materializmit (Nakdomonicipedija), rezistencen ndaj se rese (Nakdomonicipedija), nderrimin e fese, gjuhes, fisit, seksit (Metamorfoza), humbjen e gjuhes dhe identitetit (Gjuha e mesimit), falsitetin e genjeshtren (Nevoja e mesimit), kenaqesite e rreme dhe dyert e medha (Bujari), manine per tu marre të gjithe me shkrime e per të dhene mend (Koha e arit ne Shqypni), mungesa e tolerances (Koha e arit ne Shqypni), nenshtrimin ndaj të keqijave (Momi), peruljen ndaj me të fortit (Momi), thashethemet (Momi), luftenxitesit (Jus Gentium), lenien e gjerave pergjysem (Dredha e djallit), mosdeshiren per dije (Kontrata), njerzit nden masken e dijes (Dijsja), perpjekjet per krijimin artificial të gjuhes letrare (Paloke Cuca), shkollat e huaja (Paloke Cuca), ndergjegje lastiket (Paloke Cuca), sharlatanet e diplomacive (Tatari i diplomacise) etj. etj.
Kurse ne satiren politike vecanarisht tek “Gomari i Babatasit” Fishta ben per objekt satire probleme të tilla, si ndertimin e fasadave, gjendjen e mjere të Shqiperise, të fshatrave, korrupsionin shteteror, manine e izolimit politik, mbeshtetjen ne forcat tona, politiken proanadollake, profeudale e orientale, cenimin e lirise se fjales, fallsitetin e njerezve qe gjoja jane perfaqsues legjitim të popullit etj.
Probleme të mprehta Fishta shtron edhe ne satiren me karakter religjioz ne të cilen mund të perfshihen poema të tilla satirike si “Sikur të isha ba Pape”,”Vegim”, “Paralipomenon i Gomarit të Babatasit” etj. Ne teresi Fishta paraqitet si një shkrimtar satirist krejt i vetdijshem per rolin e shkrimeve të tija. Ai e di mire se qe të korrigjohet shoqeria e re shqiptare nuk mjaftonin publicitetet e guidat moralistike a politike. Qe të behej korrigjimi ky popull duhej preke ne seder, duhej të fyhej nga pak gjithsesi, pra duhej bere e kunderta me cfare kishte bere me “Lahuten e Malesise” apo me vepra të tjera lirike e dramatike. Ne lidhje me kete mision civilizues dhe emancipues të Fishtës, poeti yne i shquar Lasgush Poradeci ne një artikull perkujtimor botuar pas vdekjes se Fishtës do të shprehej: “Veprimi krijimtar i Gjergj Fishtës, i ketij krijuesi kombetar të vetdijshem prej kombesise shqiptare të pavetdijshme, eshte ay i endjes; se pari neper Purgatorin e vetvetes spastronjes, ay i faljes ne Adhurimoren e Mendimit të Kombit. Si një kushtimtar i vyer per punen e kushtimit të tij,na pat bere Fishta, vete ay me gazin e fjales se vet, kete Apokalipse të madhe shqiptare.”
Sic do e verejme edhe me poshte Fishta eshte dashnor i marre i kombit të vet, ndaj dhe e kritikon rrepte. Ai di ku t’i kerkoje fajtoret per kete gjendje mjerane të popullit shqiptar. Të huajt, dyert e medha, puthadoret, orientalizmi, të shiturit etj.
I ardhur prej një shtrese të ulet të popullsise dhe i ngritur gjer nder rrangjet me të larta të shtetit, diplomacise e urdherit franceskan Fishta, pati fatin t’i beje realisht një prerje terthore shoqerise dhe të fuse ne satire karakteristikat me thelbesore regresive të shtresave e klasave shoqerore. Karakteristika qe shpesh paraqiten edhe universale ne sensin e perseritshmerise ne historine shqiptare. Bile mendoj se sa i takon blasfemise qe iu be Fishtës per një gjysem shekulli nga rregjimi diktatorial komunist shqiptar, një nder arsyet me të forta ka qene edhe vepra satirike, e cila paraqiste per rregjimin një rrezikshmeri konkrete, pikerisht ne sensin e analizes se atyre fenomeneve sociale qe ishin edhe me prezente ne kete gjysem shekulli.
Fishta u blasfemua edhe nga komuniste të tjere jashte Shqiperie të cilet kishin marre persiper të jepnin direktiva edhe rreth historise se kultures dhe letersise shqiptare, direktiva të cilat pranoheshin e bile thelloheshin nga lideret e athershem shqipetar. Keshtu per shembull mjafton të citojme dy fragmente nga artikulli i shkruar ne “La literature Sovietique” me 1950 nga D.Evguenev: “Shkrimtaret katolike të Veriut, me qender Shkodren, synonin nenshtrimin e popullit shqipetar influences se Romes, kurse shkrimtaret ortodoks të Voskopojes e ndihmuan popullin shqiptar ne luften e tij per pavaresi si dhe kundra sundimit turk.” dhe me pas artikullshkruesi shprehet: “Ne “Lahuten e Malcise”, poema e tij e urryer antisllave, ky agjent i imperializmit austro-hungarez i nxiste shqiptaret ne lufte kunder popujve sllave.”
Pikerisht ne saje të karakterit të theksuar social qe mbartin satirat e Fishtës, qe ne kohen e tij ka pasur studiues qe e kane vene ne një rrafsh me të tjere satirike të medhenj të botes. Keshtu p.sh Fulvio Cordignano ne vepren e tij “Epopeja kombetare e popullit shqiptar”shkruan nder të tjera se “Pak kush kujtoi ne leteratyre të mbare botes, ja del At Fishtës si poet satirik, i cili me një fuqi të cuditshme there e preke aty ku ma fort dhemb e djeg.”
Dhe ne fakt satira e Fishtës duke qene e mireadresuar ka luajtur një rol ne boten shqiptare të asaj kohe dhe do luaje perseri sapo të botohet e të distribuohet, sepse sic e thote me se miri edhe Ernest Koliqi “Fuqia shqiptare e Fishtës vihet ne sherbim t’idealeve ma të nalta kombetare e njerezore dhe buron e paster nder qellime nga fisnikija burrnore e natyres se tij. Kjo lloj talljeje ka fuqi ndertuese e jo dermuese.”

