Inteligjenca njerezore!

[Marisa]

don Nosh

Kerkoj te di per "INTELIGJENCEN NJEREZORE" . Cfare eshte ajo? Njeriu lind inteligjent apo behet i tille gjate jetes? Per c'gjera duhet ta vleresojme dike qe ta quajme : INTELIGJENT ?


Ju falenderoj shume per kohen qe do te merrni per kete teme por do te me ndihmoni shume.

Flm qe jeni gjithmone i gatshem.


Marisa

[Nosh]

don Nosh

Kerkoj te di per "INTELIGJENCEN NJEREZORE" . Cfare eshte ajo? Njeriu lind inteligjent apo behet i tille gjate jetes? Per c'gjera duhet ta vleresojme dike qe ta quajme : INTELIGJENT ?


Ju falenderoj shume per kohen qe do te merrni per kete teme por do te me ndihmoni shume.

Flm qe jeni gjithmone i gatshem.


Marisa

E dashura Marisa,
Në rendin e parë të përshëndes dhe të falënderoj për kontributin tënd të pashoq që ia jep dhe nuk e kurse talentin tënd rinisë shqiptare. Së dytit faleminderit edhe për një temë e cila është mjaft interesante jo vetëm nga aspekti psikologjik por edhe nga gjitha lëmit e jetës së njeriut.

Njerëzit ndryshojnë ndërmjet tyre në rend të parë sipas aftësisë që kanë për kryerjen me sukses të veprimeve të ndryshme. Disa mbërrijnë t’i kuptojnë lehtë dhe shpejt raportet ndërmjet numrave të një problemi të caktuar të matematikës, disa të tjerë janë më të suksesshëm në të kuptuarit e raporteve ndërmjet hapësirave të ndryshme, kurse të tjerët mbërrijnë të mësojnë shpejt e lehtë etj. Me tjera fjalë aftësitë janë tipare individuale të personalitetit të njeriut, që individit i mundësojnë sukses të dalluar në një fushë veprimi të caktuar.
Shkencëtarët e shtrojnë këtë pyetje që nga zanafilla e saj. As sot e kësaj ditët nuk është arritur ndonjë konsensus në mesin e shkencëtarëve lidhur me përcaktimin e inteligjencës së njeriut. Përndryshe nocioni ndërlidhet me veprimet dhe funksionimin e trurit të njeriut. Por si ta kuptojmë, se në çdo moment në trurin tonë ndodhin me mija e mija reagime kimike. Pa marrë parasysh se çfarë po ndodhë me trurin tonë, vetë termi përkatësisht nocioni “inteligjencë, inteligjenca” rrjedh nga fjala latine “intelligentia” – të kuptuarit, të hetuarit përkatësish aftësia e njeriut që në kushte të reja, të panjohura më parë ose të jashtëzakonshme , që problemet e ndryshme (hapësinore, matematike, teknike, logjike etj.) t’i zgjidhë në mënyrë adekuate, të saktë ose origjinale, mandej t’i hetojë lidhjet apo raportet esenciale dhe në bazë të kësaj të nxjerrë përfundime të logjikshme dhe të drejta. Madje mund të themi se inteligjenca është shkallë e aftësisë kuptimore të njeriut dhe, si e tillë, mund të matet.

Inteligjenca, sipas përcaktimit klasik, është aftësia për konstatimin e raporteve dhe marrëdhënieve midis objekteve dhe dukurive. Po ashtu inteligjenca mund të përcaktohet edhe si aftësi e të menduarit abstrakt, pastaj si aftësi e të mësuarit të shpejtë dhe të suksesshëm ose si aftësi e përshtatjes së mirë, që si rregull nënkupton zgjidhjen e suksesshme të problemeve.
Vetëm në fushën e psikologjisë janë të njohura mbi pesëdhjetë (50) përkufizime të inteligjencës njerëzore. Ne do ti ndajmë këto përkufizime në katër (4) grupe:

1. Përkufizimet filozofike (mënyra e sjelljes që ndërlidhet logjikisht me qëllimet që dëshirojmë t’i arrijmë).

2. Përkufizimet biologjike (aftësia e përshtatjes së individët në kushtet dhe raportet e jashtme të ambientit përkatësisht mjedisit të caktuar fizik, biologjik dhe social).