[Katerina]

Perulem para vepres dhe figures se t'madhit GJERGJ FISHTA!

RESPEKT!!!

k.

[Don Roberti]

Njeri i madh i Shqypnise gegnore por dhe katolicizmit shqiptar.

At GJERGJ FISHTA

[Don Roberti]

Ben Andoni

Pak njerëz kanë pasur fatin e At Gjergj Fishtës në të mirë dhe të keq. Vdiq me nderimet më të mëdha të kohës, por mbi arkivol, për dreq, i qëndronte edhe flamuri i fashizmit...Në të gjallë, u kishte treguar me sa mundej italianëve se çfarë ishte Shqipëria...Pak vite më pas...eshtrat ia derdhën në lumë (të ngratat i kanë përfolur shpesh se i kanë gjet) dhe pastaj harresë. Prej komunistëve. Sikur të mos ishte fare. Së fundi, në demokraci, edhe pse i ngritur nga lumi i harresës, nuk ia kursyen kurrsesi qesëndinë...

Në këtë hulli, Tonin Çobani nuk ka reshtur së punuari ndër kanalet e pafundme të veprës së Fishtës. Shpesh herë dhe i anatemuar. Është një nga njerëzit kryesorë që përgatitën korpusin e veprës së tij, por edhe arriti, që të botonte tematikë nga vepra e tij. Kujtojmë “Mitin dhe antimitin fishtjan” si edhe “Fishtologji-në”.

E fundit përkohësisht, por jo më e parëndësishmja tash është “Figurat mitologjike në Lahutë të Malcis”...Do të duhet që nëse do vozisësh në faqet e studimit të Toninit të kuptosh se çdo të thotë përpjekje dhe njohje serioze e një autori. Në këtë hulli të ngushtë, ai ka treguar sesa e pasur ka qenë në mendim dhe krijim vepra e Fishtës me figurat e mitologjisë popullore.

Zanat, Orët, Zana e Veleçikut, Zana e Miliskaut, Ora e Shalës, Ora e Dukagjinit.., Shtrigat, dragonjtë, lugetërit...etj., autori- i përzien me ngjarjet dhe fatet e personazheve të tij dhe i bën pjesë të veprës duke krijuar një panteon specifik shqiptar.

Ato të frymëzojnë, por në pjesën tjetër ‘të shitojnë’. Sepse tek e fundit kështu është edhe ëndrra e bukur, kur mbetesh pas saj: Ajo të marros me bukurinë e elegancës. Autori i studimit i është dashur që me një hyrje të thjeshtë të tregojë qëllimin e tij por edhe përpjekjet, që me modesti e pranon se nuk janë shteruese, dhe pastaj të na pohojë se “Vepra e tij ka ndikuar në ngulitjen e mëpastajme të përfytyrimeve për Zanat dhe Orët, tanimë jo thjesht si besime popullore, por të rizgjuara si imazhe artistike nga mitologjia iliro-arbërore”. Më poshtë do të na tregojë se “Lahuta është simbol i identifikues i atyre qenieve mitologjike prej nga Fishta krijoi figurën e Zanës së Frymëzimit, me të cilën këndoi për 35 vjet rresht në veprën e tij epope”.

Në këtë vazhdë, ky autor, ka modeluar personazhin e Orës së Shqipërisë, një Zanë që u jep fuqi të mbinatyrshme heronjve shqiptarë; ka skalitur figurën e Zanës së Madhe që lufton me orën thepe të Malit të Zi etj... “Lahuta e Malcis,-do të shprehej Ernest Koliqi-është përpjekja më vigane, që Shqiptari bani deri më tash për t’ia zbuluem vetvetes botën e vet”.

Në fakt në kohën kur jetojnë Fishta realiteti i Zanave ishin një realitet i kudondodhur shqiptar. Malësorët e varfër i derdhnin shpesh mundimin tek to për t’u siguruar se ato do t’i ndihmonin, se do tu shtonin bereqetin e pakët. Çdo fis kishte Zanën e vet që ishte e bukur “me të verbue”, trime “me të çartë”...Dhe janë Zanat që zgjedhin atë që duhet të interpretojë, ashtu si janë Shtojzovallet që t’i japin lahutën. Edhe këtu shtrihet kujdesi i studiuesit që me një aparat të kujdesshëm metodologjik, na e bën sa më të thjeshtë qëllimin e tij.

Si një njeri i kultivuar- At Fishta nuk e ka përshtatur të ngurosur mitologjinë klasike në veprën e tij, apo letërsinë e shkruar mbi të. Fishta iu drejtuar për krijesën e tij “Lahutën”- Zanës së Frymëzimit, sipas lëndës së virgjër mitologjike që ishte në barkun e popullit të tij. “Fishta, narratori i gjithëdijshëm shkëputet nga vijimësia e episodit të Oso Kukës dhe i drejtohet Zanës së Frymëzimit që tanimë, që është një alter autor, narratore, gjithashtu e vetëdijshme , madje edhe për gjëra të padukshme për syrin e poetit, që mbetet narratori kryesor: Deh! Moj Zanë më thuej një fjalë,/Ku e ka Osja edhe një djal?/”, vëren Z.Çobani.

Bash në Blenin e tretë të Lahutës së Malcis, Zana na shfaqet edhe si personazh. Ajo tanimë quhet “Ora e Shqipnisë”. Në fillim të viteve ’20, kur Fishta vazhdonte që të shkruante Lahutën, Fishta ishte ndërgjegjësuar se po shkruante epopenë e fisit dhe të kombit shqiptar. Dhe, kombi i kishte rrënjët thellë deri më mitet e tij. Për krijimin e personazhit të Zanës-Orë, Fishta u mbështet edhe në folklorin e pasur të vendit. Zana, Ora e Shqipërisë, është si një vashë që fat ve s’pari me një shtat të drejtë e të gjatë si breshana, me një brez të artë shtrënguar në mes, me flokë të lëshuar përgjatë trupit..Binte shpatit tue flakue. Figura ambigue, në jashtëzakonësinë e tyre.

“Disa poetë, shqiptarë a nga vende të ndryshme, i drejtohen Muzës greke të Antikitetit për t’i frymëzuar në krijimtari letrare. Fishta nuk e bën këtë. Ai për frymëzim në krijimtari i drejtohet Zanës Shqiptare, që T.Çobani do ta quajë “Zana e Frymëzimit”. Fishta i drejtohet Zanës Shqiptare:”Se pa ty besa, moj Zanë,/vështirë se ‘i fjalë un muj me thanë”, thotë Prof Mark Tirta...

Për fat në këtë botim një njeri jo vetëm mund të gjejë njohuri, por edhe të maturojë gjërat që i përkasin figurave mitike si Dragoi, Kuçedra, Ora, Zana, Shtriga, Floçka, Lugati etj.

Për fatin e madh, sipas autorit- mitologjia shqiptare ka mbijetuar përgjithësisht e pandikuar nga mitologjia greko-romake e biblike ashtu si edhe roli i shqiptarit kishte mbijetuar strukur thellësive të maleve, së paku, deri në kohën kur shkruhej Lahuta e Malcis gjatë viteve 1902-1937...

Një sintezë e bukur është dhe ajo që autori flet në lidhje me kapërcyellin kur zë fill Lahuta. Në mungesë të letërsisë së kultivuar, në popull- gjallonte një letërsi e pasur gojore ku elementët fantastikë dhe figurat mitologjike bashkëjetonin besueshëm me figura historike të së kaluarës së largët dhe të afërme, do të shprehet Tonin Çobani duke justifikuar dhe përpjekjet e jashtëzakonshme të autorit...që ai e ka për aq zemër. Që në fund të themi të gjithë se: Fishta është i Yni njësoj si për Naimin dhe Migjenin...Dhe, vërtetë në fund bindesh se ai ia ka arritur qëllimit që të na bindë për parametrat e tij të lartë të kërkimit...

[BESNIKU]

Mas qe ktu qenka edhe Biografia e Homerit tone te madhit Ate Gjergj Fishtes ,Ater edhe une vendosa qe tja shkruej nje poezi .

Atë Gjrgj Fishta.

Këndo Lahuta e Makësis,
Sot ja kurr këngës mja nisë.
Për kët burr me trup sa lisi,
Për fjalë t'arta që I qendisi,
Për poetin tonë kombtarë,
Për mat madhin burr shqiptarë,
Që e nderoj Qielli, Toka e Deti,
Pëndën e tij e dreshti Krali e Mreti,
Si Serbia ashtu Stamolla,
Për mbi t’gjith aj Kral Nikolla.
Tash lahut këngës ja nis,
Për Atë Gjergj Fishtën e Malësis.
N’fshat zadrimes kish pas n’dodhe,
He lumë për ty shëjti shënkollë
Sa fort shendriti dita e sodit,
Në familien e Ndok Simon Ndocit,
Ishë gëzue dielli e hana,
Për kët djalë që e kish lind nana,
Jo po sot besa moj zanë,
Nat Zadrim kisha me thanë,
Se ka lind i hyllë i ri,
Për ti ba drit nanës Shqipni,
Gjith malësia ish gëzua,
Me ëmën Zef e kin pagëzua,
Qysh se i vogël në fmini,
Me çdo send dallohej ky fmi,
Ishë talent dhe guximtarë,
Nder të gjith tij moshatarë,
Me 1880 në Troshan,
Hapet kalegja françeskan,
Dhe aty për herë të parë,
Paraqitet haptas me kto fjalë,
Se ka dëshir mu ba meshtar.
Ska vojt gjat shum ska vonua,
15 vite sa kin kalua,
Ëmnin Zef e kisht e ndrrua,
T’madhit zot ishte drejtua,
Zot I madhe ti mdihmo mua,
Ëmnin tim që dua me n’drrua,
Q ë prindit e mi mos mu idhnua,
M’thuej çfar ëmnit unë me marrë,
Që prindit e mi t’ma bajnë hallall
T’madhe thirri zana prej malit,
Me kto fjalë ju drejtue djalit,
Mos e siedhë pënën për gishta,
Por merre ëmnin Atë Gjergj Fishta.
23 vjeç sa I kish ba taman,
Meshën ë parë e tha n’Troshan
Me lavdi e faqe t’bardhë,
Po punonte si meshtar,
Nëpër malësi e dhe n’për shqipni,
U ba i njoftun ëmni i tij,
Kohë e gjat nuk pat kalua,
Që filloj libra me shkrua,
Tha pak koh mesh n’mal të Hotit,
Kënka nesh me burra motit,
Me Marash Ucin e t’bijt e Calit,
Që ner të madhe I lanë ktij malit,
Me atë Dedën e Traboinit,
Bisedojshin n’rrazë t’jaj blinit,
Po shkrue Fishta për kta burra,
Për Vraninën për ato kulla,
Për ato vënde ato suka,
Ku trimnisht luftoj aj Oso Kuka.
Për kët knjazin e Malit Zi,
Që gjithmon kje plot tradhëti,
Për me I ra n’qet ksaj Malësi,
Si gjithmon aj për mas shpinet ,
Me ata cubat prej Cetinet,
Ish kthye Fishta prap vargje mjav nisë,
Për Ali Pashën e Gucisë,
Për kuvëndin e Berlinit,
Për Ded Gjon Lulin e Traboinit,
E për lidhjen në Prizëren,
Tye mej marrë tana me rënd,
Tye vajtue për kët Shqipni,
Si e kaloj jetën në zi,
Pësqind vjet ajo nën Turqi,
Atë Gjergj Fishta kjosh bëkua
Malësis nderin nalt ja ke çua,
Tye ngrit lavdin e shqipnis,
Në Lahutën e Malëcis.
Atë Gjergj Fishta i përjetshëm,
O homeri i pa vdekshëm,
Kur t’varrosën edhe gurt t’kjanë,
Kurë t’zhvarrosën t’shkelën dhe te shanë,
Eshtrat rrugicave prap i galltiti dheu,
Mbete pa vorrë sikur Skëndërbeu,
Ditët kalojnë e vitet rrjedhin,
Gjithmon rëja se zën diellin,
Prap për ju lindi e bardha ditë,
Ëmni juej ma i madhë u rritë,
Atë Gjergj Fishta i përjetshëm
N’zëmër t’popullit i pa vdekshëm,
Për ty do knoj gjithmon Lahuta,
Ti që s’dite se ça ashtë tuta,
Ka t’lind dielli e prënon hana,
Djalë si ty nuk lind ma nana,
Tri figura t’mëdha që i patë shqipnia,
Që i kish falë vet përëndia,
Do të ruhen nëpër bresa,
Kastrioti Fishta dhe Nanë Tereza.