3. Përkufizime pedagogjike e konsiderojnë inteligjencën aftësi aftësi për të mësuar. Vëzgimet sistematike dhe hulumtimet eksperimentale të aftësisë së të mësuarit ose të nxënies së lëndëve shkollore nga ana e nxënësve tregojnë se nxënësit pikërisht në aftësinë e të mësuarit të lëndëve shkollore dallohen shumë ndërmjet njëri-tjetrit. Konsiderimi i këtillë i inteligjencës ushtron ndikim të fortë në studimet psikologjike të natyrës, të strukturës, të matjes dhe të zhvillimit të inteligjencës.

4. Përkufizimet psikologjike që ndërlidhen më tepër me autoritetet të psikologjisë së inteligjencës, fjala vjen, Bine, Piaget, Berit, Wechsler, Spearman, Pirson, Katel, Vernon , Shtern etj.

Alfred Bienea me inteligjencën nënkupton “mëtim të problemit dhe drejtim të nevojshëm të vetëdijes kah zgjidhja e tij, aftësi të përshtatjes së qëllimit të sigurt dhe të caktuar dhe fuqi të vetëkritikës”, me një fjalë sipas Bines katër nocione kryesore e përcaktojnë inteligjencën e njeriut: kuptimi, zbulimi, drejtimi dhe vetëkritika.

Jean Piaget inteligjencën e nënkupton: “tërësinë e të gjitha strukturave të njohjes, të cilat, të secili individ, janë të zhvilluara në çdo moment”, për këtë arsye ai mund të flasë për inteligjencën “sensomotorike” ose “paraopracionale”.

Charlesw Spearman e përkufizon inteligjencën në bazë të veçorive themelore të saj. Këto veçori të inteligjencës, sipas Spirmanit janë: kuptimi, mëtimi i marrëdhënieve4 ndërmjet anëtarëve ose korlatave të dhëna, zbulimi i anëtarët ose i korelatës së re, që ka marrëdhënie me anëtarët ose me korelatat tashmë ekzistuese dhe aftësia e mendimit abstrakt, që është e lidhur më shpesh me të folur.

Robert Sternberg (1982) zbuloi përmes vëzhgimit se kur ekspertët akademikë e përkufizonin inteligjencën, ata zakonisht flisnin për aftësitë për të folur, për të zgjidhur probleme, dhe për të arritur qëllime. Po ashtu Sternberg zbuloi se psikologët e vinin theksin mbi motivacionin, (“është I zellshëm”, “është këmbëngulës”, “mobilizohet” etj.) ndërsa njerëzit pa arsim psikologjik e vinin theksin në aspektin social-kulturore (“I vëmendshëm ndaj njerëzve të tjer]”, “është I ndershëm me veten dhe me të tjerët” etj.).

Sic shihet inteligjenca njerëzore është një concept I vështirë për t’u studiuar. Kjo ndodh sepse pjesërisht ne nuk mund ta vëzhgojmë atë fizikisht.
David Wechsler, krijues I një numri testesh inteligjence, e konsideron inteligjencën aftësi të individit për të kuptuar botën ku jeton e o për t’iu përgjigjur sfidave të saj (Wechsler, 1975).
I ngjashëm me ketë është përkufizimi i inteligjencës si tërësi shkathtësish të nevojshme për të patur sukses në një kulturë (Vernon, 1979)

Teoritë mbi inteligjencën

Sot kemi një numër të madh teorish sa i përket inteligjencës njeriut. Ne do ti paraqesim emrat e disave prej tyre:
Teoria e Spearman për faktorin “p”. Studentët që arrijnë rezultate të mira në një fushë zakonisht kanë pak probleme në fushat e tjera ose në aktivitetet jashtëshkollore. Spearman (1904) propozoi një teori për inteligjencën e cila përshinte një faktor “p”, i cili i jepte individit aftësinë për të arritur sukses në shumë e shumë detyra intelektuale. Po ashtu ai vuri re se shumë njerëz dalloheshin në një ose dy fusha dhe kështu ai pranoi një faktor specifik “s”, i cili i lejonte një individit shquhej në fusha të veçanta, fjala vjen studenti që nuk ecin mirë me gjuhë, mund të shquhet në matematikë. Kombinimi i faktorëve “p” dhe “s” përcakton nivelin specifik të inteligjencës së një individi.