Autori. F.I

[P. Shtjefen]

Sinani: Gjergj Fishta, përmes një traktati fetar të pabotuar

Studiuesi i njohur flet për dorëshkrimin 30 faqësh të poetit

Oliverta Lila

Një konferencë e veçantë shkencore i është kushtuar dje mendimit shqiptar të traditës, veçanërisht atij kulturor të viteve ‘30 dhe politikat që duhet ta bëjnë më të pranishëm në programin pedagogjik. Një organizim i përbashkët mes Qendrës së Studimeve Albanologjike dhe Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës kishte ftuar studiues nga trevat mbarëshqiptare, që përmes referimeve shkencore të përligjnin edhe njëherë vlerat, parë në kontekstin historik, por edhe në referencë me ditët e sotme. Figura e Gjergj Fishtës, si një ndër shkrimtarët e plejadës së këtij mendimi, ka ardhur përmes ligjëratës së studiuesit Shaban Sinani, i cili është ndalur te një dorëshkrim i pabotuar i Fishtës. Një dorëshkrim në formë relacioni, memorandumi apo traktati, në të cilin Fishta i shfaqur si mendimtar kërkon dhe sugjeron rrugën fetare për një Shqipëri europiane.

Referimi juaj i është kushtuar një vepre të pabotuar të At Gjergj Fishtës. Për çfarë bëhet fjalë konkretisht?

Është një vepër e shkurtër në dorëshkrim, me rreth 30 faqe, që Gjergj Fishta ka nisur ta shkruajë në vitin 1914 dhe duket se e ka përfunduar në vitin 1924. Është shkruar në një italishte shumë elegante, standarde, ndryshe nga letërsia që Fishta shkruante mbështetur në të folmen e shkodranishtes. Mban dy tituj: "Questione Catolica e questione nazionale" ("Çështja katolike dhe Çështja shqiptare") dhe "I catolicci e questione albanese" ("Katolikët dhe çështja shqiptare"). Është shkrim shumë i bukur, kaligrafi me pak stilizim gotik. Duket qartë se Fishta nuk ka pasur ngutje për ta shkruar dhe ka qenë i qetë shpirtërisht. Mbi shkrimin bazë ka dhe një tekst të dytë në formën e anëshkrimeve. At Gjergj Fishta i është rikthyer edhe njëherë këtij dorëshkrimi, duke bërë ndonjë plotësim, saktësim dhe rrallë herë ndonjë ndreqje. Dorëshkrimin e kanë pasur në dorë edhe studiues të tjerë vendas dhe të huaj, por është përmendur shumë pak në studimet e mia dhe nga profesor Ali Xhiku në monografinë e tij, "Letërsia shqipe si polifoni". Ky dorëshkrim gjendet në Arkivin Qendror Shtetëror, në fondin emëror të At Gjergj Fishtës, në ndarjen "Veprimtari krijuese".

Cila është përmbajtja e këtij dorëshkrimi?

Është një vepër që mund të mbajë tri emra: mund të konsiderohet si një relacion drejtuar Selisë së Shenjtë, sepse i ka të gjithë elementët e relacionit. Raporton hollësisht për gjendjen demofetare në Shqipëri në rrafshin bashkëkohor dhe ndërkohor dhe kërkon, rekomandon, këshillon masat për një veprim katolik në Shqipëri. Është gjithashtu edhe në formën e një memorandumi, ku tregohet se si është gjendja fetare në Shqipëri dhe se si Shqiptarët mund të evropianizohen përmes një aksioni katolik. Por është edhe në formën e një traktati në kuptimin që shtron parimisht çështjen e raportit midis fesë dhe kombësisë te shqiptarët, duke e parë si një proces historik, gjatë të cilit parashikon se si mund të jetë e ardhmja evropiane e Shqipërisë duke menduar një veprim të fuqishëm katolik. Fishta nuk është i pari që e ka menduar këtë gjë. Për herë të parë një ide të tillë e ka hedhur Faik Konica, më pas Zef Skiroi, që është shprehur për një rikthim të kishës romane dhe i treti vjen Fishta. Kjo vepër, edhe pse është përfunduar së shkruari së paku në vitin 1924, ende vazhdon të jetë e pabotuar. Kjo ndoshta edhe për vetë temën delikate. Shqiptarët janë të ndjeshëm ndaj argumentit që ka traktati dhe kjo duket se është parë me rezerva prej atyre që e kanë lexuar dhe në të shumtën e rasteve as që e kanë përmendur.

Ju thatë se Fishta këshillon. Cilat ishin rrugët që ai propozonte për veprimin katolik në Shqipëri?

Fishta mendonte se Shqipëria e pavarur, e shkëputur nga Perandoria Otomane, do të prirej drejt një procesi rikrishtëzimi. Në fakt kështu ndodhi. Në vitin 1923, xhamia myslimane shqiptare shpalli pavarësinë e vet prej Kalifatit. Fishta vazhdon të arsyetojë se menjëherë pas këtij veprimi, i njëjti problem do të shtrohet edhe për afërsisht 800 mijë shqiptarët myslimanë në Kosovë që do të duhet të zgjedhin: të bashkohen me rrjedhat fetare të bashkëkombësve të vet, të bashkohen me skizmatikët (ortodoksët)serbë, apo të ruajnë një lidhje formale dhe të parealizueshme me Kalifatin. Sipas parashikimit të Fishtës, të gjendur mes një Kalifati të paqenë dhe skizmatikëve serbë e sllavë në përgjithësi, shqiptarët e Kosovës do të bashkohen me bashkësinë myslimane të pavarur. Këtu fillon rekomandimi i një veprimi katolik nga ana e Fishtës. Sipas tij, pavarësimi i bashkësisë myslimane shqiptare në Shqipëri dhe Kosovë do të krijojë mundësinë që veprimi katolik të jetë shumë i efektshëm. Sipas thënies së tij, brenda 2-3 brezash, shumica e shqiptarëve myslimanë, tashmë pa lidhje të forta fetare me Kalifatin, por edhe pa lidhje administrative, do të jenë të gatshëm të rikrishtërohen. Fishta shkruan se kjo do të bëjë që Evropa ta shikojë me një sy tjetër botën shqiptare, si një shtet evropian dhe jo mysliman, siç ishte koncepti i asaj kohe dhe ka vazhduar deri në kohët e sotme. Fishta shkon edhe më tej kur thotë se ky mund të jetë vetëm një hap i parë i veprimit katolik, sepse pas kësaj Selia e Shenjtë mund të vazhdojë me nisma riungjëllizimi edhe në Bosnjë. Madje ai mendon se veprimi mund të përshkojë në vijë horizontale gjithë Ballkanin, për të mbërritur deri në Stamboll.

Kujt mund t‘i jetë adresuar ky traktat?

Ne nuk e dimë se në duart e kujt ka rënë, por ka shumë të ngjarë që traktati të mund të jetë hartuar për të rritur vëmendjen e Italisë ndaj Shqipërisë. Përpjekje të tilla janë të hershme, që në një traktat të Jozef Krispit më 1892, ku parashikon se një rikthim i fuqishëm italian mund ta bëjë Shqipërinë të funksionojë si një shtet i pavarur nën mbrojtjen e Italisë dhe njëkohësisht vetë Italia të përballojë konkurrencën e Austro-Hungarisë, që kishte favoret e veta në Shqipëri përmes kapitulacioneve. Ka shumë mundësi që Fishta të ketë pasur të njëjtin mendim si Krispi, se vendi ynë kishte nevojë për një mbështetje ndërkombëtare dhe aleati më i afërt për një Shqipëri evropiane ishte pikërisht Italia. Por ajo nuk duhej të shprehte interes vetëm për shqiptarët katolikë. Këtë e shihte të rrezikshme.

Parë me syrin e një studiuesi, sa rëndësi ka ky dorëshkrim? A zbulon ndonjë dimension tjetër të Fishtës?

Ky traktat vjen si një plotësim i rëndësishëm i figurës së Fishtës. Nuk është Fishta poet, polemist, satirik, por një Fishtë tjetër, ai mendimtar. Në vijim mund të thuhet se Fishta shfaqet edhe pak politikan e gjeopolitikan, sepse këshillat që u rekomandohen Fuqive të Mëdha, Italisë apo Lidhjes së Kombeve, kanë të bëjnë me pozitën e Shqipërisë në raport me Evropën, me pozitën në Ballkan dhe me botën islame. Është vështrim shumë i gjerë.

Fakti që deri më sot nuk është botuar, mund të lidhet me frikën e një debati apo errësimi të figurës së Fishtës?

Është përgjegjësi e njerëzve që merren me studime që ta botojnë e ta bëjnë pjesë të bibliografisë së studimeve shqiptare. Debati nuk përjashtohet. Ne po e shohim që shqiptarët janë bërë më të ndjeshëm se sa pritej ndaj ndjenjave fetare. Nuk ka asgjë të keqe po të ketë debat. As emri i Fishtës nuk errësohet, por paraqitet një anë e panjohur e personalitetit të tij, që nuk u bën ndonjë dëm shqiptarëve. Në fund të fundit, të fshehtat e dorëshkrimeve krijojnë mistifikim. Më mirë një dorëshkrim i botuar që shkakton debat, se një dorëshkrim i pabotuar.

A gjenden në Arkivin e Shtetit materiale të tjera në dorëshkrim që zbardhin anë të panjohura të Fishtës?

Ka mjaft dokumente të tjera. Ata që janë marrë me botimin e Fishtës, janë mjaftuar të ribotojnë, jo të prekin dorëshkrimet. Ne e njohim Fishtën në atë masë që ai është i pabotuar dhe jo ai që ka mbetur në dorëshkrim. Mes dosjeve ka letërsi, politikë, publicistikë, letërkëmbim, përkthime etj.







[Shqip]

[Monika]

Gjergj Fishta, Homeri i kohëve moderne

I formuar në periudhën e Rilindjes Kombëtare, poeti ynë Gjergj Fishta është një nga vazhduesit më autentikë dhe të drejtpërdrejtë të saj, shprehës i idealeve atdhetare dhe demokratike në kushtet e reja që u krijuan në shekullin e njëzetë. Mënyrat e pasqyrimit të jetës në krijimtarinë e tij, janë vazhdim i natyrshëm i teknikës letrare të Rilindjes, ku mbizotëron romantizmi, realizmi dhe klasicizmi. Gjergj Fishta lindi në fshatin e vogël Fishtë të Zadrimës më 23 tetor 1871. Fillimisht punoi si bari, por shumë shpejt, kur ishte 6-vjeçar, zgjuarsia e tij i bie në sy famulltarit të fshatit, i cili e dërgon Fishtën në Seminarin Françeskan të Shkodrës. Më 1880, kur hapet seminari në Troshan, ai vijon në këtë shkollë. Këtu ai shfaqi trillin poetik. Më 1886 dërgohet për studime në Bosnjë. Vitin e parë e kaloi në Guçjagorë, afër Travanikut. Mësimet filozofike i mori në Kuvendin e Sutidkës, ndërsa ato teologjike në Kuvendin e Livnos. Të kësaj kohe janë edhe "Ushtrimet e para poetike". Më 1893 i kreu studimet shkëlqyeshëm. Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940.