Teoria e aftësive parësore mendore të Thurstone. Louis Thurstone (1938) besonte se inteligjenca përcaktohej nga shtatë aftësitë mendore parësore dhe jo nga një faktor i përgjithshëm i panjohur “p”. Shtatë aftësi ajanë: aftësia për të kuptuar fjalët,
1. aftësia për të kuptuar fjalët,
2. aftësia numerike,
3. kujtesa,
4. shpejtësia e perceptimit,
5. aftësia e orientimit në hapësirë,
6. rrjedhshmëria në të folur dhe
7. arsyetimi.
Rezultatin e veprimeve inteligjente të njeriut për zgjidhjen e problemeve dhe të detyrave të llojllojshme e sigurojnë shtatë faktor grupor:
a. Faktor i V (Verbal), që është faktor i kuptimit të fjalëve.
b. Faktori W (Word Fluency) është faktor i të folurit të rrjedhshëm.
c. Faktori N (Number) është faktor numerik.
d. Faktori S (Space) është faktor hapësinor.
e. Faktori M (Memoryy) është faktor i kujtesës.
f. Faktori P (Perceptual speed), është faktor i perceptimit dhe
g. Faktori R (Reasoning) është faktori i rezonimit të drejtë.

Modeli i inteligjencës i Guilford

J. P. Guilfor (1967,198) propozoi njërën nga teoritë më të sofistikuara për inteligjencën e njeriut. Sipas Guilford inteligjenca bashkëvepron në tri dimensione të veçanta:
1. Përmbajtjet përbëhen nga informacioni për të cilin individi mendon.
2. Operacionet janë veprime që bën personi.
3. Produktet janë rezultati i të menduarit rreth informacionit.
Nëse këto tri dimensione mendohen si tri faqet e një kubi, atëherë mund të tregohen se si 150 aftësi të ndryshme mendore mund të përcaktojnë inteligjencën.

Teoria triarkie e inteligjencës e Sternberg.

Psikologu i njohur Robert Sternberg (1985, 1986) propozoi teorinë triarkie të inteligjencës. Teoria triarkie përbëhet prej tre nënteori të inteligjencës:
1. Nënteoria komponenciale merret me marrëdhëniet e inteligjencës me botën e brendshme individit. Komponenti është një proces mendor. Metakomponentët dhe komponentët e performancës janë procese kognitive që përdoren kur ne zgjidhim probleme.
2. Nënteoria eksperienciale përbëhet nga aftësia për t’u marrë me detyrat dhe situatat e reja e të panjohura dhe nga aftësia për ta automatizuar procedimin e informacionit. Ne mundemi t’i kryejmë detyrat komplekse mendore verbale dhe matematikore, vetëm sepse pjesa më e madhe e procedurës është automatike. Fjala vjen, të lexuarit kërkon operacione që mund të kryhen pa menduar në mënyrë të vetëdijshme. Paaftësia për të automatizuar procedimin kognitiv çon në rezultatet më pak inteligjente.
3. Nënteoria kontekstuale përfshin elementet e përshtatjes, të seleksionim mjedisor dhe të formësimit mjedisor. Për të qenë inteligjent njeriu duhet t’i përshtatet mjedisit dhe, në të njëjtën kohë, të jetë i zoti të mendojë kur të zgjedhë një situatë të ndryshme mjedisore, fjala vjen, është me rëndësi t’i përshtatemi mjedisit të punës, por nëse parimet e firmë për të cilën ti punon janë në kontradiktë me të tuat, atëherë veprimi i zgjuar që duhet bërë do të ishte ndryshimi i punës, nëse është e mundur.

Matja e inteligjencës



Përpara se ta paraqesim matjen përkatësisht testin, duhet të dimë se për çfarë inteligjencë është fjala. Në përputhjeje me ndarjen e inteligjencës në inteligjencën fluide ose të tipit A dhe në inteligjencë të kristalizuar ose të tipit B psikologët dallojnë inteligjencën konkrete dhe inteligjencën abstrakte. Inteligjenca konkrete ka lidhje me inteligjencë të kristalizuar, kurse inteligjenca abstrakte ka lidhje me atë fluide.

a. Inteligjenca konkrete është aftësi e zgjidhjes së suksesshëm të problemeve, të detyrave dhe të situatave problemore, që kanë karakter lëndor dhe janë të kapshme nga ana e shqisave të individit. Fjala vjen në testet e Bine-Simonit fëmijës i tregohen një nga një fotografi dhe nga ai ia kërkon të tregojë “çfarë tregon” secila nga tri fotografi e paraqitura. Përgjigjja vlerësohet pozitivisht, po qe se fëmija e përshkruan secilën nga këto fotografi ose përpiqet ta shpjegojë secilën prej tyre. Kurse në shkalën e Wechsler-Belvysë kemi teste për vlerësimin e shkallës së zhvillimit të inteligjencës konkrete.

b. Inteligjenca abstrakte është aftësia e kuptimit të domethënies së simboleve abstrakte, të marrëdhënieve ndërmjet tyre, sikurse edhe e përdorimit dhe e zbatimit të drejt të tyre në zgjidhjen e problemeve, të detyrave dhe të situatave problemore abstrakte dhe shkalla e zhvillimit të saj tek individi i caktuar vlerësohet në bazë të zgjidhjes me sukses të detyrave dhe të problemeve në testet abstrakte. Kështu, në testin e Bine-Simonit nga fëmija i moshës 7 vjeçare kërkohet të tregojë dallimin ndërmjet dy objekteve, p.sh. ndërmjet fluturës dhe mizës, ndërmjet vesë dhe gurit, ndërmjet dërrasës dhe xhamit. Ose te shkala e Wechsler-Belvysë nga 20 vjeçare kërkohet ta zgjidhë problemin: nëse për 25 euro (250 lek) mund të blihen 7 zarfe postare, sa zarfe të këtilla mund të blihen për 100 Euro (1000 lek) (28 copë), ose çfarë kanë të përbashkët vjersha e piktura? (të dyja këto janë krijime artistike).

c. Inteligjenca sociale është aftësia e kuptimit dhe zgjidhjes së suksesshme të problemeve dhe të situatave problemore, që kanë të bëjnë me marrëdhëniet ndërmjet njerëzve (shiko më tepër Daniel Goleman, Social Intelligence, The New Science of Human Relationships 2006).

d. Inteligjenca mekanike (është përmendur deri gjysmën e shekullit 20), ka të bëjë me të kuptuarit e relacioneve mekanike me zgjidhjen e suksesshme të probleme dhe të detyrave nga fusha e mekanizmave dhe me përdorimin e suksesshëm të mekanizmave të ndryshme në situata problemore.

e. Inteligjenca estetike (po ashtu është përmendur deri gjysmën e shekullit të kaluar), u vlerësua si aftësi e veçantë e krijimit të së bukurës. Mirëpo, sot përmendet pak në studimet e psikologjisë së krijimtarisë artistike.

f. Inteligjenca emocionale (Emotional Intelligence), vitet e fundit është në rritjen e sipërme dhe ndikimi i ngjarjeve emocionale në jetën dhe sjelljen e njeriut, fjala vjen, fatkeqësitë, vdekja, humbja e punës, dështimet, brengat, dhuna në familje. Me një fjalë është në rritje kërcënimi emocional si dhe paraqitja e depresioneve në tërë botë, agresiviteti, stresi, devijimet tek adoleshentë, etj (shiko më tepër Daniel Goleman: Emotional Intelligence 1995).