Krijimtaria artistike

Gjergj Fishta ishte i pari shkrimtar shqiptar, i propozuar për çmim Nobel, prozator, poet, përkthyes; "Militant i letërsisë shqipe" - cilësuar nga Lasgush Poradeci dhe "Poet kombëtar i shqiptarëve" nga Eqrem Çabej. Poezinë e parë Fishta e botoi në "Albania", më 1899, me pseudonimin e popullit. Gjatë veprimtarisë së dendur botuese, e cila përveçse në librat u publikua edhe në 15 gazeta e revista të kohës brenda edhe jashtë vendit, veprimtaria e tij përfshin 40 vite të jetës, ku ai përdori 24 pseudonime. Si krijues Fishta, në radhë të parë ishte poet. Përkushtimin më të madh e pati ndaj epikës. "Lahutës së Malësisë", veprës së jetës, ai i kushtoi 40 vjet punë. Ndërsa, vepra tjetër epike "Moisi Golemi dhe Deli Cena" u botua jo plotësisht në shtypin periodik. Tonet e madhërishme heroike, burimësia e papërsëritshme e përfytyrimeve, shqiptarësia në dhënien e mjediseve, heronjve dhe rrethanave kanë bërë që Fishta, si epik të quhej "Homer i Shqipërisë".

Ndërthurjet e ndryshme të mitologjisë me realitetin, ashpërsia e stilit, mendimi i fuqishëm filozofik, dramaciteti i veprës kanë bërë që Fishta të krahasohet në këtë lëmë me Gëten e Danten. Fishta arriti të botojë këngët e para te "Lahuta e Malcisë", kryevepër e poezisë epike shqiptare, më 1904. Tre vjet më vonë botoi përmbledhjen satirike "Anzat e Parnasit" dhe më 1909 përmbledhjen lirike "Pika voëset", më 1913 boton "Mrizi i Zanave". Për veprimtarinë poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime të ndryshme. Më 1931, Greqia i jep dekoratën "Foenix". Më 1939, Italia e bën anëtar të Akademisë së saj. Në tetor 1913 botoi revistën "Hylli i dritës", ndërsa më 23 tetor 1913 shpalosi flamurin kombëtar në kishën e Shkodrës, duke e lidhur atë me drita me xhaminë, për të treguar unitetin mes shqiptarëve. Gjergj Fishta mori shumë medalje të ndryshme nga populli i Shkodrës, i Beratit, mbreti i Austrisë, nga Greqia dhe Turqia. Vetëm pas viteve ' 90-të, krijimitaria e Fishtës zuri vendin e merituar në letërsinë dhe në kulturën tonë kombëtare.

Aktiviteti i tij patriotik

Deri më 1899, Fishta shkruante me alfabetin shqip të françeskanëve. Në janar të 1899 ai u bë bashkëthemelues dhe pjesëtar aktiv i shoqërisë "Bashkimi", të cilën e drejtoi poeti atdhetar Preng Doçi. Me alfabetin e kësaj shoqërie u botuan edhe krijimet e Fishtës të kësaj periudhe.

Më 1902 emërohet drejtor i shkollës françeskane në Shkodër, deri atëherë e drejtuar nga klerikë të huaj.

Menjëherë ai instaloi gjuhën shqipe si gjuhë mësimi në këtë shkollë. Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. Më 1908 ai mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë "Bashkimi".

U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punën e Komisionit të Alfabetit. Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, ai e priti me entuziazëm të veçantë, por Luftën Ballkanike dhe Konferencën e Ambasadorëve me një brengë të madhe. Shkodra, qyteti i tij, të cilin kërkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte në duart e fuqive ndërkombëtare. Brenga dhe entuziazmi duken në poezitë, por edhe në shkrimet publicistike që boton në revistën "Hylli i dritës", revistë letrare-kulturore, të cilën e themeloi në tetor të 1913 dhe u bë drejtor i saj. Nën pushtimin austriak boton gazetën "Posta e Shypnisë" (1916-1917) dhe më 1916 themelon, bashkë me Luigj Gurakuqin "Komisinë letrare", që kishte për qëllim krijimin e gjuhës letrare kombëtare.

Mbarimi i Luftës së Parë Botërore përkon me pjekurinë e plotë të personalitetit të Fishtës si poet, si intelektual, dhe politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit të 1919 dhe gjatë vitit 1920 është sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Në dhjetor 1920, zgjidhet deputet i Shkodrës. Në prill 1921, në mbledhjen e parë të parlamentit shqiptar zgjidhet nënkryetar, ku kreu veprimtari të denduara politike. Merr pjesë në Revolucionin e Qershorit më 1924. Përndiqet pas rikthimit të Zogut në Shqipëri dhe vitet 1925 e 1926 i kalon në Itali, ku ndërkohë krijon, boton e riboton pareshtur. Të kësaj kohe janë edhe pjesa më e madhe e dramave, dramave lirike, tragjedive etj. Pas kthimit në Shqipëri nis etapa e fundit e krijimtarisë së Fishtës. Kësaj etape i vë vulën përfundimi e botimi i plotë i "Lahutës së Malësisë" në 1937.

Korrespondenca e Fishtës me Musolinin dhe Jakomonin

Njihen dy letra që Padër Gjergj Fishta i ka drejtuar Benito Musolinit. Letra e parë i takon vitit 1934 dhe është e postuar në Livorno, Itali. Kjo letër është e shkruar italisht, herë-herë me fjalë jo të italishtes së sotme. Duke ndjerë se nuk i mbetej shumë për të jetuar, Fishta i kërkoi Musolinit që vepra e tij të botohet e plotë dhe "e paraqitshme", gjë që nuk mund ta bënte Urdhri Françeskan dhe as Provinca e Fishtës, ndërkohë që të ardhurat nga shitja e veprës t'i kalonin kësaj province.

Deri në atë kohë, dijetari shqiptar thuajse e kishte mbyllur ciklin e gjithë krijimtarisë së tij, pavarësisht rishikimeve të mëvonshme. Lutja konsistonte në botimin e të shtatë vëllimeve të veprës, ku përfshihen poezia ajo epike me "Lahutën e Malcisë", lirika, drama, satira politike dhe sociale, proza, përkthimet nga Iliada e Homerit, Molieri, etj. Ndërsa letra e dytë e Fishtës drejtuar Musolinit është shkruar në Romë, me datë 27 prill të 1940 dhe po ashtu si letra e parë mban edhe vitin përkatës fashist, viti XVIII, i drejtohet tashmë Udhëheqësit - Duçe. Në këtë letër të shkurtër i shkruan për Prof. Gino Bottiglioni, i Universitetit të Bolonjës, që në atë kohë ishte thirrur nga Akademia italiane - anëtar i kësaj Akademie Gjergj Fishta u bë në 1939 - i ngarkuar me misionin për të promovuar studime në të gjitha fushat e dijes dhe për të drejtuar të rinjtë studentë.