[Nosh]

Inteligjenca: një prej spektri të ngjyrave?

Në rendin e parë duhet të theksojmë se inteligjenca nuk është diçka që mundemi konkretisht ta shohim, ta kapim në dorë dhe ta lokalizojmë. Inteligjenca është një konstrukt psikologjike brenda teorive të cilat e përcaktojnë aftësitë e kuptimit ideve komplekse, aftësinë e suksesshëm për t’u përshtat mjedisit si dhe të menduarit abstrakt dhe zgjidhja e problemeve, që shprehen rezultatet në numrin e pikëve IQ.
Testet e inteligjencës janë procedurë ose instrument i standardizuar, me anën e të cilit provohen inteligjenca e individit dhe matet shkalla e zhvillimit të saj te individi i caktuar. Ashtu sot kemi një mori testeve të llojllojshme po thuaj për çdo fushë jete, ja disa:

• Testet e aftësive natyrore janë ndërtuar për të parashikuar se çfarë do të jetë i zoti të bëjnë në të ardhmen një person me një arsim të caktuar. Kurse shumë kolegje në SHBA kërkojnë që nxënësit e shkollave të mesme të testohen me Scholastic Aptitude Test (SAT) ose me American College Test (ACT) para se të pranohen në to.

• Testet e diturisë (achievement tests) janë ndërtuar në mënyrë të tillë që ta masin se çfarë është në gjendje të bëjë individi në momentin që testohet. Shembull i një testi diturie është provimi përfundimtar, i cili mat sasinë e materialit që ju zotëroni në një lëndë.

• Testet e inteligjencës janë zakonisht teste që shërbejnë për të matur një gamë të gjerë aftësitë mendore. Këto teste përdorën shpesh për të parashikuar suksesin e ardhshëm shkollor. Për këtë qëllim Alfred Binet ndërtoi të parin test të vërtetë të inteligjencës. Ashtu psikologët i standardizojnë testet me qëllim që të mund të interpretojnë rezultatet individuale të testimit, ta kenë shkallën e besueshmërisë si dhe të vlefshmërisë. Madje testi i inteligjencës duhet të jetë objektiv dhe praktik. Ashtu Lewis Terman i Universitetit të Stanfordit e mori në shqyrtim testin e Binet dhe në 1916 botoi atë që tashmë njihet si Shkala Stanford-Binet e Inteligjencës. Në variantin e tij Terman vazhdoi ta përdorte konceptin e koeficientit intelektual (IQ) si një tregues të inteligjencës. Koeficienti Intelektual është thjesht raporti i moshës mendore të një personit me moshën e tij kronologjike dhe rezultati shumëzohet me 100 për të eliminuar thyesat. Me gjuhën e matematikës kjo shpreh kështu:

IQ= MM (mosha mentale ose mendore) thye MK ose MC (mosha kronike) shumëzuar me 100. Fjala vjen, dikush e ka moshën mentale 10 vjeçe, kurse mosha kronologjike është 7 vjeçe shumëzohen me 100 dhe na del IQ=130. ky fëmijë e ka Inteligjencën mbi mesatare. Ose nën mesatare fëmija ka moshën mentale për fëmijën e 7 vjeç, kurse moshën kronologjike e ka 10 vjeçe, na del IQ= 70, nën mesatare.

Revizionimet e ndryshme të shkallës Bine-Simon shumë të mirë për vlerësimin e inteligjencës së fëmijëve. Por për aplikimin për personat të rritur shumë teste veprojnë në mënyrë fëminore ose shkollariske. Për këtë arsye ka lindur nevoja që adoleshentët dhe të rriturit të testohen me teste tjerë. Psikologu amerikan David Wechsler ka hartuar një seri testesh për vlerësimin e inteligjencës të të rriturve, por dhe të fëmijëve të moshës shkollore dhe parashkollore. Wechsler përqendroi vëmendjen në mangësitë e testeve të Binesë: ato japin vetëm një mundësi për vlerësim e inteligjencës. Kurse testet e Wechsler japin tre rezultata: një për vlerësimin e inteligjencës verbale, tjetri për vlerësimin e inteligjencës joverbale (manipulative), dhe i treti për vlerësimin në tërësi. Në testet e Wechsler për të rritur gjenden gjashtë teste verbale dhe pesë joverbale.
Shkalla e Rishikuar Wechsler e Inteligjencës ee të Rriturve (WAIS-R) e vitit 1981 u standardizua. Kjo mostër përfaqësonte popullatën në përgjithësi në seks, racë, moshë dhe shpërndarje gjeografike. WAIS-R është sot testi më i përdorur psikologjik.
Wechsler ndërtoi edhe instrumente për matjen e inteligjencës së fëmijës. Shkalla Wechsler e Inteligjencës për fëmijët (versioni i rishikuar) e vitit 1974 (WISC-R) përdoret për moshat 6 në 16 vjeç, ndërsa Shkalla Wechsler e Inteligjencës për Parashkollorët (WPPSI-R) përdoret për moshat nga 3 në 7 vjeç. (për më tepër shiko Terry F. Pettijohn, Psikologjia, Një hyrje koncize, Tiranë 1996, f. 287-297).

Ndikimet në Inteligjencë

Kuptohet vetvetiu dhe është e logjikshëm se në inteligjencë kontribuon edhe trashëgimia (gjenetika) edhe mjedisi, edhe pse ekzistojnë mendime kontradiktore për shkalën e kontributit të secilit prej këtyre faktorëve në inteligjencë, në arsim dhe në shoqëri.

a. Ndikimi gjenetike mbi inteligjencën. Pjesa më e madhe e informacionit që kemi për rolin e trashëgimisë në inteligjencë vjen ngas studimet për korrelacionin midis IQ dhe aftësive gjenetike. Në përgjithësi sa më të afërt gjenetikisht të jenë individët, aq më i lartë është korrelacioni midis IQ të tyre. Në 1981 Bouchar dhe McGue rishikuan studimet të shumta të mëparshme dhe zbuluan korrelacionet më të larta të IQ midis binjakëve identikë (të cilët kishin identitet 100% të gjeneve), të cilët ishin rritur bashkë dhe në të njëjtin mjedis. Binjakët jo identikë (me 50% identitet në gjene) u zbulua se ishin të ngjashëm me vëllezër dhe motrat (me 50% identitet në gjene). Njerëzit pa lidhje gjenetike e të rritur veçmas, nuk kanë ndonjë korrelacion real në IQ.
Studimet me individë të birësuar(adaptuar). Një numër studimesh kanë treguar se korrelacioni i IQ të fëmijët dhe të prindërve të tyre biologjikë është më i lartë se korrelacioni i IQ të fëmijëve dhe të prindërve të tyre adoptime. Mbi bazën e studimeve të tilla shumë psikologë pajtohen me mendimin se trashëgimia luan një rol të rëndësishëm mbi inteligjencën.
Raca, gjenetika dhe inteligjenca. Një nga heshtjet më kontradiktore në marrëdhënien e trashëgimisë me inteligjencën ka të bëjë me racën. Është fakt se zezakët në krahasim me të bardhët kapin mesatarisht 15 pikë në testet e IQ (Hall dhe Kaye, 1980).
Studimet e fundit kanë mbështetur idenë se ndryshimet mjedisore që ekzistojnë midis racave janë jashtëzakonisht të rëndësishme për vlerën e IQ, për shembull të dhënat nga Studimi Adaptiv i Minesotës, të raportuara nga Scarr dhe Weinberg (1983) zbuluan se kur fëmijët zezakë u birësuan ende të vegjël nga familje të bardha, IQ të tyre ishin më të ngjashëm me IQ mesatare të të bardhe. Ata dolën në përfundim se dukej e pamundur që ndryshimet gjenetike midis racave të përdoreshin për të shpjeguar ndryshimet e IQ. Të dhënat e reja mbështesin idenë se trashëgimia (gjenetika) e kushtëzonte inteligjencën jo 80%, siç kishte shpallur Jensen nga të dhënat e tij, por 50%.