"Qendra jonë e Studimeve Shqiptare do të donte një impuls të dukshëm nga profesori i Universitetit të Bolonjës ku me iniciativën e tij, po organizohet një grup të rinjsh veçanërisht i përkushtuar ndaj albanologjisë". Për këtë, Fishta "guxoi" t'i drejtohet Duçes dhe "gjykimit të tij të ndritur" për t'u gjetur një mënyrë që ta shtyjë më tej këtë nismë. Letra drejtuar Jakomonit, mëkëmbësit të mbretit Viktor Emanuel III, është një lutje për të ndihmuar albanologun Norbert Jokl.

Bota Sot

[P. Shtjefen]

Përvjetori i lindjes së Atë Gjergj Fishtës OFM


(23.10.2009 Radio Vatikani)


Dita e 23 tetorit të vitit 1871 ishte një ditë e zakonshme në historinë e Shqipërisë së pushtuar nga turku. Asnjë kronikë e kohës nuk shënoi se në një shtëpi të thjeshtë, në Fishtë të Zadrimës, Ndoka i Simon Ndocit ‘ishte shtue me djalë.


Kishte lé Zekë Ndoci!’.

Duke e ndërruar këtë emër me emrin e pavdekshëm Gjergj, në kujtim të Heroit Kombëtar e katundarin e vogël fishtjan, në Poet Kombëtar, ai do ta kujtonte kështu daljen e vet në dritë: “Unë jam Gjergj Fishta, djali i vogël i Ndokës, të cilin nana e ka ba me të mendueme!” – thua se s’kishte dalë prej barkut të Prendës së Lazër Kaçit por, si çmos kush, prej trunit të saj.

Po kush është Atë Gjergj Fishta?

Figura më e madhe dhe më e fuqishme e letërsisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit të njëzetë është ati françeskan Gjergj Fishta (1871-1940), i cili më shumë se cilido shkrimtar tjetër i dha shprehje artistike shpirtit kërkues të shtetit të ri sovran shqiptar. I dëgjuar e i ngritur lart deri në Luftën e Dytë Botërore si 'poet kombëtar i Shqipërisë' dhe 'Homeri shqiptar', Fishta do të binte menjëherë në harresë kur komunistët morën pushtetin në nëntor 1944. Edhe vetëm përmendja e emrit ishte e ndaluar për shqiptarët. E kjo zgjati dyzet e gjashtë vjet me radhë.

Kush ishte Gjergj Fishta dhe a mund ta mbajë epitetin 'poet kombëtar' edhe gjysmë shekulli më vonë?

Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, ku dhe u pagëzua nga misionari françeskan dhe poeti Leonardo De Martino (1830-1923). Ndoqi shkollat françeskane në Troshan dhe Shkodër, ku që fëmijë u ndikua mjaft nga i talentuari De Martino dhe nga misionari boshnjak Lovro Mihaçeviq, i cili i ushqeu këtij djali të zgjuar dashurinë për letërsinë dhe për gjuhën amtare. Më 1886, kur ishte pesëmbëdhjetë vjeç, Fishta u dërgua nga françeskanët në Bosnjë për t'u bërë meshtar, si shumë djem të tjerë shqiptarë. Në seminaret dhe institutet françeskane në Sutjeskë, Livno dhe Kreshevo, Gjergji i ri studioi teologji, filozofi dhe gjuhë të huaja, sidomos latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Kështu, ai po përgatitej për Kishën e për Kombin. Gjatë qëndrimit në Bosnjë ra në kontakt me shkrimtarin boshnjak Gërga Martiq (1822-1905) dhe me poetin kroat Silvije Strahimir Kranjçeviq (1865-1908), të cilët i zgjuan talentin letrar e me të cilët lidhi miqësi. Më 1894 Gjergj Fishta u shugurua meshtar. Me t'u kthyer në Shqipëri në shkurt të atij viti, filloi punën si mësues në kolegjin françeskan në Troshan e më pas si famullitar në fshatin Gomsiqe.
Më 1899 bashkëpunoi me Preng Doçin (1846-1917), abatin e Mirditës, me prozatorin dhe priftin dom Ndoc Nikaj (1864-1951) dhe me historianin Atë Pashko Bardhi (1870-1948) me të cilët themeloi shoqërinë letrare Bashkimi të Shkodrës, që i hyri punës për zgjidhjen e problemit shqetësues të alfabetit të shqipes. Kjo shoqatë dha ndihmesë të madhe për botimin e një numri tekstesh shkollore në gjuhën shqipe dhe të fjalorit shqip-italisht Bashkimi më 1908, edhe sot e kësaj dite, fjalori më i mirë i dialektit gegë. Në këtë kohë Fishta ishte bërë figurë udhëheqëse e jetës kulturore e publike në Shqipërinë e veriut e sidomos në Shkodër.

Më 1902 Atë Fishta u emërua drejtor i shkollës françeskane në qarkun e Shkodrës, ku shqipja nisi të përdorej, për herë të parë, si gjuhë bazë.
Më 14-22 nëntor 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë letrare Bashkimi. Ky kongres, ku morën pjesë delegatë katolikë, ortodoksë dhe myslimanë nga Shqipëria dhe jashtë saj, u mbajt për të vendosur përfundimisht një alfabet të gjuhës shqipe. Për më tepër, ishte Gjergj Fishta ai që u zgjodh nga kongresi për të kryesuar komisionin prej njëmbëdhjetë delegatësh që do të përcaktonte variantin më të mirë të alfabeteve të propozuara. Pas tri ditë diskutimesh Fishta dhe komisioni vendosën të mbështesin dy alfabete: një formë të modifikuar të alfabetit të Stambollit të Sami Frashërit i cili, edhe pse jo praktik për shtyp, përdorej më gjerësisht në atë kohë, dhe një alfabet të ri latin pothuajse të njëjtë me alfabetin e Bashkimit të Fishtës, me qëllim që shtypja e librave jashtë vendit të bëhej më e volitshme.

Në tetor 1913, gati një vit pas shpalljes së pavarësisë në Vlorë, Fishta themeloi dhe filloi të nxjerrë të përmuajshmen françeskane Hylli i Dritës, e cila iu kushtua letërsisë, politikës, folklorit dhe historisë. Me përjashtim të viteve të turbullta të Luftës së Parë Botërore dhe viteve menjëherë pas saj, 1915-1920 si dhe të viteve të hershme të diktaturës së Ahmet Zogut, 1925-1929, kjo revistë me ndikim të fuqishëm e me nivel të lartë letrar doli rregullisht deri në korrik 1944 dhe ndihmoi për zhvillimin e kulturës gege të veriut.

Nga 5 dhjetori 1916 deri në nëntor 1918 Fishta botoi gazetën e Shkodrës Posta e Shqypniës, një gazetë politike e kulturore e subvencionuar nga Austro-Hungaria në kuadrin e Kultusprotektorat-it, me gjithë që forcat pushtuese nuk para kishin besim te Fishta për shkak të aspiratave të tij kombëtare. Po më 1916, së bashku me Luigj Gurakuqin (1879-1925), Ndre Mjedën (1866-1937) dhe Mati Logorecin (1867-1941), Fishta luajti një rol udhëheqës në Komisinë Letrare Shqype, të ngritur prej austro-hungarezëve me sugjerimin e konsullit të përgjithshëm August Ritter von Kral (1859-1918), për të marrë vendim mbi çështjen e përdorimit zyrtar të drejtshkrimit si dhe për të nxitur botimin e teksteve shkollore në gjuhën shqipe. Pas disa diskutimeve Komisia vendosi të përdorej dialekti i Elbasanit si një kompromis asnjanës për gjuhën letrare. Ky vendim binte mjaft në kundërshtim me dëshirat e Gjergj Fishtës, për të cilin dialekti i Shkodrës ishte më i përshtatshmi. Fishta shpresonte se koineja shqiptare e veriut së shpejti do të shërbente si normë letrare për të gjithë vendin, ashtu si gjuha e Dantes kishte shërbyer si udhërrëfyese për italishten letrare. Gjatë gjithë këtyre viteve Fishta vazhdoi të japë mësim e të drejtojë shkollën françeskane në Shkodër, me emrin Collegium Illyricum (Kolegji Ilirian) nga viti 1921, i cili ishte bërë institucioni kryesor arsimor në Shqipërinë e veriut. Tani ai ishte figura më autoritare në letërsinë shqiptare.

Në gusht 1919 Gjergj Fishta qe sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar, që mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris dhe, me këtë cilësi, iu kërkua nga kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumçi (1872-1945) të merrte pjesë në një komision të posaçëm që do të dërgohej në Shtetet e Bashkuara për t'u kujdesur për interesat e shtetit të ri shqiptar. Atje ai vizitoi Bostonin, Nju Jorkun dhe Uashingtonin. Më 1921 Fishta përfaqësoi Shkodrën në parlamentin shqiptar dhe u zgjodh në gusht të atij viti si zëvendëskryetar i tij. Talenti në gojtari e ngriti mjaft në detyrat e tij si personalitet politik e, sidomos, si klerik. Në vitet më pas mori pjesë në konferencat ballkanike në Athinë (1930), Sofje (1931) dhe Bukuresht (1932) para se të tërhiqej nga jeta publike për t'ia kushtuar vitet e mbetura urdhrit françeskan dhe shkrimeve të veta. Nga viti 1935 deri më 1938 u zgjodh provincial i Provincës françeskane të Zojës Nunciatë. Këto vite, më të frytshmet e jetës së tij, i kaloi në qetësinë e kuvendit françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, por pa u shkëputur kurrë nga problemet e mëdha qytetase, kombëtare e botërore.

Si poet kombëtar, Atë Gjergj Fishta është nderuar me diploma, çmime e tituj të ndryshëm, brenda e jashtë vendit. Ka marrë Ritterkreuz-in austro-hungarez më 1911, është dekoruar nga Papa Piu XI me çmimin Al Merito më 1925, i është dhënë medalja prestigjioze Feniks nga qeveria greke, është nderuar me titullin Lector jubilatus honoris causae nga urdhëri françeskan dhe është bërë antar i rregullt i Akademisë Italiane të Shkencave dhe Arteve më 1939. Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940.

Ndonëse Gjergj Fishta është autor i gjithsej tridhjeteshtatë botimeve letrare, emri i tij është i lidhur në kryesisht me kryeveprën e tij epike, ‘Lahuta e malcís’, Shkodër 1937, por jo më pak edhe me Anzat e Parnasit, vepër satirike, ende e pastudiuar si duhet, që e larton në majat e satirës botërore. Lahuta është një poemë epike historike me 15.613 vargje që vë në qendër luftën për autonomi e pavarësi e, në veçanti, ngjarjet e historisë së Shqipërisë së veriut nga 1858 deri 1913. Kjo kryevepër letrare, e shkruar ndërmjet viteve 1902 e 1909, u ripunua nga autori gjatë një periudhe tridhjetëvjeçare. Është e para ndihmesë në gjuhën shqipe për letërsinë botërore. Botimi përfundimtar i veprës në tridhjetë këngë, u paraqit në Shkodër më 1937 në kremtim të njëzetepesëvjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. ‘Lahuta e malcís’ dhe veprat e tjera të Atë Gjergj Fishtës u ndaluan pas Luftës së Dytë Botërore, kur komunistët erdhën në pushtet. Poema madhore epike, e ribotuar në Romë më 1958, në Lubjanë më 1990, rishtas në Romë më 1991, është përkthyer në gjermanisht (Maksimilian Lamberc), italisht (Imzot Jul Bonati, Ernest Koliqi), e së fundi, edhe në anglisht (Robert Elsie).