b. Ndikimet mjedisore mbi inteligjencën.
Psikologët janë po ashtu të mendimit se faktor mjedisorë janë të rëndësishëm në kushtëzimin e inteligjencës.
Matja e mjedisit dhe IQ. Bouchard dhe McGue gjatë rishikimit që i bënë në 1981 studimeve për binjakët, zbuluan një korrelacion prej 0.86 të IQ midis binjakëve identikë të rritur së bashku dhe një korrelacion prej 0.72 të IQ midis binjakëve identik të rritur veçmas. Teorikisht të dy korrelacionet duhet të ishin 1.00 nëse trashëgimia është i vetmi faktor, përderisa gjenet janë identike.
Studimet të shumta tregojnë rëndësinë e ndikimit të mjedisit mbi inteligjencën. Mjedisi familjar duket se është një faktor mjedisor jashtëzakonisht i rëndësishëm, fjala vjen, fëmija të vegjël jetimë me IQ të ulët u vendosën me gra me vonesa mendore, të cilat u kushtuan fëmijëve më shumë vëmendje. IQ të këtyre fëmijëve u rritën pothuajse me 30 pikë brenda dy vjetëve, ndërsa fëmijët të një grupi kontrolli IQ u zbriti edhe më, meqë mbetën në jetimore. Studimet kanë treguar se familjet e klasës së mesme kanë më shumë mundësi se familjet e klasës së ulët për t’u siguruar fëmijëve bashkëveprime të gjëra verbale dhe, në ketë mënyrë ato rrisin mundësinë e koeficienteve më të lartë intelektualë (Bradley&Caldwell, 1984).
Robert Zajonc, një psikolog në Universitetin e Michiganit, studioi të dhënat e grumbulluara për pothuaj 400000 të rinj në Hollandë dhe doli në përfundim se inteligjenca bie ndërsa familja shtohet në numër si edhe kur kalojmë nga fëmija i parë, tek i dyti e kështu me radhë. Sa më e madhe të jetë familja, aq më i ulët është IQ i fëmijëve dhe fëmijët e lindur më vonë priren te kenë IQ më të ulët se fëmijët e lindur më herët.
Një ndikim tjetër i rëndësishëm mbi inteligjencën është ajo që ne presim nga individi, për shembull, nëse nga një nxënës pritet që ai të dalë mirë, ai ndoshta do të dalë mirë dhe, nëse nga një nxënës pritet që ai të mos dalë mirë, ai ndoshta nuk do të dalë mirë. Nga këto studime ne mësojmë se mjedisi ka një ndikim të rëndësishëm mbi inteligjencën.

Zhvillimi i inteligjencës

Inteligjenca ka kufirin kohor të zhvillimit të saj. Gjatë zhvillimit fizik dhe psikik të individit paraqiten ndryshime në ritmin e zhvillimin të inteligjencës, në kompozicionin e strukturës së inteligjencës dhe në shpejtësinë e zhvillimit të pabarabartë të aftësive parësore të njeriut.
Rezultatet e hulumtimeve të këtyre ndryshimeve të inteligjencës gjatë jetës së njeriut normal treguan se inteligjenca e njeriut zhvillohet deri rreth moshës 2o vjeçare. Disa rezultatet të hulumtimeve më të reja pohojnë se në moshën 25 vjeçare inteligjenca përfundon zhvillimin e saj. Kuptohet, dijenia e njeriut, përvojat e tij zhvillohet pa ndërpre, por ajo që quhet inteligjencë në domethënien e saj psikologjike përfundon zhvillimin e saj në moshën 25 vjeçare dhe pas kësaj kohe fillon të bjerë. Mirëpo, përpos ndryshimeve të mëdha individuale, hulumtuesi e këtij procesi tregojnë se ka ndryshime kohore te meshkujt dhe te femrat në pikëpamjen e kohës optimale të zhvillimit të inteligjencës. Te femrat zhvillimi i inteligjencës përfundon më herët sesa te meshkujt. Te femrat zhvillimi i inteligjencës mbërrin kufirin e zhvillimit rreth moshës 18, përkatësisht 22 vjeçare, kurse te meshkujt rreth 20 përkatësisht 25 vjeçare. Pas kësaj moshe zhvillimi i saj në fillim ngadalësohet, kurse më vonë fillon të bjerë gjithnjë e më shumë. Vlerësohet se niveli i mbërritur i zhvillimit të inteligjencës qëndron disi në pikën e arritur deri në moshën 50 vjeçare, kur fillon të bjerë. Besohet se pas moshës 50 vjeçare inteligjenca është për një vit më e ulët, kurse pas 60 vjetëve për vjet më e ulët sesa ka qenë në moshën e pjekurisë. Por, ndryshimet individuale janë të mëdha si në ritmin e zhvillimit ashtu edhe në tempin e rënies së saj. Fuqia e funksionimit të inteligjencës është më pak e ndryshueshme sesa shpejtësia e ngritjes dhe e rënies së inteligjencës së njeriut.

Eshtë interesante edhe fakti tek fëmija e talentuar fillon shumë më herët të zhvillohet inteligjenca dhe përfundon shumë më vonë bile disa mendojnë pas moshës 27 vjeçare, kurse tek fëmija me prapambetje intelektuale fillon shumë më vonë të zhvillohet dhe përfundon ka mosha 13 përkatësish 14 vjeçare.
Ekstremet e inteligjencës



Shpërndarja e vlerave të IQ bëhet brenda kurbës normale e cila ka formën e një kambane. Shumica e njerëzve kapin vlera qendrore dhe fare pak kapin vlera shumë të larta dhe shumë të ultë.
Ja paraqitja grafike e shpërndarjes së popullsisë sipas shkallës së inteligjencës:

1. IQ= mbi 145 e përpjetë e kanë 1% (të zgjuarit e jashtëzakonshëm, mbi mesataren e lartë, gjeni).

2. IQ=130-145 janë rreth 3% (njerëzit e zgjuar – të talentuarit mesatarja e lartë).

3. IQ=115-130 janë rreth 14% (mbi mesatare, “njerëzit e kthjellët”).

4. IQ=85-115 janë rreth 66% të popullatës (mesatarja).

5. IQ=70-85 janë rreth 13% (nën mesatare – janë në vijën e kufirit).

6. IQ=55-70 janë rreth 2,7% (debil, me inteligjencën e ultë, munden ta mësojnë ndonjë zanate).

7. IQ=40-55 janë rreth 0,27% (imbecil, të prapambetur).

8. IQ= nën 40 janë rreth 0,03% (idiot, të cilët janë në mëshirën e enteve shoqërore).

Me kaq po e përfundoj duke menduar se deri diku ndoshta ta shuaj kureshtjen tënde edhe të tjerëve që ju intereson njohurit ndaj inteligjencës së njeriut, duke ju preferuar që ta lexoni edhe në gjuhën shqipe Tony Buzan, Truri i fëmijës
Prindër të zgjuar, që rritin fëmijë të zgjuar - Tiranë 2006.
(Titulli i origjinalit: Tony Buzan: Brain Child 2003)

Ju përqafoj nga Podgorica me reshura shiu don Nosh Gjolaj

[Evi]

Inteligjenca eshte bashkesia e funksioneve
njohese,pershtatese dhe imagjinuese te cilat kane prejardhje nga
aktiviteti celebral i njeriut.Mund te perkufizohet
edhe si aftesi te arsyetuari,te mesuari, te zgjidhuri problemesh dhe te
njohuri idesh dhe llojet e te flolurit.
Eshte padyshim dhe gjenetike por gjithashtu stabilizohet me kalimin e kohes.
Dallohet nga format e personalitetit te njeriut
sic mund te jete karakteri apo krijimtaria e tij:tipare kto qe
studiohen vecmas nga inteligjenca.
Megjithate si perfundim e lindur dhe jo e fituar keshu qe me pak fjale e shkurt:Kush s'mbush s'ka per te mbushur ndonjehere!